Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
Đại học Thái Nguyên
Trƣờng Đại học Sƣ phạm
 Vũ Huy Kỳ
ĐỊNH HƢỚNG TÌM TÒI GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ KHI DẠY HỌC
MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƢƠNG “ CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”
LỚP 10 BAN CƠ BẢN CHO HỌC SINH DÂN TỘC NỘI TRÚ
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp giảng dạy Vật lý
Mã số : 60.14.10

Hƣớng dẫn khoa học
PGS - TS. Phan Đình Kiển

Thái Nguyên - 2007

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3 Lời cảm ơn
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS - TS Phan Đình Kiển, người thầy đã


S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
Danh mục từ và cụm từ viết tắt trong luận văn

BCH Tw Ban chấp hành trung -ơng
Dtnt Dân tộc nội trú
ĐC Đối chứng
GV Giáo viên
HS Học sinh
Nxb Nhà xuất bản
PT DTNT Phổ thông dân tộc nội trú
SBT Sách bài tập
SGK Sách giáo khoa
STK Sách tham khảo
THPT Trung học phổ thông
TN Thực nghiệm
TNSP Thực nghiệm s- phạm

Bảng 13: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 2 93
Bảng 14: Kết quả kiểm tra lần 3 95
Bảng 15: Xếp loại kiểm tra lần 3 95
Bảng 16: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 3 96
Bảng 17: Tổng hợp các thông số thống kê qua 3 bài kiểm tra TNSP 98

S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
Danh mục các đồ thị, biểu đồ Biểu đồ 01 : Xếp loại học tập lần 1 90
Đồ thị 01 : Phân phối tần suất lần 1 91
Biểu đồ 02 : Xếp loại học tập lần 2 93
Đồ thị 02 : Phân phối tần suất lần 2 94
Biểu đồ 03: Xếp loại học tập lần 3 96
Đồ thị 03 : Phân phối tần suất lần 3 97
S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
8
Danh mục các từ viết tắt Đối chứng ĐC
Giáo viên GV

9 Danh mục các bảng

Bảng 01: Sử dụng sách phục vụ cho giảng dạy của giáo viên 26
Bảng 02: Sử dụng sách phục vụ cho học tập của học sinh 26
Bảng 03: Ph-ơng pháp dạy học của giáo viên 27
Bảng 04: Mục đích, động cơ, hứng thú và cách thức học môn Vật lí của HS 28
Bảng 05: Khả năng nhận thức, mức độ tích cực, tự lực của học sinh 29
Bảng 06: Chất l-ợng học tập, đặc điểm học sinh lớp TN và ĐC 81
Bảng 7.1: Thống kê biểu hiện tính tích cực nhận thức trên lớp
qua các giờ dạy 88
Bảng 7.1: Hứng thú, mức độ tích cực của học sinh 88
Bảng 08: Kết quả kiểm tra lần 1 89
Bảng 09: Xếp loại kiểm tra lần 1 89
Bảng 10: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 1 90
Bảng 11: Kết quả kiểm tra lần 2 92
Bảng 12: Xếp loại kiểm tra lần 2 92
Bảng 13: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 2 93
Bảng 14: Kết quả kiểm tra lần 3 95
Bảng 15: Xếp loại kiểm tra lần 3 95
Bảng 16: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 3 96
Bảng 17: Tổng hợp các thông số thống kê qua 3 bài kiểm tra TNSP 98

Mục đích nghiên cứu
3
III
Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
3
IV
Giả thuyết khoa học
3
V
Nhiệm vụ nghiên cứu
3
VI
Ph-ơng pháp nghiên cứu
4
VII
ý nghĩa khoa học của đề tài
4
VIII
Cấu trúc luận văn
4

CHƯƠNG i: cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
5
1.1
Tổng quan vấn đề cần nghiên cứu.
5
1.2
Hoạt động dạy học.
6
1.2.1

Năng lực học tập
16
1.4.3
Ph-ơng pháp học tập
17
1.4.4
Quạn hệ giao tiếp trong học tập
17
1.5
Định h-ớng hành động học tập cho học sinh dân tộc nội trú
trong dạy học Vật lí.
18
1.5.1
Quan niệm về định h-ớng hành động học tập
18
1.5.2
Các kiểu định h-ớng hành động học tập trong dạy học Vật lí
18
1.5.3
Những yếu tố cần thiết để nâng cao tính tích cực, tự lực chiếm
lĩnh kiến thức của học sinh dân tộc nội trú.
21

S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
12
1.6
Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học vật lí ở tr-ờng dân tộc nội
trú.
24
1.6.1

Kết quả tìm hiểu
32

Kết luận ch-ơng I
34

Ch-ơng2: xây dựng tiến trình dạy học một số kiến thức vật lí
dựa trên sự định h-ớng tìm tòi kiến thức cho học sinh dân
tộc nội trú
36
2.1
Một số đặc điểm về ch-ơng trình Vật lí lớp 10 ban cơ bản.
36
2.1.1
Mục tiêu: Môn Vật lí lớp 10 ban cơ bản nhằm giúp học sinh:
36
2.1.1.1
Về kiến thức
36
2.1.1.2
Về kĩ năng
36
2.1.1.3
Về thái độ
37
2.1.2
Nội dung
37
2.2
Những thuận lợi và khó khăn trong hoạt động dạy và học Vật lí

2.3.3
Soạn thảo tiến trình dạy học cho một tiết học.
42
2.3.3.1
Cơ sở khoa học và yêu cầu của bài soạn.
42
2.3.3.2
Xác định tiến trình hoạt động của giáo viên và học sinh.
42
2.4
Sơ đồ hình thành kiến thức chơng các định luật bảo toàn
44
2.4.1
Sơ đồ hình thành kiến thức bài Định luật bảo toàn động lợng
44
2.4.2
Sơ đồ hình thành kiến thức bài Định luật bảo toàn cơ năng
44
2.5
Soạn thảo tiến trình dạy học một số kiến thức Vật lí cụ thể dựa
trên sự định h-ớng tìm tòi kiến thức cho học sinh dân tộc nội
trú.
45
2.5.1
Xây dựng tiến trình bài số 1.
Định luật bảo toàn động lợng
45
2.5 2
Xây dựng tiến trình bài số 2
cơ năng

ph-ơng pháp đánh giá kết quả thực nghiệm s- phạm.
81

S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
14
3.3.1
Căn cứ để đánh giá
81
3.3.2
Cách đánh giá
82
3.4
Tiến hành thực nghiệm s- phạm
82
3.4.1
Công tác chuẩn bị
82
3.4.2
Diễn biến quá trình thực nghiệm s- phạm
83

Bài 1: định luật bảo toàn động l-ợng ( tiết2)
83

Bài 2: định luật bảo toàn cơ năng
84

Bài 3 : Bài tập ôn tập định luật bảo toàn cơ năng
85
3.5

Phụ lục 4
108

Phụ lục 5
109

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15

MỞ ĐẦU

I. Lý do chọn đề tài

Dạy học là hoạt động đặc trƣng chủ yếu của nhà trƣờng nói chung và các trƣờng
phổ thông nói riêng. Dƣới ảnh hƣởng của cuộc cách mạng khoa học phát triển nhƣ
vũ bão, tri thức mới ngày càng nhiều, đòi hỏi ngành Giáo dục - Đào tạo cũng phải
có những đổi mới và phát triển theo kịp xu thế của thời đại. Đảng và nhà nƣớc ta
đã chỉ rõ: Phải phát triển mạnh mẽ Giáo dục - Đào tạo, lấy giáo dục làm quốc sách
hàng đầu, coi giáo dục là động lực cho sự phát triển kinh tế xã hội, xây dựng chiến
lƣợc giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng nhân
tài, hình thành đội ngũ ngƣời lao động có tri thức và có tay nghề cao, có năng lực
thực hành, tự chủ, năng động và sáng tạo trên tất cả mọi lĩnh vực. Vì vậy mục tiêu
của giáo dục là phải đào tạo ra những con ngƣời có phẩm chất đạo đức tốt, có tri
thức và trình độ khoa học kỹ thuật cao, có kỹ năng nghề nghiệp để đáp ứng nhu
cầu, đòi hỏi của xã hội.
Để thực hiện đƣợc những mục tiêu trên, đổi mới phƣơng pháp dạy học trong
giáo dục đào tạo là một trong những nhiệm vụ cấp bách mà Đảng và nhà nƣớc ta

và mở rộng phạm vi ứng dụng.
ở nƣớc ta hiện nay sách giáo khoa lớp 10 đã đƣợc biên soạn theo hƣớng tạo điều
kiện để tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh nhằm phát huy tính tích cực, tự
giác chủ động, say mê học tập và ý chí vƣơn lên.Vấn đề là làm thế nào để phát triển
năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những vấn đề
cấp thiết cần đƣợc đầu tƣ nghiên cứu.
Trong khối các trƣờng phổ thông, trƣờng phổ thông dân tộc nội trú luôn đƣợc sự
quan tâm đặc biệt của Đảng, nhà nƣớc và đồng bào các dân tộc.Hệ thống trƣờng dân
tộc nội trú không ngừng đƣợc mở rộng về quy mô, nâng cao về chất lƣợng, có vị trí
và đóng góp quan trọng vào sự nghiệp giáo dục của cả nƣớc. Qua điều tra tìm hiểu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
chúng tôi đƣợc biết nhiều trƣờng phổ thông dân tộc nội trú cũng đã không ngừng
xây dựng và đổi mới phƣơng pháp cũng nhƣ cách thức tổ chức dạy học cho phù hợp
với đặc trƣng của nhà trƣờng và đã có đƣợc những thành công nhất định.
Tuy nhiên thực tế cho thấy dạy học ở các trƣờng nội trú hiện nay còn nhiều bất cập.
Đa số giáo viên chƣa cập nhật đƣợc phƣơng pháp mới vào dạy học vật lí, đặc biệt
chƣa có biện pháp khơi dậy và phát huy tính tích cự, chủ động, sáng tạo của học
sinh. Mặt khác học sinh dân tộc thiểu số ở miền núi chƣa có thói quen lao động trí
óc, ngại suy nghĩ, thƣờng hay máy móc, quen lối tƣ duy cụ thể. Thực tế đòi hỏi phải
có phƣơng pháp dạy học phù hợp với điều kiện,hoàn cảnh, đối tƣợng học sinh dân
tộc nội trú.
Để góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả giáo dục nói chung và dạy học vật lý nói
riêng ở trƣờng dân tộc nội trú, chúng tôi lựa chọn đề tài:
Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề khi dạy học một số kiến thức chương “ Các
định luật bảo toàn” lớp 10 ban cơ bản cho học sinh dân tộc nội trú.
II. Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu, vận dụng biện pháp Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề khi dạy học
một số kiến thức chương “ Các định luật bảo toàn” lớp 10 ban cơ bản, cho học

+ Kết quả của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh
trong dạy và học ở trƣờng dân tộc nội trú.
VIII. Cấu trúc luận văn.
+ Mở đầu.
+ Chƣơng I: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.
+ Chƣơng II: Xây dựng tiến trình dạy học một số kiến thức vật lý dựa trên sự
định hƣớng tìm tòi kiến thức cho học sinh dân tộc nội trú.
+ Chƣơng III: Thực nghiệm sƣ phạm
+ Kết luận. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
19
CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỊNH HƢỚNG TÌM TÒI
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ CHO HỌC SINH DÂN
TỘC NỘI TRÚ.
1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
Theo ghi nhận của lịch sử, quá trình dạy học có từ rất lâu đời. Một thời gian dài
trước đây khoa học phát triển cực kỳ chậm chạp. Những kiến thức được coi như
chân lý vĩnh cửu, sách đã ghi thì đó là “chữ của thánh hiền”, thầy cứ thế mà
truyền thụ, trò cứ thế mà tiếp thu, không ai được phép nghi ngờ. Quá trình dạy học
chủ yếu là truyền thụ kiến thức, thầy giáo luôn giữ vai trò trung tâm, do đó không
phát huy được khả năng của người học

5. Tổ chức hoạt động cho học sinh miền núi tích cực, tự lực chiếm lĩnh kiến thức
qua dạy một số kiến thức chương “điên học” lớp 7. ( Phùng Thị Vân – Luận văn
thạc sĩ ): Để tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ giải bài tập người giáo viên
cần phải lựa chọn và kết hợp nhiều giải pháp : Lựa chọn và sử dụng phối hợp các
phương pháp dạy học, các hình thức tổ chức dạy học, lựa chọn hệ thống bài tập,
phương pháp hướng dẫn học sinh phù hợp…
Trong các nghiên cứu ở trên, các tác giả đã đi sâu vào từng khía cạnh của quá
trình giáo dục: Đổi mới phương pháp, phối hợp hợp lý các hình thức dạy học nhằm
phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình nhận thức. Tuy nhiên chưa
có tác giả nào nghiên cứu về vấn đề: Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề cho học
sinh dân tộc nội trú trong dạy học vật lí.
1.2- Hoạt động dạy – học 7 ,17, 24
1.2.1- Bản chất của sự dạy.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
21
Dạy học là một hoạt động nghệ thuật mang tính sƣ phạm cao, nhằm trả lời các
câu hỏi: Dạy ai? Dạy cái gì? Dạy nhƣ thế nào? Và dạy để làm gì?
Trƣớc đây quan niệm cho rằng: Dạy học chỉ đơn thuần là truyền thụ những kiến
thức đã có sẵn trong sách giáo khoa , theo một chƣơng trình đã đƣợc qui định sẵn ở
một cấp học nào đó. Giáo viên chỉ cần cố gắng sao cho truyền thụ kiến thức đƣợc
chính xác, rõ ràng và đầy đủ những nội dung đã đƣợc qui định.
Theo quan điểm của lí luận dạy học và giáo dục học hiện đại ngày nay thì dạy
học là dạy cho học sinh biết hành động. Mỗi hoạt động dạy là một sự tác động
tƣơng hỗ có định hƣớng của ngƣời dạy, ngƣời học và đối tƣợng nghiên cứu. Hoạt
động dạy học chỉ đƣợc sảy ra khi có hoạt động học tích cực của học sinh.
Xuất phát từ bản chất của sự học là hành động nhận thức tích cực, tự lực của học
sinh thì dạy học là hoạt động tổ chức và định hƣớng của giáo viên đối với hành
động nhận thức tích cực của học sinh. Đồng thời với quan niệm học là hành động
của học sinh thích ứng với tình huống nhận thức thì dạy học là dạy hành động

hiện thực đƣợc phản ánh trong các qui luật của thế giới biện chứng.
Theo quan điểm tâm lí học tƣ duy thì sự học là một sự phát triển về chất của
cấu trúc hành động. Học tập vừa là quá trình chiếm lĩnh tri thức khoa học, vừa là
quá trình rèn luyện kỹ năng hành động. Rõ ràng là cùng một biểu hiện hành vi bề
ngoài giống nhau, nhƣng chất lƣợng học tập vẫn có thể khác nhau, tuỳ thuộc vào sự
phát triển của cấu trúc hành động học tập của chủ thể, ở đây hành vi đƣợc xem nhƣ
biểu hiện ra bên ngoài của kết quả hành động, còn cách thức đạt tới kết quả đó đƣợc
xem nhƣ kết quả bên trong của hành động học.
Hoạt động học tập của học sinh là một hoạt động của chủ thể có ý thức.Theo
quan điểm tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sƣ phạm, mỗi hoạt động của chủ thể có
ý thức bao gồm một hệ thống các hành động tƣơng ứng với các mục đích cụ thể và
mỗi hành động gồm các thao tác tƣơng ứng với các điều kiện và phƣơng tiện hành
động.
Nhƣ vậy có thể hiểu hành động học tập là một đơn vị cơ bản của hoạt động học
tập. Trong quá trình học tập , sự hình thành các biểu tƣợng, khái niệm, kiến thức

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
23
đƣợc xem là sự hình thành các hành động trí tuệ, là hình thức hành động ngôn ngữ
trong. Nó bắt nguồn từ hành động vật chất và trải qua giai đoạn hành động ngôn
ngữ ngoài.

Các hành động trên đây đƣợc biểu hiện ở mức độ tổng quát là hành động chiếm
lĩnh tri thức khoa học và hành động vận dụng tri thức khoa học. Mỗi hành động
diễn ra theo các pha : Định hƣớng, chấp hành và kiểm tra.
Thực chất của quá trình chiếm lĩnh tri thức khoa học chính là quá trình hình
thành các hoạt động học tập nhƣ đã nêu ở trên.
Theo chúng tôi, các hành động học tập Vật lí của học sinh một mặt nó tuân theo
các đặc điểm của các hành động học tập nêu trên, mặt khác nó còn có những đặc
thù riêng phù hợp với quá trình hình thành và phát triển của khoa học Vật lí. Cụ thể
những hình thức hành động học tập chính trong môn Vật lí là:
- Quan sát tự nhiên để nhận biết những đặc tính bên ngoài của sự vật hiện
tƣợng.
- Tác động vào tự nhiên trong những điều kiện khống chế(làm thí nghiệm) để
làm bộc lộ những mối quan hệ, những thuộc tính bên trong của sự vật hiện tƣợng.
- Phân tích một hiện tƣợng phức tạp ra thành những hiện tƣợng đơn giản bị chi
phối bởi một số ít nguyên nhân.
- Xác định mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tƣợng.
- Xác định mối quan hệ hàm số giữa các hiện tƣợng.
- Xây dựng những giả thuyết hay mô hình để lí giải nguyên nhân hiện tƣợng
quan sát đƣợc.
- Thực hiện những suy luận lôgíc hay biến đổi toán học để từ giả thuyết hay mô
hình suy ra những quan hệ có thể quan sát đƣợc trong thực tiễn.
- Xây dựng phƣơng án thí nghiệm để kiểm tra những hệ quả, dự đoán giả
thuyết.
- Đánh giá kết quả của những kết luận thu đƣợc trong thí nghiệm .

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
25
- Khái quát hoá các kết quả rút ra đƣợc các tính chất hay qui luật hình thành các
khái niệm, các định luật Vật lí.
- Cụ thể hoá, vận dụng những kiến thức khái quát đã thu đƣợc vào những