I. Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Trong chương trình Vật lý lớp 9, đặc biệt chương Điện học thì bài tập
về dòng điện một chiều rất đa dạng và phong phú. Loại bài tập này được
chia thành nhiều dạng như: bài tập về đoạn mạch song song, bài tập về đoạn
mach nối tiếp, bài tập về đoạn mạch hỗn hợp,…
Mục đích của giải bài tập về dòng điện một chiều là giúp cho các em
nhận ra được một số dạng cơ bản của loại bài tập này, hệ thống hóa được các
kiến thức đã học, nắm vững các kiến thức sau từng bài, từng chương, đồng
thời thông qua đó giáo viên có điều kiện củng cố, phát triển cũng như mở
rộng kiến thức cho học sinh. Từ đó phát triển năng lực tư duy và nâng cao
nhận thức, tạo hứng thú học tập bộ môn cho các em học sinh.
Tuy nhiên, bài tập về dòng điện một chiều đối với học sinh thường rất
khó, đặc biệt là đối với những bài tập hỗn hợp. Qua thực tế giảng dạy, tôi
nhận thấy học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn, lúng túng khi giải bài tập
như: không tìm được hướng giải quyết vấn đề, không vận dụng được lý
thuyết vào việc giải bài tập, không tổng hợp được kiến thức thuộc nhiều
phần của chương trình đã học để giải quyết một vấn đề chung,... hay khi giải
các bài tập thì thường áp dụng một cách máy móc các công thức mà không
hiểu rõ ý nghĩa vật lý của chúng.
Hiện nay, với việc tổ chức kiểm tra đánh giá học sinh bằng phương
pháp trắc nghiệm khách quan, các kỹ năng giải bài tập càng đòi hỏi sự nhanh
chóng và chính xác. Do đó, việc hệ thống, phân loại và đưa ra các bước giải
bài tập lại càng thể hiện tính quan trọng của nó. Việc nghiên cứu nhằm tìm
ra hướng giải bài tập về dòng điện một chiều một cách dễ hiểu, cơ bản, từ
thấp đến cao, giúp học sinh có kỹ năng giải quyết tốt các bài tập, hiểu được
ý nghĩa vật lý của từng bài đã giải, rèn luyện thói quen làm việc độc lập,
sáng tạo, phát triển khả năng tư duy,... giúp các em học tập môn Vật lý tốt
hơn.
Xuất phát từ quan điểm trên nên tôi đã chọn đề tài nghiên cứu là:
“Kinh nghiệm hướng dẫn học sinh giải bài tập về dòng điện một chiều”.

II. Phần nội dung
1. Cơ sở lí luận
Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã có chủ trương đổi mới
giáo dục ở các môn học, các cấp học. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8
khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục
đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người
học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung
dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập
nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực, chuyển từ học chủ yếu
trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội,
ngoại khóa, nghiên cứu khoa học ”.
Do đó, tiến hành các bước giải bài tập về dòng điện một chiều trong
một tiết học có vai trò hết sức quan trọng. Qua việc hướng dẫn học sinh giải


bài tập chúng ta cần cho học sinh phân biệt được các loại mạch điện, cách
mắc mạch điện và cách giải cần thiết của mỗi dạng bài trong bài tập về dòng
điện một chiều. Giúp cho học sinh tìm ra hướng giải quyết bài tập phần này.
2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu
Qua quá trình giảng dạy, quá trình dự giờ và việc trao đổi kinh nghiệm
với các đồng nghiệp tôi nhận thấy rằng:
- Hiệu quả trong các tiết giải bài tập về dòng điện một chiều chưa cao,
do khi làm các em còn mơ hồ trong việc định ra hướng giải, và hầu như các
em chưa biết cách giải cũng như cách trình bày lời giải sao cho logic, khoa
học.
- Học sinh đọc đề không kĩ, phân tích yêu cầu của đề chưa chính xác
nên dẫn đến việc giải bài tập bị sai.
- Học sinh khi vẽ sơ đồ mạch điện còn gặp lúng túng, còn vẽ sai hoặc
không vẽ được do không nhớ được kí hiệu của các đại lượng cũng như

Thứ tư: Giúp tất cả học sinh trong lớp, đặc biệt là những học sinh yếu
có thể lĩnh hội kiến thức và giải được các bài tập.
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp
b.1. Chuẩn bị
Giáo viên phải tính được toàn bộ kế hoạch cho việc sử dụng bài tập
trong một tiết học, cụ thể như sau:
- Lựa chọn bài tập nêu vấn đề sử dụng trong tiết bài tập nghiên cứu
kiến thức mới nhằm kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy của học
sinh.
- Lựa chọn bài tập củng cố kiến thức lý thuyết, cung cấp thêm hiểu
biết trong thực tế đời sống có liên quan.
- Lựa chọn, biến đổi hệ thống bài tập trong sách giáo khoa thành các
dạng cơ bản nhất, để học sinh có thể vận dụng các kiến thức đã học giải
quyết một cách tích cực, khắc sâu kiến thức cơ bản. Từ đó tạo cho học sinh
cảm giác tự tin, dẫn đến có hứng thú hơn trong việc học bộ môn.
- Lựa chọn bài tập để kiểm tra đánh giá chất lượng và kỹ năng giải bài
tập của học sinh.
b.2. Hướng dẫn giải bài tập về dòng điện một chiều
đây:

Khi hướng dẫn giải một bài tập vật lí cần thực hiện theo trình tự sau

Bước 1: Tìm hiểu đề bài
- Yêu cầu học sinh cần đọc kỹ đề bài (có thể đọc nhiều lần để nắm
được yêu cầu của đề), xác định ý nghĩa vật lý của các thuật ngữ, phân biệt
những dữ kiện đã cho và những ẩn số cần tìm.
- Tóm tắt đề bài bằng cách dùng các ký hiệu chữ đã qui ước để viết
các dữ kiện và ẩn số, đổi đơn vị các dữ kiện cho thống nhất (nếu cần thiết).
- Vẽ sơ đồ mạch điện nếu bài tập có liên quan đến mạch điện hoặc nếu


- Kiểm tra xem đã giải quyết hết các yêu cầu của bài toán chưa.
- Kiểm tra kết quả tính toán, đơn vị hoặc có thể giải lại bài toán bằng
cách khác xem có cùng kết quả không.
b.3. Phân loại bài tập
Bài tập về dòng điện một chiều trong vật lý lớp 9 rất đa dạng, ở đây


tôi chỉ đưa ra một vài dạng bài tập mà các em thường hay gặp trong khi làm
bài tập để giúp các em nắm bắt, phân dạng được bài tập, rèn luyện kỹ năng
giải bài.
Dạng 1: Bài tập vận dụng định luật ôm cho đoạn mạch đơn giản,
cho đoạn mạch nối tiếp, đoạn mạch song song và đoạn mạch hỗn hợp.
Những bài toán dạng này chỉ liên quan đến 3 đại lượng là: I, U và R.
- Đối với đoạn mạch đơn giản (bài chỉ có một điện trở): để giải bài
tập này học sinh chỉ cần nắm được định luật ôm cũng như cách biến đổi
công thức từ định luật ôm để giải bài toán. Ba kiểu bài tập thường gặp ở
đoạn mạch đơn giản là:
+ Loại 1: Bài tập đã cho U, R. Yêu cầu tìm I.
Hướng dẫn giải:
- Áp dụng công thức định luật ôm để tìm I: I =
+ Loại 2: Bài tập đã cho I, R. Yêu cầu tìm U.
Hướng dẫn giải:
- Dựa vào công thức định luật ôm để biến đổi công thức tìm U: I = => U =
I.R
+ Loại 3: Bài tập đã cho I, U. Yêu cầu tìm R.
Hướng dẫn giải:
- Dựa vào công thức định luật ôm để biến đổi tìm R: I = => R =
=> Lỗi học sinh thường bị sai:
+ Biến đổi công thức chưa đúng, dẫn đến công thức cần tìm bị sai.
Ví dụ: bài tập loại 2, thay vì biến đổi U = I.R thì biến đổi U = hoặc U = .

- Đối với đoạn mạch song song: hướng dẫn cho học sinh cách xác
định đoạn mạch song song, sử dụng thành thạo công thức của định luật ôm
cũng như các công thức về I, U và Rtđ trong đoạn mạch song song để giải
bài toán.
Ví dụ 2:
Cho đoạn mạch gồm ba điện trở được mắc song song với nhau. Trong đó:
R1 = 5,
R2 =10 và R3 = 15. Hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch U = 12V.


a. Tính điện trở tương đương của đoạn mạch.
b. Tính hiệu điện thế ở hai đầu mỗi điện trở.
c. Tính cường độ dòng điện qua mạch chính và qua các mạch nhánh.
Hướng dẫn giải:
a.
- R1, R2, R3 được mắc với nhau như thế nào?
- Sử dụng công thức nào để tính Rtđ đối với đoạn mạch song song?
- Trong công thức tính điện trở tương đương của đoạn mạch đã cho đầy đủ
dữ kiện chưa?
b.
- U có mối quan hệ như thế nào với U1, U2, U3?
c.
- Muốn tìm I ta áp dụng công thức nào?
- I có mối quan hệ như thế nào với I1, I2 , I3?
=> Lỗi học sinh thường bị sai khi giải bài tập về đoạn mạch mắc nối
tiếp và đoạn mạch mắc song song:
+ Còn nhầm lẫn kí hiệu của các đại lượng I, U và Rtđ.
+ Không phân biệt được mạch nào là đoạn mạch mắc song song và đoạn
mạch nào là đoạn mạch mắc nối tiếp nên sử dụng nhầm lẫn giữa công thức
của đoạn mạch song song và công thức của đoạn mạch nối tiếp.

- Tìm I2 tương tự.
- Cho biết công thức tính cường độ dòng điện mạch chính.
- Còn cách nào để tính cường độ dòng điện mạch chính nữa không?
Ví dụ 4:


Cho mạch điện như hình vẽ. trong đó: R1 = 5, R2 = 12, R3 = 8, R4 = 20
và hiệu điện thế UAB = 30V.
a. Tính điện trở tương đương của đoạn mạch.
b. Tìm cường độ dòng điện qua các điện trở.
c. Tính các hiệu điện thế UAC và UCD.
Hướng dẫn giải:
a.
- Nhìn vào hình vẽ các điện trở R 1, R2, R3 và R4 được mắc như thế nào với
nhau?
- Đây là mạch mắc hỗn hợp vừa có nối tiếp vừa có song song. Vậy để tính
điện trở tương đượng của đoạn mạch thì ta phải tính mạch nào trước và áp
dụng công thức tính điện trở nào?
b.
- Để tìm I1 ta áp dụng công thức nào để tính và trong công thức đó có đủ dữ
kiện chưa?
- I2 và I3 có mối quan hệ như thế nào với I23. Áp dụng công thức nào để tìm
I23?
- Để tính I4 ta áp dụng công thức nào và trong công thức đó có đủ dữ kiện
chưa?
c.
- Tính UAC , UCD chính là tính U nào, áp dụng công thức nào để tính ?
=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Không phân biệt được các điện trở được mắc với nhau như thế nào nên
dẫn đến giải sai hoặc không giải được.

- Biến trở có điện trở R2 mắc như thế nào với điện trở R1 ?
- Để tính R2 cần sử dụng công thức nào và trong công thức đó có đủ dữ kiện
chưa ?
- Điện trở tương đương của đoạn mạch nối tiếp có công thức gì ?
b.


- Để tìm chiều dài l của dây dẫn ta áp dụng công thức nào? Trong công thức
đó có đủ dữ kiện chưa ?
=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Không nắm được biến trở cũng là một điện trở nên không phân tích được
mạch điện.
+ Biến đổi công thức tính R sang công thức tìm l hoặc S, ρ của dây dẫn còn
bị sai.
+ Không nắm được kí hiệu của chiều dài, tiết diện, chất liệu của dây dẫn
cũng như đổi
đơn vị bị sai nên khi giải bài tập bị sai.
=> Giáo viên cần:
+ Chú ý phân biệt giữa biến trở và điện trở.
+ Yêu cầu học sinh nắm rõ đơn vị cũng như cách đổi của các đại lượng của
điện trở, vật liệu, chiều dài và tiết diện.
+ Biết cách biến đổi công thức điện trở của dây dẫn sang các công thức khác
sao cho phù hợp.
Dạng 3: Bài toán về công suất điện
- Để giải bài toán dạng này học sinh cần nắm được công thức tính
công suất điện: P =U.I = I2.R = U2/R.
- Công suất điện có đơn vị là oát (1W = 1V/A ). Chú ý đổi đơn vị cho
các đại lượng (nếu cần thiết).
Ví dụ 6:
Khi mắc một bóng đèn vào hiệu điện thế 220V thì dòng điện chạy

- Để tính Qthu cần áp dụng công thức nào?
- Trong công thức đó đã có đầy đủ dữ kiện cho chưa?
- Làm thế nào để biết nhiệt độ sau của nước là 100ºC.
b.
- Để tính t cần tìm đại lượng nào đầu tiên?
- Cần áp dụng công thức nào để tìm ra Qtp?
- P, Qtp có quan hệ như thế nào với t?


=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Đổi đơn vị còn sai.
+ Còn nhầm lẫn công thức giữa Qthu và Qtp, chưa biết cách tìm Δt.
+ Không nắm chắc công thức nên vận dụng công thức còn bị nhầm lẫn.
=> Giáo viên cần:
+ Yêu cầu học sinh nắm rõ đơn vị cũng như cách đổi đơn vị của các đại
lượng m, c, Δt, P, Qtp, Qthu, H.
+ Yêu cầu học sinh nắm được công thức tính công suất P, nhiệt lượng Q thu,
Qtp, hiệu suất H cũng như cách biến đổi sang các công thức khác sao cho phù
hợp.
Dạng 5: Bài toán tính công, tính điện năng tiêu thụ và tính tiền
điện phải trả
- Công của dòng điện có công thức: A = P.t = U.I.t = = I2.R.t
(A tính bằng Jun thì t tính bằng giây, P tính bằng oát).
- Tính điện năng tiêu thụ của dòng điện: Điện năng tiêu thụ bằng
đúng với công của dòng điện, tuy nhiên khi làm bài toán này A được tính
ra KWh.
- Tính tiền điện phải trả: sau khi tìm được điện năng tiêu thụ, ta chỉ
cần lấy số điện năng tiêu thụ đó nhân với giá tiền của 1KWh.
Ví dụ 8:
Cũng như câu hỏi ví dụ 6, yêu cầu tính tiền điện phải trả trong một


Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu, kém

Tỉ lệ (%)

5

25

55

15

Kết quả của học sinh lớp 9A1 năm học 2016 - 2017 sau khi được
hướng dẫn giải bài tập về dòng điện một chiều như sau:
Xếp loại

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu, kém

bổ ích.
2. Kiến nghị:
- Với nhà trường: tạo điều kiện cho giáo viên được đi dự giờ cũng như tham
gia các chuyên đề của các trường bạn để nâng cao kinh nghiệm chuyên môn.
- Với Phòng giáo dục: Tổ chức các chuyên đề, hội thảo để giáo viên có
nhiều cơ hội giao lưu, học hỏi kinh nghiệm và chia sẻ những khó khăn trong
chuyên môn để kịp thời tháo gỡ những vướng mắc.
Bình Hòa, ngày 20 tháng 3 năm 2017
Người viết

Nguyễn Thị Diễm

Nguyễn Thị Diễm

Đây là một kinh nghiệm của bản thân nên tôi chắc hẳn còn nhiều thiếu
sót, mong được sự đóng góp chân tình từ các đồng nghiệp.


Nhận xét, đánh giá của hội đồng khoa học cấp trường
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………


………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………

Bình Hòa, ngày …. tháng…… năm 2017

Vật lí trung học cơ sở - 400 bài tập Vật lí 9, Nhà xuất bản giáo dục, 2007.
9. Trần Văn Dũng, Ôn tập Vật lí 9, Nhà xuất bản trẻ, 1999.
10. Sách giáo khoa vật lý lớp 9, sách bài tập vật lý lớp 9.
11. http://baigiang.violet.vn


MỤC LỤC
STT

1

2

3

NỘI DUNG

TRANG

I. Phần mở đầu

1

1. Lý do chọn đề tài

1

2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

1


3

b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

4

c. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề
nghiên cứu, phạm vi và hiệu quả ứng dụng

14

III. Phần kết luận, kiến nghị

15

1. Kết luận

15

2. Kiến nghị

15