PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ
TRƯỜNG TIỂU HỌC TÂN SƠN
--------------------------

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm:
MỘT SỐ BIỆN PHÁP
BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC
CHO HỌC SINH LỚP 4 QUA PHÂN MÔN TẬP ĐỌC

Người thực hiện: Lê Thị Thư
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Tân Sơn
Lĩnh vực nghiên cứu: Môn Tiếng Việt

Năm học 2010 - 2011

1


NỘI DUNG BÀI VIẾT
Trang
A- ĐẶT VẤN ĐỀ ................................................................................................................

2

B- NỘI DUNG.....................................................................................................................

4

I- CƠ SỞ LÝ LUẬN ............................................................................................................



2


A- ĐẶT VẤN ĐỀ

Bước sang thế kỷ XXI, điều kiện kinh tế xã hội nước ta có những thay đổi
lớn. Đất nước bước vào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Vấn đề hội nhập,
giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, xu hướng toàn cầu hoá trong kinh
tế đang đặt ra ngày càng cấp bách. Trong xu hướng đó, ngành Giáo dục cũng
phải đổi mới để vươn lên.
Giáo dục Tiểu học đặt nền móng cho sự phát triển tình cảm, đạo đức, trí
tuệ, thẩm mỹ và thể chất của mỗi con người.
Trong quá trình học Tiểu học, nhân cách học sinh sẽ dần dần hình thành và
phát triển thông qua các hoạt động dạy học và giáo dục trong nhà trường. Một
trong những vấn đề quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách học
sinh đó là: Dạy Tiếng Việt cho học sinh Tiểu học.
Phân môn Tập đọc trong chương trình Tiếng Việt, ngoài nhiệm vụ rèn đọc
đúng còn có hai nhiệm vụ quan trọng: rèn đọc diễn cảm và rèn năng lực cảm thụ
văn học cho học sinh. Đây là hai khâu có quan hệ mật thiết với nhau: Cảm thụ
văn học tốt giúp cho việc đọc diễn cảm tốt và ngược lại, đọc diễn cảm tốt giúp
cho việc cảm thụ nội dung, tư tưởng của những bài văn, bài thơ thêm sâu sắc.
Đúng như giáo sư, tiến sĩ Z.IA.REZ (người Nga) đã nhận định:
"... Chỉ có các tác phẩm nghệ thuật được người đọc thể nghiệm trên phương
diện thẩm mĩ mới có thể bộc lộ nội dung, tư tưởng, nghệ thuật khách quan của
nó, tác động đến tư duy và tình cảm, quan điểm và niềm tin của người đọc đó".
Đọc hiểu và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của các tác phẩm văn học sẽ
giúp các em mở mang thêm tri thức, phong phú về tâm hồn. Có năng lực cảm
thụ văn học tốt, các em sẽ càng hứng thú khi viết văn, càng thêm yêu quý Tiếng
Việt và có ý thức giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt.

văn hoá, văn học mà còn phải bồi dưỡng tình yêu Tiếng Việt và hình thành thói
quen giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho các em.
II- THỰC TRẠNG DẠY HỌC

Ở lứa tuổi học sinh lớp 4, óc phân tích, năng lực so sánh, tổng hợp, khái
quát chưa hoàn thiện. Chính vì vậy, khi đọc tác phẩm văn học các em chỉ phân
tích được những biểu hiện bề ngoài của nhân vật, của hành động, của ngôn từ.
Còn phần đặc điểm, tính cách nhân vật hay cao hơn nữa là ý nghĩa, cảm xúc,
phần hàm ngôn trong tác phẩm văn học, các em thường cảm nhận một cách hời
hợt, chưa sâu sắc. Mặt khác, do vốn sống thực tế của các em còn ít nên khi tiếp
xúc với các tác phẩm văn học, các em thường sa vào những chi tiết cụ thể, thiếu
khả năng khái quát, tổng hợp, so sánh...
Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 hiện nay là một
trong những vấn đề chưa được các nhà giáo quan tâm đúng. Qua thực tế giảng
dạy và trao đổi với đồng nghiệp, tôi nhận thấy: phần lớn các em có kỹ năng đọc
trơn là chủ yếu, khả năng đọc diễn cảm còn chưa cao. Các em học nội dung bài
song không biết phát hiện yếu tố nghệ thuật sử dụng trong bài. Có thể biết hình
ảnh này đẹp, câu thơ này hay nhưng không trả lời được nó hay, đẹp ở điểm nào?
Trong các giờ Tập đọc, giáo viên mới chỉ tập trung rèn đọc nhiều, còn việc khai
5


thác nội dung nghệ thuật chỉ dừng ở một vài nhóm học sinh có kỹ năng đọc tốt.
Bên cạnh đó, do tình hình xã hội, các em (kể cả gia đình các em) thường chú
trọng nhiều đến môn Toán, ngoại ngữ (Tiếng Anh) mà không thích học Tiếng
Việt. Các em thường không có thói quen suy nghĩ độc lập và sáng tạo, ít tiếp xúc
với các tác phẩm văn học hay.
Năm học 2010- 2011, tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm lớp 4A2.
Ngay từ đầu năm học, tôi đã tìm hiểu, khảo sát thống kê một số vấn đề sau:
1- Tìm hiểu nội dung chương trình phân môn Tập đọc lớp 4:

b- Bài tập phát hiện ý và nghệ thuật của bài văn:
Tôi cho một bài Tập đọc đã học, yêu cầu học sinh tìm ý nội dung và chỉ ra
những biện pháp nghệ thuật đã được sử dụng.
Kết quả:
- Nêu được nội dung và phát hiện được nghệ thuật sử dụng: 10 em
- Nêu được ý nội dung : 10 em
- Không nêu được nội dung và nghệ thuật: 17 em .
c- Bài tập cảm thụ một đoạn thơ đã học:
- Điểm 9, 10 : 5 em.
- Điểm 7, 8

: 12 em.

- Điểm 5, 6

: 15 em.

- Điểm 3, 4

: 5 em.

Qua việc khảo sát thực tế đầu năm cho thấy, mức độ cảm thụ văn học của
các em chỉ dừng lại ở mức trung bình. Việc nắm các bài tập đọc chỉ dừng lại ở
nội dung đơn giản, chưa tiếp cận được với nghệ thuật. Vốn ngôn ngữ của các em
còn nghèo nàn, khả năng cảm nhận được cái hay, cái đẹp của bài văn, bài thơ
còn yếu.
III- BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:

Cảm thụ văn học là một quá trình lâu dài có nhiều cấp độ, nhằm tái tạo và
sáng tạo mới hình tượng nghệ thuật dựa theo đặc điểm cá nhân và cảm xúc của

em nghe đôi nét về tuổi thơ của Trần Đăng Khoa, về tập thơ "Góc sân và
khoảng trời" của anh. Từ đó, các em rất háo hức khi đọc và tìm hiểu bài thơ này.
b- Hướng dẫn chuẩn bị bài ở nhà:
8


Để học sinh có ý thức chủ động và sáng tạo tìm hiểu nội dung nghệ thuật
của mỗi bài Tập đọc, tôi yêu cầu các em cần phải chuẩn bị bài kĩ ở nhà trước khi
đến lớp. Và để định hướng cho các em chuẩn bị bài đạt hiệu quả cao, tôi gợi ý
những câu hỏi trong phần hướng dẫn về nhà cho các em.
Ví dụ: Để giúp học sinh chuẩn bị bài "Tuổi Ngựa" (Tiếng Việt 4 tập 1) tôi
đã hướng dẫn học sinh bằng những câu hỏi cụ thể sau:
- Đi chơi khắp nơi nhưng "Ngựa con" vẫn nhớ mẹ như thế nào? Từ ngữ nào
thể hiện điều đó?
- Trong khổ thơ cuối "Ngựa con" đã nhắn nhủ với mẹ điều gì?
- Cần nhấn giọng ở những từ ngữ nào để diễn tả tình yêu của cậu bé "Tuổi
Ngựa" đối với mẹ?
- Em hãy vẽ một bức tranh minh hoạ bài thơ.
c- Sử dụng đồ dùng trực quan:
Trong phân môn Tập đọc, đồ dùng trực quan thường được dùng để giới
thiệu nội dung bài, nhằm lôi cuốn hấp dẫn học sinh vào bài giảng. Đồ dùng trực
quan có thể là tranh ảnh, mô hình, vật thật, băng hình ... và đặc biệt chính giọng
đọc của giáo viên cũng là một trực quan đặc biệt hữu hiệu. Như ở bài "Đoàn
thuyền đánh cá", sau khi quan sát tranh ảnh về cảnh tàu thuyền đánh cá trên biển
lại được nghe giọng đọc truyền cảm của tôi thì bất cứ học sinh nào cũng háo hức
muốn tiếp cận ngay bài đọc để xem vẻ đẹp của biển như thế nào? Công việc lao
động của người đánh cá ra sao?
Mặt khác, tôi còn giao cho học sinh sưu tầm những tranh ảnh, đồ dùng trực
quan có liên quan đến nội dung bài Tập đọc.
Ví dụ: Học bài "Vẽ về cuộc sống an toàn" tôi đó yêu cầu các em sưu tầm

ích. Các em tập cho mình có thói quen ghi " Sổ tay Tiếng Việt và Văn học"
những từ ngữ hay, những hình ảnh đẹp, những điều cảm nhận được qua bài tập
đọc.
Hơn thế nữa, để củng cố, bổ sung "vốn sống" của học sinh, tôi đã tổ chức
các hoạt động ngoại khoá văn học cho các em sau mỗi chủ điểm (vào tiết sinh
hoạt cuối tuần). Để buổi sinh hoạt ngoại khoá có hiệu quả, tôi thành lập 4 nhóm:
nhóm đọc diễn cảm, nhóm kịch, nhóm báo chí (sáng tác thơ, truyện ngắn), nhóm
hài (sáng tác và đóng tiểu phẩm gây cười). Các nhóm sẽ trình bày tác phẩm của
10


mình về chủ điểm vừa học xong. Nhằm gây hứng thú cho học sinh, tôi còn tổ
chức cho các nhóm giao lưu, chơi trò chơi và thi có thưởng.
b- Trang bị những kiến thức văn học cơ bản:
Nếu vốn sống là cơ sở của quá trình cảm thụ thì những kiến thức văn học
cơ bản cũng có tầm quan trọng không kém.
Những kiến thức văn học cơ bản là các khái niệm: Tác giả, tác phẩm, chi
tiết, hình ảnh, đoạn văn, câu thơ, khổ thơ ... ; là các biện pháp tu từ: so sánh, ẩn
dụ, nhân hoá ... Đó là những kiến thức mà bất kỳ một người nào muốn cảm thụ
tốt tác phẩm văn học đều phải biết.
Ví dụ: Ở bài "Trăng ơi ... từ đâu đến?" (Tiếng việt 4 - tập 2) nhờ biện pháp
so sánh "Trăng hồng như quả chín", "Trăng tròn như mắt cá", các em thấy được
sự khám phá rất độc đáo của nhà thơ về trăng, thấy được sự gần gũi của trăng
với trẻ thơ.
Muốn năng lực cảm thụ của học sinh hình thành và phát triển tốt thì công
việc song song với bồi dưỡng vốn sống là trang bị cho học sinh những kiến thức
cơ bản. Việc trang bị kiến thức cơ bản cho học sinh được tôi tiến hành thường
xuyên ở từng tiết học. Sau mỗi một khái niệm, một biện pháp nghệ thuật được
cung cấp, tôi thường xuyên sử dụng lại và kiểm tra mức độ tiếp thu và sử dụng
của học sinh. Nếu có những vấn đề khó hiểu cần nhiều thời gian, tôi sẽ cung cấp

Việc dùng câu hỏi rèn kĩ năng đọc hiểu được tôi sử dụng theo các dạng sau:
- Câu hỏi tái hiện nội dung.
- Câu hỏi tìm từ, giải nghĩa từ.
- Câu hỏi nhằm phát hiện tín hiệu nghệ thuật.
- Câu hỏi tìm hiểu thái độ, tình cảm của tác giả.
- Câu hỏi về cách đọc.
Ví dụ: Để tái hiện được những cống hiến xuất sắc cho sự nghiệp Quốc
phòng của giáo sư Trần Đại Nghĩa (Bài "Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa"Tiếng Việt 4, tập 2), tôi đã sử dụng câu hỏi: "Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã có
đóng góp gì lớn trong kháng chiến?".
Trong khi dạy bài "Bè xuôi sông La" (Tiếng Việt 4- tập 2), tôi đã dùng câu
hỏi: "Chiếc bè gỗ được ví với cái gì? Cách nói ấy có gì hay?". Với câu hỏi này,

12


học sinh dễ dàng phát hiện được nghệ thuật so sánh mà tác giả đã sử dụng trong
bài. (Chiếc bè gỗ được ví với đàn trâu đằm minh thong thả trôi theo dòng sông:
Bè đi chiều thầm thì, Gỗ lượn đàn thong thả, Như bầy trâu lim dim, Đằm minh
trong êm ả. Cách so sánh như thế làm cho cảnh bè gỗ trôi trên sông hiện lên rất
cụ thể, sống động.)
Trong quá trình dạy học, tôi thường rất quan tâm chú ý đến cách sử dụng hệ
thống câu hỏi nhằm giúp học sinh phát hiện được nội dung, nghệ thuật cũng như
ý nghĩa của tác phẩm văn học. Qua đó, các em sẽ cảm thụ tác phẩm tốt hơn và
các em sẽ tiếp cận được với mọi vấn đề xung quanh bài học.
b- Sử dụng đồ dùng trực quan:
Đồ dùng trực quan giúp học sinh say mê tiếp cận với văn thơ. Bên cạnh đó,
đồ dùng trực quan còn có thể được dùng để giải nghĩa từ. Ví dụ trong bài
"Đường đi Sa Pa" (Tiếng Việt 4- tập 2) tôi đã dùng tranh để giải nghĩa từ
"chênh vênh", "dốc cao" nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn các từ ngữ này.
Khi dạy bài "Sầu riêng", tôi đã sưu tầm và mang đến lớp một quả sầu riêng,

a- Bài tập tìm hiểu tác dụng của cách dùng từ đặt câu sinh động.
Ví dụ: Cho đoạn văn sau:
"Mặt trời lên cao dần. Gió đã bắt đầu mạnh. Gió lên, nước biển càng dữ.
Khoảng mênh mông ầm ĩ càng lan rộng mãi vào. Biển cả muốn nuốt tươi con đê
mỏng manh như con mập đớp con cá chim nhỏ bé". (Thắng biển - Tiếng Việt 4 tập 2).
+ Ba câu ngắn ở đầu đoạn văn thể hiện điều gì?
(Ba câu ngắn ở đầu đoạn văn thể hiện cơn bão biển đến rất nhanh).
+ Tìm những từ ngữ nói lên sự đe doạ của cơn bão biển? (Gió bắt đầu
mạnh, nước biển càng dữ, nuốt tươi con đê mỏng manh).
b- Bài tập phát hiện những hình ảnh, những chi tiết có giá trị gợi tả.
Ví dụ: Tìm những hình ảnh nói lên vẻ đẹp huy hoàng của biển trong khổ thơ sau:
"Câu hát căng buồm với gió khơi
Đoàn thuyền chạy đua cùng mặt trời;
Mặt trời đội biển nhô màu mới
Mắt cá huy hoàng muôn dặm phơi".

14


(Đoàn thuyền đánh cá - Tiếng Việt 4, tập 2)
(Những hình ảnh nói lên vẻ đẹp huy hoàng của biển là: Mặt trời đội biển
nhô màu mới - Mắt cá huy hoàng muôn dặm phơi).
c- Bài tập tìm hiểu và vận dụng một số biện pháp tu từ gần gũi với học sinh.
Ví dụ: "Mai sau,
Mai sau,
Mai sau,
Đất xanh tre mãi xanh màu tre xanh"
(Tre Việt Nam - Tiếng Việt 4- tập 1)
Tác giả đã sử dụng biện pháp tu từ gì trong đoạn thơ trên? Viết như vậy
nhằm khẳng định điều gì? (Tác giả đã sử dụng điệp từ "xanh" và điệp ngữ "Mai

môn Tiếng Việt, nhất là phân môn Tập đọc. Hầu như không có em nào mang
những cuốn truyện "rẻ tiền" đến lớp đọc. Tủ sách đựng đồ dùng học tập của các
em bây giờ là "Dế Mèn phiêu lưu kí", là "Góc sân và khoảng trời", là "Bầu trời
trong quả trứng" hay "Đất rừng phương Nam"...do cả cô và trò sưu tầm.
Bên cạnh đề kiểm tra Tiếng Việt định kì (giữa học kì 2), tôi cho thêm để
kiểm tra cảm thụ văn học với từng học sinh. Kết quả cụ thể như sau:
- Điểm 9, 10: 8 học sinh.
- Điểm 7, 8: 20 học sinh.
- Điểm 5, 6: 9 học sinh.
- Không có điểm dưới trung bình.
Trên đây là một số kết quả mà học sinh lớp tôi đã đạt được về vấn đề cảm
thụ văn học trong hơn một học kỳ vừa qua. Kết quả đạt được tuy mới ở mức độ
khiêm tốn nhưng cũng đã động viên được cả thầy và trò cùng cố gắng nhiều hơn
nữa để đạt được kết quả cao hơn trong thời gian tới.
V- GIẢI PHÁP TRONG THỜI GIAN TỚI:

Trong thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục tiến hành áp dụng các biện pháp trên đây
để bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp mình. Đặc biệt, tôi sẽ
cố gắng tổ chức nhiều hơn các buổi học Tiếng Việt ngoại khoá nhằm nâng cao
năng lực cảm thụ văn học cho các em.
Để kỉ niệm ngày chiến thắng 30/4 các em sẽ tìm hiểu về anh bộ đội cụ Hồ,
về công cuộc giải phóng, thống nhất đất nước qua các tác phẩm văn học. Hướng
tới kỉ niệm ngày sinh nhật Bác 19/5, tôi sẽ tổ chức cho các em sưu tầm và tìm
đọc những bài thơ, tập thơ của Bác và thi viết về Bác Hồ kính yêu...

17


C- KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
I- KẾT LUẬN



có thêm điều kiện giao lưu và rèn năng lực cảm thụ văn học nói riêng, đồng thời
hỗ trợ tốt cho các môn học khác nói chung.
III- KẾ HOẠCH VÀ THỜI GIAN VIẾT SÁNG KIẾN

1. Thời gian xác định đề tài: Tháng 9/2010.
2. Thời gian tham khảo tài liệu, nghiên cứu, dự giờ: Tháng 10/2010.
3. Thời gian thực nghiệm: Từ tháng 11/2010 đến tháng 3/ 2011.
4. Thời gian viết đề tài: Tháng 4/2011.
Tân Sơn, ngày 10 tháng 4 năm 2011
Người viết

Lê Thị Thư

19


PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ
TRƯỜNG TIỂU HỌC TÂN SƠN
--------------------------

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm:
MỘT SỐ BIỆN PHÁP
BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC
CHO HỌC SINH LỚP 4 QUA PHÂN MÔN TẬP ĐỌC

Người thực hiện: Lê Thị Thư
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Tân Sơn