Thủ pháp dòng ý thức trong Cánh đồng bất
tận của Nguyễn Ngọc Tư
Trên thế giới, dòng ý thức có thời điểm trở thành một “xu hướng sáng
tạo văn học” và đã từng có những đại diện tiêu biểu Marcel Proust – Đi tìm thời
gian đã mất, Jame Joyce – Ulysses. Song, kể từ khi Hemingway vận dụng kỹ
thuật dòng ý thức vào truyện ngắn nổi tiếng Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro (1936),
cho đến nay ở truyện ngắn sức mạnh tiềm tàng của kỹ thuật ấy ảnh hưởng vô số
nhà văn trên khắp thế giới.
Đọc truyện ngắn Ngọc Tư, độc giả sẽ gặp lối trần thuật dung dị, đề tài
thường chẳng có gì to tát, người kể chuyện cứ điềm nhiên (có phần tưng tửng),
cái đắc địa nhất nằm ở cách xây dựng dòng ý thức nhân vật. Vì vậy, độc giả tiếp
xúc với truyện có cảm giác như đang thâm nhập vào bên trong để “xem trộm”
nhật ký tâm trạng của mỗi con người. Nhân vật không theo một nguyên tắc, một
quy luật trước sau của thời gian hiện thực mà theo cách cảm nhận riêng. Đi vào
Cánh đồng bất tận, mọi sự kiện như bị xoá nhoà bởi dòng ý thức miên man của
nhân vật Tôi. Sau sự kiện mẹ Nương theo trai, ba con người, ba tâm trạng, ông
Vũ chìm đắm trong những toan tính trả thù, hai đứa trẻ bị đời bỏ rơi lâu nên
quên luôn tiếng người. Tại sao lại như vậy? Phải chăng cuộc sống ngày một
khốc liệt nên con người vô tình trước nỗi khổ đau của con người? Hay muốn tồn
tại được trong xã hội Hậu hiện đại con người phải bài trừ đồng loại? Ba cha con
sống trên một chiếc đò nan, trôi dạt khắp nơi như trôi trong đám mây mù của số
phận, nhằm thể hiện một kiểu cô đơn đến bất tận.
Cánh đồng bất tận, dòng ý thức chảy trong toàn bộ truyện, để xoáy sâu vào
tâm tư của mỗi con người thì nhà văn buộc dùng dòng ý thức để nhìn nhận về
không - thời gian mà con người đang sống, đang tồn tại chứ không phải lênh
đênh từ cánh đồng này sang cánh đồng khác hay từ dòng sông này sang dòng
sông khác mà tất cả được vo thành viên (Qúa khứ - hiện tại – tương lai) xuyên
thấm qua nhau. Ở đó nhân vật bơi lội trong tình yêu, thù hận, tội ác, trừng phạt –
tha thứ, yêu thương, hi vọng…Vì thế dòng ý thức luôn đè lên mỗi nhân vật:
chiếc ghe, cánh đồng, đàn vịt, dòng sông luôn đeo bám từng con người. Do vậy
sự lặp lại trật tự thời gian bị đão lộn hoặc nghẽn mạch tất cả quá khứ - hiện tại

Điền là một minh chứng). Rõ ràng cánh đồng thì không bất tận nhưng lòng
người là bất tận. Ở trên cánh đồng con người thiếu vắng tình thương yêu nhưng
con người vẫn có quyền ước mơ. Thế hệ sau và sau nữa sẽ là Thương là Nhớ…
được học hành đến nơi đến chối và được yêu thương. Do dòng chảy của ý thức
nên nó xoá bỏ tính xác định của thời gian trong truyện.
Thì ra, cuộc sống của con người Hậu hiện đại là thế: người ta dường như đang tự
đánh mất mình, đánh mất tình thương yêu và đánh mất những giá trị đạo đức cao
đẹp. Truyện ngắn Ngọc Tư đã cảnh tỉnh.
Bùi Thị Ngọc Ánh
Ngã 3- Thôn Trung Hà- Hưng Trạch - B.Trạch - Quảng Bình