HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN DUY HÙNG

LỄ HỘI PHỦ DẦY TRONG
ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG HIỆN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 62 31 06 40

HÀ NỘI - 2017


Công trình được hoàn thành tại
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS. Phạm Duy Đức
2. PGS.TS. Phạm Trọng Toàn

Phản biện 1: ......................................................
......................................................

Phản biện 2: ......................................................
......................................................

Phản biện 3: ......................................................
......................................................

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện
họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

đề cho đời sống văn hóa đương đại. Đặc biệt là, trong lĩnh vực quản lý văn hóa
và những tác động của đời sống tâm linh tới đời sống chính trị xã hội hiện nay.
Tín ngưỡng Tứ phủ và lễ hội Phủ Dầy có vai trò quan trọng trong đời
sống tâm linh của cộng đồng người Việt cổ truyền cũng như trong bối cảnh hiện
nay. Tuy nhiên, trong hành trình định hình, tồn tại, phát triển, tín ngưỡng thờ
Mẫu Tứ phủ và lễ hội Phủ Dầy cũng chịu trải qua những “cung bậc” thăng trầm
của thời cuộc - những giai đoạn lịch sử khác nhau. Có thời gian, tín ngưỡng Tứ
phủ và lễ hội Phủ Dầy bị ngăn cấm và coi là một sinh hoạt mang nhiều yếu tố
mê tín dị đoan, ảnh hưởng tiêu cực/xấu đến đời sống văn hóa cộng đồng. Tuy
nhiên, cho đến nay, tín ngưỡng Tứ phủ và lễ hội Phủ Dầy vẫn tồn tại trong dân
gian, phát triển một cách mạnh mẽ, tác động với nhiều mức độ khác nhau trong


2

đời sống tín ngưỡng của người Việt ở Bắc Bộ; và, bản thân nó cũng nhận sự tác
động trở lại của đời sống văn hóa cộng đồng. Chính vì vậy, nghiên cứu lễ hội
Phủ Dầy và những ảnh hưởng/tác động qua lại của giá trị tín ngưỡng này tới đời
sống văn hóa cộng đồng là không thể thiếu trong thế giới tâm linh Việt truyền
thống. Rồi chỉ ra được những vấn đề đặt ra cho lễ hội Phủ Dầy trong bối cảnh
đời sống xã hội hiện nay. Từ đó, cũng rút ra được những bài học trong công tác
bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội Phủ Dầy hiện nay và trong tương lai.
Lễ hội Phủ Dầy với các thành tố của nó như: cúng tế, hát văn, hầu đồng…
đang có những biến đổi phức tạp về nội dung cũng như hình thức và đặc biệt là
nhận thức của con người. Điều đó, đã dẫn đến nguy cơ làm mất đi những giá trị
đặc thù của lễ hội truyền thống nói chung, làm phương hại tới bản sắc văn hóa
dân tộc. Hoạt động của lễ hội Phủ Dầy đã thu hút một khối lượng không nhỏ
người dân tham gia. Đồng thời, lễ hội này cũng thu hút sự quan tâm, tìm hiểu
của các nhà nghiên cứu văn hóa ở Việt Nam và trên thế giới. Hiện tượng lên
đồng lại một lần nữa được nghiên cứu và phân tích ở nhiều phương diện, trong

yếu tố tâm linh/niềm tin tín ngưỡng của lễ hội Phủ Dầy và ảnh hưởng trực tiếp
tới đời sống văn hóa cộng đồng cư dân. Tuy nhiên, tương tác qua lại của yếu tố
kinh tế trong lễ hội Phủ Dầy tới đời sống văn hóa cộng đồng ở những mức độ
đậm nhạt khác nhau.
Với những lý do kể trên, NCS đã chọn đề tài nghiên cứu "Lễ hội Phủ
Dầy trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" để hoàn thành luận án tiến
sĩ của mình.
2. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung vào nghiên cứu đối tượng sau: đó là sự tác động của lễ
hội Phủ Dầy đối với đời sống văn hóa cộng đồng và ngược lại, những tác động
của cư dân cộng đồng đối với lễ hội Phủ Dầy. Hay diễn giải theo cách khác,
chính là sự tương tác qua lại giữa lễ hội Phủ Dầy đối với đời sống văn hóa cộng
đồng, trên các phương diện: ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất nông nghiệp,
ảnh hưởng đến công việc học tập, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, ảnh
hưởng đến mối quan hệ trong gia đình - xã hội, ảnh hưởng đến sức khỏe… Đặc
biệt là, luận án đề cập đến mức độ tác động của các giá trị lễ hội Phủ Dầy như:
giá trị tín ngưỡng tâm linh, giá trị giáo dục truyền thống lịch sử, giá trị thẩm mỹ
nghệ thuật, giá trị kinh tế xã hội… tới đới sống văn hóa cộng đồng.
Trong đó, để làm rõ các thành phần trong đối tượng nghiên cứu đó, NCS
tập trung khảo sát: phỏng vấn bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu…, bao gồm các
thành phần:
- Người tham gia vào hoạt động lễ hội (cả trực tiếp lẫn gián tiếp) như:
người dân địa phương (người dân địa phương không làm nghề dịch vụ và người
dân địa phương làm nghề dịch vụ) và du khách hành hương tới lễ hội Phủ Dầy.


4

- Nghi lễ lên đồng với tất cả những thành tố liên quan (trang phục, đạo

phỏng vấn sâu sẽ được thực hiện trên cơ sở chọn mẫu ngẫu nhiên và chọn
mẫu có chủ đích. Các bước tiến hành và câu hỏi phỏng vấn được xây dựng
trên cơ sở xác định đối tượng, mục đích, nội dung của luận án. Đối với việc


5

chọn mẫu ngẫu nhiên: là do vào mùa lễ hội, nên rất ít người/cư dân cộng
đồng bỏ thời gian đi hội của mình giúp đỡ cho người phỏng vấn; đối với
chọn mẫu có chủ đích là do NCS cũng cần xác định cụ thể các mẫu tiêu biểu
trong quá trình phỏng vấn, phục vụ cho đối tượng và mục đích nghiên cứu
của đề tài.
- Tiếp theo, do tính chất của đối tượng nghiên cứu tương đối phức tạp,
nên trong quá trình triển khai luận án, tác giả cũng lưu ý sử dụng phương
pháp đa ngành/liên ngành như: Văn hoá học, Nhân học, Xã hội học, Sử
học,... Trong việc sử dụng phương pháp đa ngành này trong quá trình thực
hiện luận án, NCS đã sử dụng phương pháp của Văn hóa học - Nhân học để
nghiên cứu, diễn giải và trình bày kết quá của luận án. Phương pháp Sử học
để định vị khung niên đại, sắp xếp theo trình tự thời gian, luật nhân - quả để
bổ trợ cho việc diễn giải và trình bày kết quả trong quá trình thực hiện luận
án, trên cơ sở diễn giải, rút ra những kết luận khoa học dựa trên số liệu thống
kê và sản phẩm định tính tại thực địa.
- Đặc biệt, NCS sử dụng phương pháp Xã hội học: sử dụng bảng hỏi để
điều tra thu thập số liệu, trên cơ sở đó để định lượng được những tương tác
của lễ hội Phủ Dầy đối với đời sống văn hóa cộng đồng. Phương pháp này
được NCS sử dụng để xây dựng bảng hỏi liên quan đến đối tượng và mục
đích nghiên cứu để tiến hành khảo sát, thu thập số liệu dưới dạng định tính.
Trên cơ sở đó, đánh giá mức độ tác động của lễ hội Phủ Dầy đổi với đời sống
văn hóa cộng đồng. Phương pháp điều tra xã hội học được tiến hành từng
bước cơ bản từ: xây dựng bảng hỏi trên cơ sở đề cương nghiên cứu chi tiết

dân khách thập phương đã có tác động gì tới lễ hội Phủ Dầy.
Những tác động của lễ lội Phủ Dầy đã ảnh hưởng đến những lĩnh vực
nào của đời sống văn hóa cộng đồng?
5. Phạm vi nghiên cứu của luận án
5.1. Về thời gian
Luận án tập trung nghiên cứu bối cảnh xã hội của lễ hội Phủ Dầy trong
thời điểm hiện nay (đương đại). Chính vì vậy, tư liệu được sử dụng trong quá
trình thực hiện luận án dựa trên hai nguồn cơ bản: 1. Nguồn tài liệu của các
nhà nghiên cứu đi trước, trong các lĩnh vực: văn hoá học, tôn giáo học, xã hội
học, tâm lý học tôn giáo…; 2. Nguồn tư liệu điều tra thực địa của NCS, được
khai thác từ phương pháp phỏng vấn sâu với những nghiên cứu trường hợp,
điều tra qua bảng hỏi, qua tư liệu quan sát tham dự trong nhiều năm gần đây
để làm căn cứ phân tích, đánh giá, trình bày kết quả của luận án.
5.2. Về không gian
Luận án tập trung vào nghiên cứu sự tác động - ảnh hưởng qua lại giữa
lễ hội Phủ Dầy với đời sống văn hóa cộng đồng ở hai dạng không gian:
không gian hẹp và không gian rộng. Không gian hẹp là NCS tập trung khảo


7

sát lễ hội ở quần thể di tích Phủ Dầy thuộc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Không gian rộng là thành phần cư dân địa phương và du khách hành hương
từ khắp nơi về dự lễ hội. Những thông tin mà tác giả đưa ra trong luận án
cũng như những kết luận của luận án chỉ có tính chất nhận diện lễ hội Phủ
Dầy và tác động - ảnh hưởng qua lại giữa lễ hội Phủ Dầy với đời sống văn
hóa cộng đồng
6. Những đóng góp của luận án
6.1. Đóng góp về mặt lý luận
Luận án sẽ hệ thống hóa, khái quát hóa và làm rõ hơn một số vấn đề lý

1.1. Tình hình nghiên cứu lễ hội Phủ Dầy và ảnh hưởng của nó đối
với đời sống văn hoá cộng đồng
1.1.1. Những công trình đề cập đến vấn đề lý luận chung về lễ hội
Những công trình có tính chất lý luận chung về tôn giáo tín ngưỡng đã
được xuất bản khá nhiều. Tuy nhiên, những công trình/tác phẩm đề cập đến
những vấn đề lý luận chung về tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam chưa có nhiều.
Những công trình nghiên cứu kể trên là những cuốn sách, bài báo khoa học tiêu
biểu liên quan trực tiếp đến công việc thực hiện luận án.
1.1.2. Những nghiên cứu về lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ và lễ hội Phủ Dầy
Các công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói
chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng không nhiều. Tuy nhiên, trong các công trình
nghiên cứu về tín ngưỡng Việt Nam, đạo Mẫu nói chung, thì các hoạt động có
tính chất nghi lễ liên quan đến lễ hội được đề cập đến một cách gián tiếp.
+ Các công trình nghiên cứu lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ
Công trình viết về lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói chung có một khối lượng
không nhỏ ở dưới dạng các sách chuyên khảo và bài báo khoa học. Tuy nhiên,
không có những công trình chuyên khảo (dưới dạng sách) riêng cho lễ hội thờ
Mẫu Tứ phủ, mà nó được lồng ghép vào các công trình chuyên khảo về Đạo
Mẫu nói chung.
+ Các công trình nghiên cứu về lễ hội Phủ Dầy
Các công trình nghiên cứu về lễ hội Phủ Dầy cũng có một khối lượng
khiêm tốn, phần lớn là những bài viết trên các tạp chí khoa học, hoặc nằm trong
những cuốn sách tổng hợp của nhiều tác giả. Đôi khi, lễ hội Phủ Dầy chỉ được
cấu trúc thành một chương hoặc một phần trong các cuốn sách chuyên khảo
liên quan đến đạo Mẫu hoặc tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam.
+ Các công trình nghiên cứu về lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ trong đời sống
văn hóa cộng đồng
Các công trình nghiên cứu lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ trong đời sống cộng
đồng cũng không có nhiều. Những cuốn sách hay bài viết chủ yếu đề cập đến lễ
hội nói chung trong đời sống cộng đồng, chứ không có những chuyên khảo

+ Lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ là một dạng (một loại hình) của lễ hội cổ truyền
dân gian Việt Nam, chính vì vậy, nó cũng đảm bảo các yếu tố văn hóa tổng thể
và mang tính diễn xướng tâm linh dân gian.
+ Trên cơ sở những khái niệm trên, chúng tôi tạm hiểu: Lễ hội Phủ Dầy là
một sinh hoạt văn hóa tâm linh dân gian tổng thể; một hình thức diễn xướng
tâm linh dân gian của người Việt ở địa bàn/không gian Phủ Dầy thuộc huyện
Vụ Bản tỉnh Nam Định. Các sinh hoạt tổng thể, diễn xướng tâm linh ấy gắn liền
với Đức thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong tứ bất tử của người Việt ở châu thổ
sông Hồng nói riêng và Việt Nam nói chung. Không những thế, lễ hội Phủ Dầy
còn gắn với một hệ thống phức thể các thần linh tín ngưỡng dân gian Việt
truyền thống và tam giáo: Phật - Nho - Đạo.


10

1.2.1.2. Các khái niệm về: Đời sống văn hóa, Đời sống văn hóa cộng đồng
+ Đời sống văn hóa được hiểu là toàn bộ các hoạt động sống của con
người được sáng tạo, tích lũy và biểu hiện qua hai dạng vật chất, tinh thần,
nhằm ứng xử, tương tác với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.
+ Đời sống văn hóa cộng đồng, được hiểu là: Được hiểu là mọi hoạt động
sống của một cộng đồng trong một không gian văn hóa nhất định. Nó bao gồm
các phương diện hoạt động như: chính trị, tôn giáo - tín ngưỡng, lao động sản
xuất (sản xuất nông nghiệp, kinh doanh…), giáo dục, nghệ thuật, chăm sóc sức
khỏe, các mối quan hệ gia đình - xã hội, vui chơi giải trí… Các phương diện
hoạt động này của cộng đồng có mối quan hệ đan xen, mật thiết, tương tác lẫn
nhau. Từ đó, nó định hình các giá trị văn hóa đặc trưng cho cộng đồng người
trong môi trường văn hóa nhất định.
1.2.2. Khung lý thuyết phân tích của luận án



Chương 2
TỔNG QUAN CHUNG VỀ LỄ HỘI PHỦ DẦY
2.1. Tục thờ Mẫu và thờ Mẫu Tứ phủ ở Việt Nam
2.1.1. Tục thờ Nữ thần và thần Mẫu
Văn hóa Việt Nam xuất phát từ nền tảng kinh tế nông nghiệp lúa nước và
ý thức xã hội mẫu hệ (vốn đề cao vai trò của người phụ nữ). Theo diễn trình của


12

lịch sử dân tộc, xã hội Việt đã “đụng độ” với văn minh Trung Hoa, rồi tiếp nhận
những yếu tố/tư tưởng Nho giáo dần dần, mà chuyển sang xã hội phụ hệ. Tuy
nhiên, người phụ nữ Việt vẫn có ảnh hưởng nhất định tới đời sống xã hội, đặc
biệt là trong các hoạt động của gia đình.
2.1.2. Hệ thống thờ Mẫu Tứ phủ
Trong quá trình phát triển, biến đổi tục thờ Mẫu đến Mẫu Tam/Tứ phủ,
vào thế kỷ XVI, chúng ta thấy có sự xuất hiện của Mẫu Liễu Hạnh. Dân gian
thường coi bà là hóa thân, thậm chí đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên, trở
thành một thần chủ trong đạo Mẫu Tam/Tứ phủ. Các vị Thánh trong đạo Mẫu
không chỉ phân biệt theo các hàng, mà còn phân biệt theo các phủ. Tứ phủ
tương ứng với các miền khác nhau trong vũ trụ: Thiên phủ - miền trời, Địa phủ
- miền đất, Thoải/Thủy phủ - miền sông biển, Nhạc phủ - miền rừng núi; mỗi
một phủ do một Thánh Mẫu cai quản
2.2. Khái quát về sự hình thành và phát triển của lễ hội Phủ Dầy
Tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ là câu nói quen thuộc của dân gian
Việt Nam thể hiện sự kính trọng đối với hai vị: thánh Cha - Đức Thánh Trần và
thánh Mẫu - Đức Liễu Hạnh. Đến ngày giỗ kỵ của Cha và Mẹ, dân gian lại tổ
chức lễ hội nhằm tôn vinh công đức của Thánh Cha Trần Hưng Đạo và Thánh
Mẹ Liễu Hạnh. Lễ hội Phủ Dầy, Nam Định là một trường hợp tiêu biểu và điển
hình cho lễ hội thờ Mẫu Tứ Phủ ở Việt Nam nói chung.

2.3. Giá trị đặc thù của lễ hội Phủ Dầy
2.3.1. Giá trị tín ngưỡng, tâm linh
Trước hết, chúng ta phải khẳng định và thống nhất với nhau rằng, lễ hội
thờ Mẫu Tứ phủ là một phần quan trọng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam nói
chung và tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ nói riêng. Thông qua các nghi thức và lễ
hội thờ Mẫu Tứ phủ mà tín ngưỡng thờ Mẫu đã tạo ra những đặc trưng và có
sức sống riêng biệt trong đời sống văn hóa của cộng đồng.
2.3.2. Giá trị giáo dục truyền thống lịch sử
Bản chất của văn hóa mang trong nó tính lịch sử và đại diện cho một dân
tộc nhất định. Chính vì thế, lễ hội dân gian nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói
riêng là một thành tố cơ bản của văn hóa, nên nó cũng mang trong nó tính lịch
sử và đại diện cho một dân tộc nhất định. Tính lịch sử được thể hiện khác nhau
qua các giai đoạn khác nhau.
2.3.3. Giá trị thẩm mỹ nghệ thuật
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng là
một hiện tượng văn hóa dân gian tổng thể, một hình thức diễn xướng tâm linh.
Chính vì vậy, bản thân tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ và lễ hội Phủ Dầy đã hội tụ
đầy đủ các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống. Từ trang phục, nghệ
thuật trang điểm, âm nhạc, ca từ, vũ đạo… dân gian, đến nghệ thuật tạo hình,
điêu khắc… dân gian.
2.3.4. Giá trị kinh tế xã hội
Giá trị về kinh tế xã hội là một phần vô cùng quan trọng nhằm đảo
bảo/duy trì sự vận hành, hoạt động, phát triển của không chỉ lễ hội Phủ Dầy, mà
còn cho cả hoạt động của tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ nói chung. Thông qua
các hoạt động tâm linh, người dân hướng về cội nguồn (giáo dục truyền thống


14

lịch sử), nhận thức các giá trị thẩm mỹ thuật…, từ đó họ phát tâm công đức

Lễ hội Phủ Dầy được tổ chức có quy mô hoành tráng và hội tụ những
bước cơ bản của một lễ hội cổ truyền dân gian Việt Nam. Trong lễ hội Phủ
Dầy, các bước cơ bản nói chung và các bước đặc thù nói riêng của lễ hội thờ
Mẫu Tứ phủ được sáng tỏ. Đặc biệt nghi lễ hầu/lên đồng được coi là linh hồn,


15

trung tâm, biểu hiện đặc sắc của lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ. Từ đó tạo ra hệ thống
vai trò, đặc trưng của lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói
riêng tác động tới đời sống văn hóa cộng đồng cư dân Việt ở vùng châu thổ
sông Hồng và trên cả đất nước Việt Nam. Lễ hội sinh ra từ nhu cầu của cộng
đồng, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng và từ đó nó có những ảnh hưởng/tác
động đến đời sống văn hóa của cộng đồng.
Lễ hội nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng luôn tạo ra các giá trị hoặc
hệ thống các giá trị đối với đời sống văn hóa cộng đồng. Trong lễ hội Phủ Dầy,
các giá trị của loại hình sinh hoạt tâm linh này được chỉ ra một cách rõ ràng.
Trong đó, nổi bật lên là các giá trị cơ bản như: giá trị tín ngưỡng tâm linh, giá
trị giáo dục truyền thống lịch sử, giá trị thẩm mỹ nghệ thuật, giá trị kinh tế xã
hội. Mỗi một giá trị đóng một chức năng, vai trò khác nhau đối với đời sống
văn hóa cộng đồng cư dân. Nhưng tựu chung lại, các giá trị của lễ hội Phủ Dầy
đã được tạo bởi/kết tinh từ những nhu cầu, mong muốn, nhận thức chuẩn mực
của cộng đồng cư dân Việt Nam nói chung và người dân ở châu thổ sông Hồng
nói riêng.
Chương 3
TÁC ĐỘNG - ẢNH HƯỞNG QUA LẠI GIỮA LỄ HỘI PHỦ DẦY
VỚI ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG
3.1. Tác động tới đời sống văn hóa cộng đồng
3.1.1. Tác động đến đời sống văn hóa cộng đồng địa phương
Lễ hội Phủ Dầy đã tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất tới đời sống của

lượng các mức độ tác động khác nhau, từ đó đánh giá được vai trò của lễ hội
này tới đời sống văn hóa cộng đồng cư dân. Tác động ngược trở lại của các
nhóm cộng đồng tới lễ hội Phủ Dầy khó có thể định lượng bằng con số được,
chính vì vậy chúng tôi tiến hành phỏng vấn sâu những thủ đền ở các đền/phủ
trong quần thể di tích Phủ Dầy.
3.2.1. Tác động của cộng đồng địa phương tới lễ hội Phủ Dầy
Để đánh giá được tác động của nhóm cộng đồng địa phương tới lễ hội
Phủ Dầy, chúng tôi tiến hành phỏng vấn sâu các thủ nhang đồng đền như đã đề
cập ở trên. Dựa trên tổng hợp nội dung cuộc phỏng vấn, chúng tôi có đặt vấn đề
về việc ảnh hưởng/tác động của nhóm cộng đồng địa phương tới công tác tổ
chức quản lý lễ hội Phủ Dầy. Căn cứ trên nội dung trả lời của các cá nhân được
phỏng vấn sâu có tính chất định tính, chúng tôi đưa ra những đánh giá, kết luận
về sự tác động của người dân thập phương tới lễ hội Phủ Dầy.
3.2.2. Tác động của cộng đồng thập phương tới lễ hội Phủ Dầy
Bên cạnh những tác động của cộng đồng địa phương tới lễ hội Phủ Dầy,
thì còn có tác động của cộng đồng du khách thập phương. Theo chúng tôi, có lẽ
tác động của du khách thập phương tới lễ hội Phủ Dầy đôi khi còn mạnh mẽ
hơn cả cộng đồng cư dân địa phương. Tuy nhiên, trong quá trình tìm hiểu,
chúng tôi cũng không thể làm điều tra xã hội học để đo mức độ tác động bằng
số liệu thống kê. Điều này rất khó thực hiện trong việc đánh giá tác động ngược
lại. Nhưng bằng kết quả phỏng vấn sâu các thủ đền và người dân địa phương
làm dịch vụ bán hàng tại Phủ Dầy, chúng tôi có những căn cứ định tính ban đầu
để đưa ra kết luận.


17

3.3. Đánh giá chung về tình hình tác động của lễ hội Phủ Dầy đối với
đời sống văn hóa cộng đồng
3.3.1. Đối với nhóm cộng đồng cư dân địa phương

tác động rất mạnh mẽ tới đời sống của họ. Thông qua lễ hội Phủ Dầy, người
dân nhóm cộng đồng địa phương đã tổ chức các hoạt động cung cấp dịch vụ


18

cho du khách thập phương. Việc cung cấp dịch vụ này đã tạo ra: thứ nhất, công
ăn việc làm cho cộng đồng cư dân địa phương; thứ hai, nó tạo ra nguồn thu
nhập cho không chỉ các hộ gia đình, mà còn cả nguồn ngân sách cho địa
phương cấp xã, huyện. Hơn thế nữa, chính số tiền thu được từ hoạt động lễ hội
Phủ Dầy này còn được tái đầu tư cho các công trình phúc lợi của địa phương
như: điện, đường, trường, trạm. Lễ hội cũng tác động tới đời sống sinh hoạt của
nhóm các em học sinh của địa phương trên nhiều phương diện khác nhau, đặc
biệt là công việc học tập. Tuy nhiên, con số khảo sát lại cho thấy những tác
động/ảnh hưởng xấu của lễ hội tới các em gần như ở mức độ rất thấp. Trong khi
đó, nhu cầu tìm hiểu lịch sử truyền thống, vui chơi giải trí, cố kết cộng đồng lại
đóng một vai trò nhất định đối với đời sống sinh hoạt của các em.
Đối với nhóm cộng đồng cư dân thập phương, các giá trị của lễ hội Phủ
Dầy vẫn luôn đóng vai trò quan trọng tới đời sống văn hóa xã hội của họ. Tuy
nhiên, trong bối cảnh hiện nay, tâm thức, nhận thức và cách ứng xử của nhóm
cộng đồng cư dân này có nhiều thay đổi. Chính vì vậy những tác động của giá
trị lễ hội Phủ Dầy tới nhóm cộng đồng này cũng có nhiều mức độ khác nhau.
Nhưng, căn cứ trên số liệu cho thấy, các giá trị của lễ hội Phủ Dầy vẫn có tác
động mạnh mẽ tới đời sống của nhóm cộng đồng cư dân này.
Chương 4
NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CHO LỄ HỘI PHỦ DẦY
TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG
4.1. Các nhân tố tác động đến sự biến đổi giá trị lễ hội Phủ Dầy
hiện nay
4.1.1. Nhân tố lịch sử

Trong bối cảnh hiện nay, các lễ hội cổ truyền nói chung và lễ hội thờ Mẫu
Tứ phủ nói riêng đang chịu sự tác động mạnh mẽ của quan niệm và bối cảnh
kinh tế, chính trị, xã hội hiện nay.
4.2.2. Xu hướng biến đổi của lễ hội Phủ Dầy
Bên cạnh xu hướng phát triển có tính chất kế thừa từ lịch sử của lễ hội thờ
Mẫu Tứ phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng, còn có xu hướng biến đổi
của nó trong bối cảnh hiện nay và tương lai.
4.3. Một số vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội
Phủ Dầy trong đời sống văn hóa cộng đồng
Thông qua những đánh giá thực trạng, tác động và xu thế vận động, biến
đổi của lễ hội Phủ Dầy, chúng tôi xin đưa ra những vấn đề đang đặt ra với việc
bảo tồn, phát huy giá trị của lễ hội này trong bối cảnh đương đại và tương lai.
4.3.1. Vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn giá trị lễ hội Phủ Dầy
Lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng cũng mang
trong nó rất nhiều các giá trị văn hóa tâm linh truyền thống. Tuy nhiên, các giá trị
ấy cũng đang đứng trước những thách thức về nghịch lý hay mâu thuẫn bảo tồn.
4.3.2. Vấn đề đặt ra đối với việc phát huy giá trị của lễ hội Phủ Dầy
Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa luôn là bài toán giải quyết các
mâu thuẫn đầy nghịch lý. Bảo tồn thì khó phát triển vì làm biến đổi các giá trị;
và ngược lại, phát huy thì khó bảo tồn các giá trị nguyên gốc. Vì vậy, để vừa


20

bảo tồn và vừa phát huy chúng ta cần xác định các vấn đề đang được đặt ra
trong bối cảnh mới.
4.4. Một số khuyến nghị về giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị của lễ
hội Phủ Dầy
4.4.1. Nhóm giải pháp bảo tồn chung
Giải quyết mối mâu thuẫn, nghịch lý giữa bảo tồn và phát huy giá trị bằng


21

các giá trị của lễ hội Phủ Dầy. Việc nhận diện những nhân tố cụ thể này là rất
cần thiết, để chúng ta có thể chỉ ra được nguồn gốc, nguyên nhân của sự biến
đổi của các giá trị lễ hội Phủ Dầy trong lịch sử phát triển nói chung và bối cảnh
đương đại nói riêng. Những nhân tố này cho thấy sự tác động của nó tới lễ hội
Phủ Dầy và làm biến đổi các giá trị như thế nào. Những nhân tố này không chỉ
tác động đến các giá trị của lễ hội Phủ Dầy nói riêng, mà còn tác động mạnh
đến các giá trị của lễ hội dân gian truyền thống ở Việt Nam nói chung.
Nhận diện ra xu hướng phát triển, biến đổi của lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói
chung và lễ hội Phủ Giầy nói riêng là hết sức cần thiết. Để từ đó đưa ra được
những dự báo giải pháp bảo tồn và phát triển trong bối cảnh đương đại. Có thể
nhận thấy rằng: xu thế vận động, biến đổi của lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ luôn chịu
sự chi phối của giá trị truyền thống và những yếu tố, quan niệm mới của bối
cảnh thời đại. Xu thế vận động thích ứng với bối cảnh hiện đại luôn diễn ra và
trở thành tất yếu đối với các sinh hoạt văn hóa nói chung và hoạt động lễ hội
Phủ Dầy nói riêng.
Giải pháp bảo tồn và phát triển đổi với các giá trị của lễ hội Phủ Dầy luôn
cần phải có sự tham gia góp sức, chung tay của toàn bộ cộng đồng, trên nhiều
lĩnh vực, phương diện khác nhau của đời sống xã hội. Trong đó nổi bật lên sự
tham gia của nhóm ba nhà: nhà quản lý, nhà khoa học và người dân. Đặc biệt là
cần sử dụng nguồn nhân lực: sức người, sức của dựa trên cơ sở quy chế thỏa
thuận rõ ràng. Khi có được bộ quy chế vận hành dựa trên cơ sở đồng thuận của
toàn bộ cộng đồng, thì việc quản lý, tổ chức, vận hành lễ hội sẽ rất hiệu quả,
bền vững và đóng góp những giá trị tích cực cho cộng đồng xã hội.
KẾT LUẬN
Nghiên cứu và đánh giá những tác động/ảnh hưởng của lễ hội Phủ Dầy
tới đời sống văn hóa cộng đồng là một việc làm thiết thực và cấp bách trong bối
cảnh hiện Việt Nam hiện nay. Căn cứ trên những lập luận, số liệu thu thập được

tác động qua lại giữa đời sống kinh tế - chính trị - xã hội với với lễ hội Phủ Dầy
và đời sống văn hóa cộng đồng.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ được định hình trên cơ sở tín ngưỡng thờ
Nữ thần và Mẫu thần của dân gian Việt Nam truyền thống. Trải qua thời gian
và cùng với sự phát triển của xã hội, tục thờ thần Mẫu đã tích hợp tư tưởng tôn
giáo đương thời (Phật, Đạo, Nho) mà hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ.
Đến thế kỷ XVI, thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ xuất hiện vị thần
chủ Liễu Hạnh và trở nên hệ thống, chặt chẽ và bài bản hơn. Lễ hội thờ Mẫu Tứ
phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng là sự kết tinh, biểu hiện rõ nét nhất
của tín ngưỡng thờ Mẫu này tới đời sống tâm linh cộng đồng.
Lễ hội Phủ Dầy được tổ chức có quy mô hoành tráng và hội tụ những
bước cơ bản của một lễ hội cổ truyền dân gian Việt Nam. Lễ hội Phủ Dầy, với
các bước cơ bản nói chung và các bước đặc thù nói riêng của lễ hội thờ Mẫu Tứ
phủ được sáng tỏ. Đặc biệt nghi lễ hầu/lên đồng được coi là linh hồn, trung tâm,
biểu hiện đặc sắc của lễ hội Phủ Dầy. Từ đó tạo ra hệ thống vai trò, đặc trưng
của lễ hội thờ Mẫu Tứ phủ nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng tác động tới
đời sống văn hóa cộng đồng cư dân Việt ở vùng châu thổ sông Hồng và trên cả
đất nước Việt Nam. Lễ hội sinh ra từ nhu cầu của cộng đồng, đáp ứng nhu cầu


23

của cộng đồng và từ đó nó có những ảnh hưởng/tác động đến đời sống văn hóa
của cộng đồng.
3. Lễ hội nói chung và lễ hội Phủ Dầy nói riêng luôn tạo ra các giá trị hoặc
hệ thống các giá trị đối với đời sống văn hóa cộng đồng. Lễ hội Phủ Dầy với các
giá trị của loại hình sinh hoạt tâm linh đã được chỉ ra một cách rõ ràng. Trong đó,
nổi bật lên là các giá trị cơ bản như: giá trị tín ngưỡng tâm linh, giá trị giáo dục
truyền thống lịch sử, giá trị thẩm mỹ nghệ thuật, giá trị kinh tế xã hội. Mỗi một
giá trị đóng một chức năng, vai trò khác nhau đối với đời sống văn hóa cộng