Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

LỜI NÓI ĐẦU
Làm thế nào để đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung,
phương pháp và hình thức tổ chức thực hiện. Đặc biệt cần chú ý đổi mới
mạnh mẽ phương pháp theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy
sáng tạo của người học là những trăng trở của người làm giáo dục.
Qua nghiên cứu, thực nghiệm trong công tác giảng dạy của bản thân.
Tôi nhận thấy được việc đổi mới phương pháp dạy học các môn học nói
chung và bộ môn sinh học phổ thông nói riêng đều có sự góp phần không
nhỏ của khoa học công nghệ mà đặc biệt là công nghệ thông tin. Không
nghi ngờ gì nữa bởi ngày nay quá nhiều sản phẩm, giáo án điện tử được
thiết kế, soạn thảo bằng công nghệ rất công phu, hiện đại nhằm phục vụ
cho công tác dạy học. Trên cơ sở đó “Ứng dụng công nghệ thông tin thiết
kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ
bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh” ra đời nhằm phục vụ
trước hết là bản thân tác giả trong công tác giảng dạy sau là tài liệu dành
cho học sinh tự học, giáo viên bộ môn sinh, bạn đọc tham khảo.
“Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế bản đồ khái niệm dạy
học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết
quả học tập của học sinh” được ứng dụng các phần mềm (Imindmap,
Xmindmap, PowerPoint, Violet,...) để thiết kế bản đồ khái niệm sinh học
thuộc phần 2: sinh học tế bào của sách giáo khoa sinh học 10 cơ bản, do
Bộ Giáo Dục và Đào Tạo ban hành. Nhằm nâng cao chất lượng dạy học
phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập phần
sinh học tế bào.
Để cho sáng kiến này ngày càng hoàn thiện hơn, người viết sáng
kiến mong nhận được góp ý từ quý thầy cô giáo và các em học sinh.


tự đào tạo trong suốt cuộc đời học sinh.
Trong định hướng về phương pháp và thiết bị dạy học Sinh học bậc
THPT, sách GK phân ban mới, Bộ GD - ĐT chỉ rõ:
"Cần xây dựng những băng hình, đĩa CD, phần mềm máy vi tính tạo
thuận lợi cho giáo viên giảng dạy ...”.
Trích:SGV SH Ban KHXH&NV Bộ sách thứ nhất-NXBGD - 2003.

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

2


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

"Sinh học là khoa học thực nghiệm, phương pháp dạy học gắn bó
chặt chẽ với thiết bị dạy học, do đó dạy Sinh học không thể thiếu các
phương tiện trực quan như mô hình, tranh vẽ...".
Trích: SGV SH Ban KH TN Bộ sách thứ hai - NXBGD - 2003.
Như vậy, một trong những hướng để đổi mới phương pháp dạy học
đó là tăng cường việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại.
2. Cơ sở thực tiễn:
Các trường THPT nói chung và trường THPT Đinh Tiên Hoàng,
Krông Pa, Gia Lai. Nơi tôi đang công tác nói riêng đã và đang từng bước
được tăng cường trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho các phòng học với sự
trợ giúp của công nghệ thông tin. Bởi vậy, việc thiết kế các bài giảng với sự
trợ giúp của công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đang
được rất nhiều giáo viên quan tâm.
Trường đóng trên địa bàn có vùng kinh tế đặc biệt khó khăn, xã hội

sử dụng Bản đồ khái niệm dạy học phần II: Sinh học tế bào – sinh học 10
cơ bản.
2. Thời gian nghiên cứu: từ tháng 7/2013 đến tháng 12/2013.
IV. Phương pháp nghiên cứu: qua thực nghiệm giảng dạy môn
sinh học 10 cơ bản trên lớp.

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

4


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

PHẦN B: NỘI DUNG
I. Cơ sở lý luận hình thành bản đồ khái niệm (BĐKN):
1. Lịch sử ra đời BĐKN
BĐKN ra đời từ cuối năm 1960 do Tony – Buzan đề xướng và ngày
nay được hàng triệu người sử dụng. Bản thân các sự kiện, hiện tượng trong
thực tế không cô lập mà nằm trong mối quan hệ tương hỗ với nhau được
hình thành trong mối quan hệ với những khái niệm khác, tạo thành hệ
thống. Việc đưa khái niệm vào hệ thống có thể tiến hành ngay khi dẫn tới
khái niệm mới bằng một trình tự trình bày hợp lí, hoặc ngay khi nắm được
khái nhiệm mới bằng cách so sánh với các khái có quan hệ lệ thuộc, ngang
hàng hoặc trái ngược nhau. Đối với nhóm nhiều khái nhiệm có liên quan
với nhau, việc hệ thống hóa có thể tiến hành vào cuối chương dưới dạng
bài tập về nhà hoặc trong giờ ôn tập trên lớp. Các khái niệm đưa ra có mối
quan hệ với nhau tạo thành một mạng lưới và tạo thành một bức tranh toàn
cảnh của bài học, môn học.

- Ngoài ý nghĩa dạy học to lớn, sơ đồ hóa còn là hình thức biểu diễn
nội dung dạy học - một hình thức dạy học có hình ảnh trực quan. Và quan
trọng hơn cả là đánh giá được mức độ thông hiểu nội dung khoa học của
học sinh.
- Trong dạy học, BĐKN còn có thêm ưu việt hết sức quan trọng:
Giúp tiết kiệm thời gian, cung cấp thông tin trên lớp, tổ chức cho học sinh
chuyển hóa các hình thức diễn đạt nội dung sách giáo khoa. Đó là cách
khắc phục học vẹt, làm cho ngôn ngữ diễn đạt của các em chứa đựng ý
tưởng chính của mình khi nghiên cứu một nội dung sinh học nói chung và
sinh học tế bào nói riêng.
2.2. Vai trò của BĐKN trong việc dạy của học sinh
- Góp phần xây dựng nhu cầu nhận thức, nâng cao tinh thần trách
nhiệm của học sinh trong học tập. Trong quá trình học, học sinh phải đào
sâu suy nghĩ, tìm tòi, phát huy đến mức cao nhất khả năng tư duy của bản
thân.
- Rèn kĩ năng đọc sách, tài liệu, sách giáo khoa, phát triển năng lực
nhận thức và năng lực hoạt động cho học sinh. Trên cơ sở đó phát triển
năng lực nhận thức, năng lực chủ động và sáng tạo.
- Giúp học sinh nắm được cái chung, tổng quát, trừu tượng trước khi
nắm những cái cụ thể, riêng, phức tạp – đây là chiến lược dạy từ cái trừu
tượng đến cái cụ thể.

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

6


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư


Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

7


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

dụng các phần mềm quen thuộc như PowerPoint, Violet, Word, để thiết kế
BĐKN. Trong đề tài này tôi sử dụng 2 phần mềm: Concept Draw Mindmap
Pro v5.2.2, Word để thiết kế BĐKN. Bởi lí do là phần mềm được nhiều
người biết đến lại có tính chuyên nghiệp và dễ sử dụng.
II. Cơ sở thực tiễn của việc ứng dụng CNTT thiết kế BĐKN
1. Cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức phần II: Sinh học
Tế bào - Sinh học 10 cơ bản
1.1. Cấu trúc chương trình: Gồm 4 chương sau:
Chương I. Thành phần hoá học của tế bào
Chương II: Cấu trúc của tế bào
Chương III: Chuyển hoá vật chất và năng lượng trong tế bào
Chương IV: Phân bào
1.2. Thành phần kiến thức khoa học:
Kiến thức khái niệm
Kiến thức quy luật
Kiến thức ứng dụng
Kiến thức về phương pháp khoa học
2. Quy trình thiết kế BĐKN dạy học phần II: Sinh học tế bào Sinh học 10 cơ bản
Mục đích của việc thiết kế bản đồ
Nhắm rõ quy trình thiết kế BĐKH tóm tắt sau:

khoa Sinh học 10 – Cơ bản) bằng phần mềm Microsoft Office Word và
Concept Draw Mindmap Pro v5.2.2 để phục vụ cho công tác giảng dạy của
giáo viên và ôn tập cho học sinh.
Dạng 1 (cơ bản)

ADN nhân
ADN
ADN tế bào chất

Axit nuclêic
ARN khuôn mẫu
ARN

mARN
ARN (phiên bản)

rARN
tARN

Dạng 2 (đầy đủ)

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

9


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng


Bản đồ phân nhánh (hình cây)
Sinh học tế bào
Thành phần
hóa học

Cấu tạo

Chuyển hóa Phân chia

tế bào

vật chất và

tế bào

năng lượng

Bản đồ mạng lưới
Hô hấp tế bào

Lục lạp

ATP

Ti thể

Tế bào thực vật

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng


tư duy một cách có hệ thống.
4.3. Bước 3. Sử dụng BĐKN dạy bài ôn tập
Giáo viên sử dụng các BĐKN tổng hợp toàn bộ phần Sinh học tế bào
và BĐKN của các chương để ôn tập toàn bộ các kiến thức đã học. Bằng
cách cho học sinh làm việc theo nhóm tìm hiểu BĐKN rồi yêu cầu một đại

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

13


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

diện nhóm thuyết trình trước lớp. Và tiếp theo yêu cầu học sinh vẽ bản đồ
khái niệm của toàn bộ phần Tế bào học. Cuối cùng giáo viên nhận xét và
hoàn chỉnh.
5. Kĩ thuật sử dụng BĐKN trong các phương pháp dạy học phần
II: Sinh học tế bào - Sinh học 10 cơ bản
5.1. Phương pháp dạy học tổ chức hoạt động nhóm
Trước tiên là ta chia lớp học thành từng nhóm học sinh, mỗi nhóm
nên bao gồm 4 đến 6 học sinh. Khi tổ chức hoat động học tập của mỗi bài
học giáo viên giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm, cho bài học mới hoặc
vẽ BĐKN cho một chương, bài học nào đó các em đã học với mục đích để
các em tích cực làm việc với nội dung mới hoặc ôn luyện các kiến thức đã
học; Phải đưa mục tiêu học tập rõ ràng cho mỗi nhóm; Phân chia nhiệm vụ
rõ ràng cho các thành viên của nhóm; Có sự phối hợp các nhiệm vụ.
5.2. Phương pháp dạy học trực quan
Phương pháp dạy học có sử dụng các phương tiện trực quan. Phương

lập BĐKN. Học sinh tự tư duy, tự hệ thống kiến thức, tự thiết kế BĐKN
cho các bài học khác.

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

15


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

PHẦN C: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
I. KẾT LUẬN
Sử dụng BĐKN trong dạy học là phương pháp dạy học phát huy tính
tích cực, chủ động và sáng tạo trong hoạt động nhận thức của học sinh.
Dạy học có sử dụng BĐKN giúp cho học sinh có được lối suy nghĩ lôgic
theo hướng phát triển vấn đề. Từ một chủ đề học sinh có thể thoải mái suy nghĩ
phát triển các ý, các ý liên quan tới chủ đề nhiều hay ít là tuỳ vào hiểu biết của
học sinh. Để rồi từ đó học sinh tổ chức các ý trong BĐKN. Vậy là học sinh có
sản phẩm của riêng mình và do là sản phẩm của mình nên học sinh ghi nhớ tốt
hơn rất nhiều. Kết hợp với hướng dẫn của giáo viên học sinh thu được kết quả
tốt trong quá trình dạy học.
Việc ứng dụng CNTT để thiết kế BĐKN trong dạy và học góp phần khá
quan trọng trong việc đổi mới PPDH của giáo viên cũng như PPHT của học
sinh. Và quan trọng hơn cả là chất lượng học tập của học sinh được nâng lên.
II. KHUYẾN NGHỊ
Phương pháp xây dựng BĐKN là một phương pháp dạy học sẽ mang
lại hiệu quả cao và hoàn toàn có thể áp dụng cho dạy Sinh học ở bậc THPT.
Vì thế, cần phải đổi mới hơn nữa phương pháp dạy học.

For Kids, Tony Buzan (2008), NXB Hồng Đức.
6. Lập Bản đồ Tư duy- How to mind map, Tony Buzan (2010),
NXB Lao động - Xã hội.
7. Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường, Phan Trọng
Ngọ (2005), NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
8. http://www.tailieudientu.lrc-tnu.edu.vn/
9. http://tulieu.violet.vn/

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
1. Bản đồ khái niệm ....................................BĐKN
2. Phương phát dạy học...............................PPDH
3. Phương phát học tập................................PPHT
4. Công nghệ thông tin................................CNTT
5. Chủ nghĩa xã hội.....................................CNXH

Trường THPT Đinh Tiên Hoàng

17


Sáng kiến kinh nghiệm 2014

Dương Văn Cư

6. Khái niệm......................................................KN
7. Sách giáo khoa.............................................SGK
SỞ GD&ĐT GIA LAI C CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨ VIỆT NAM
HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc


18