Trường THPT Cái Nước GV: NGUYỄN NGỌC THỂ
I. Lý do chọn đề tài:
Trong quá trình sáng tác văn chương, để tạo ra những tác phẩm hoàn hảo, có
giá trò thì nhà văn, nhà thơ phải sử dụng từ ngữ, câu văn một cách thật hay, nhuần
nhuyễn. Không dừng lại ở sự hay, nhuần nhuyễn củ câu chữ mà còn thể hiện ở hiệu
quả nghệ thuật đạt được thông qua việc sử dụng câu chữ, ngôn từ. Thông thường, trong
văn chương, để nâng cao hiệu quả nghệ thuật, để đạt đến cái hay, cái toàn mó thì nhà
văn, nhà thơ thường sử dụng các biện pháp nghệ thuật: so sánh, ẩn dụ, nhân hóa…
Ngay trong tcụ ngữ, ca dao, việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật như: so
sánh, ẩn dụ, nhân hóa… rất nhiều và đạt một hiệu quả rất cao. Văn chương hiện đại
cũng chứa đựng rất nhiều biện pháp nghệ thuật, đặc biệt là so sánh. Biện pháp nghệ
thuật này đã được các tác giả sử dụng một cách rất nhuần nhuyễn và đã đem lại hiệu
quả rất cao trong việc thể hiện ý đồ nhà văn, nhà thơ trong việc diễn đạt nọi dung tác
phẩm.
Không biết Nguyễn Tuân có phải là người sử dụng biện pháp so sánh tu từ
nhiều nhất hay không nhưng ông là người sử dụng rất mhiều biện pháp so sánh tu từ
trong tác phẩm của mình. Nguyễn Tuân được xem là bậc thầy trong việc sử dụng ngôn
ngữ. Tiếp cận văn ông, chúng ta bứt gặp rất nhiều các hình thức của biện pháp so sánh
tu từ. Nguyễn Tuân sử dụng biện pháp nghệ thuật này đạt đến mức nhuần nhuyễn,
uyen bác, sâu thẳm về tàng bậc ý nghóa và biến hóa linh họat trong cách sử dụng.
Trong hầu hết các tác phẩm của ông, biện pháp tu từ hiện diện nhiều, góp
phần rất nhiều trong việc thể hiện nội dung tác phẩm. Riêng trong tùy bút “ Sông Đà”
Nguyễn Tuân sử dụng nhiều và đạt hiệu quả rất cao biện pháp so sánh tu từ. Sự cuốn
hút về cái hay của Nguyễn Tuân trong việc thể hiện biện pháp nghệ thuật này đã thôi
thúc người viết chọn đề tài này.
II. Lòch sử vấn đề:
Trong lòch sử nghiên cứu các vấn đề văn chương, các nhà phê bình lí luận cũng
đã đề cập đến vấn đề sử dụng biện pháp so sánh tu từ trong văn chương. Thế nhưng các
tác giả chỉ đề cập đến vấn đề một cách chung chung mà không nói cặn kẽ về việc sử
dụng các hình thức của biện pháp so sánh tu từ.
Điển hình như trong quyển “ Ngôn ngữ thơ Việt Nam” của Hữu Đạt – NXB GD

Bên cạnh đó, ta cũng thấy được sự đóng góp to lớn của Nguyễn Tuân cho nền
ngôn ngữ học nước nhà thông qua việc sử dụng và sáng tạo ngôn ngữ – những điều
được thể hiện rất rõ trong tùy bút “ Sông Đà”.
IV. Phạm vi đề tài:
Đặc trưng của văn chương là dùng ngôn từ để diễn đạt, sử dụng biện pháp tu từ
để nâng cao hiệu quả bểu đạt của ngôn từ mà nhà văn đã sử dụng.
Trong tùy bút “ Sông Đà”, ngôn từ được tác giả Nguyễn Tuân sử dụng một
cách rất tinh tế, điêu luyện. Đặc biệt, hiệu quả của tùy bút tăng lên rất nhiều nhờ
những biện pháp tu từ nhất là so sánh tu từ. Tác giả sử dụng biện pháp này để làm nổi
bật lên những tư tưởng, tình cảm, hình ảnh mà mình muốn thể hiện.
Đề tài này chỉ giới hạn trong phạm vi nghiên cứu, tìm hiểu về những thể hiện
của biện pháp so sánh tu từ mà Nguyễn Tuân sử dụng trong tùy bút “ Sông Đà”.
V. Phương pháp nghiên cứu:
Một công trình nghiên cứu bao giờ cũng có rất nhiều phương pháp để tìm hiểu.
Với đề tài này, người viết chủ yếu tiến hành theo những phương pháp: khảo sát văn
bản, thống kê, liên hội, so sánh… để lí giải, luận giải được những cái hay, cái đặc sắc
trong việc sử dụng biện pháp so sánh tu từ thể hiện trong tùy bút “ Sông Đà” của
Nguyễn Tuân.
Đề tài khoa học: So sánh tu từ trong tuỳ bút “Sông Đà” của Nguyễn Tuân Trang 2
Trường THPT Cái Nước GV: NGUYỄN NGỌC THỂ
CHƯƠNG I:
VÀI NÉT VỀ SO SÁNH TU TỪ.
I. KHÁI NIỆM SO SÁNH TU TỪ.
1. Về biện pháp so sánh tu từ:
Biện pháp so sánh tu từ là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo, là một phương tiện
biểu đạt tinh tế và hiệu quả. Nó được sử dụng trong hầu hết các văn bản nghệ thuật và
được sử dụng với một tần số cao. Trong văn xuôi biện pháp so sánh tu từ được sử dụng
rất nhiều. Tác giả sử dụng bòen pháp này làm một yếu tố đắc lực trong việc thể hiện rõ
nét những hình ảnh, ý tưởng muốn khắc họa, sử dụng biện pháp nghệ thuật này làm
tăng thêm hiệu quả biểu đạt cho lời văn, cho tác phẩm, những cái hay, cái độc đáo của

Đề tài khoa học: So sánh tu từ trong tuỳ bút “Sông Đà” của Nguyễn Tuân Trang 3
Trường THPT Cái Nước GV: NGUYỄN NGỌC THỂ
có một điểm chung mà các tác giả đã nêu: So sánh tu từ là sự đối chiếu giữa hai đối
tượng khác nhau và hai đối tượng đem ra đối chiếu phải có nét tương đồng nào đó.
II. CẤU TẠO CỦA SO SÁNH TU TỪ.
Khi khảo sát biện pháp so sánh tu từ cần phải khảo sát cả hình thức ( cấu tạo
bên ngoài) lẫn nội dung ( cấu tạo bên trong).
Xét về mặt hình thức, so sánh tu từ khác với mọi cách tu từ cấu tạo theo quan
hệ liên tưởng ( ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa) ở chỗ bao giờcũng phô bày hai vế: vế so
sánh và vế được so sánh. Trong mỗi vế được đưa ra có thế có một hay nhiều đối tượng.
Các đối t]ợng được đem ra đối chiếu có thể là sự vật, tính chất, hành động.
Các hình thức so sánh xét về mặt hình thức.
1. A như ( tựa như, chừng như, giống như, ví như, giả như…) B.
Ví dụ: “ Đôi ta như lửa mới nhen
Như trăng mới rạng, như đèn mới khêu”
( Ca dao)
2. A bao nhiêu B bấy nhiêu:
Ví dụ: “ Mưa phùn ướt áo tứ thân
Mưa bao nhiêu hạt thương bầm bấy nhiêu”
( Tố Hữu)
3. A là B
Ví dụ: “ Muối thời chiếm đóng là vàng trắng” ( Nguyễn Tuân)
4. A : B
Kiểu so sánh này chúng ta thường gặp trong thơ ca. Bởi vì trong thơ ca, do yêu
cầu của vần, luật nên người ta dùng so sánh “ như”, “ tưa như” , “ giống như”… Mặt
khác, trong thơ ca, nhờ cấu trúc cân đối và sự cô đọng của ngôn ngữ thơ nên dôi khi
giữa hai vế không có từ so sánh.
Ví dụ: ‘ Bác ngồi đó, lớn mênh mông
Trời xanh, biển rộng, ruộng đồng, nước non.”
( Tố Hữu)

Từ đó, ta có thể nhận thấy rằng, một biện pháp so sánh tu từ hoàn chỉnh, “ đắt”
phải cần thoả mãn: các đối tượng đưa ra so sánh là khác loại và phát hiện đúng nét
giống nhau giữa hai đối tượng. Tài nghệ của người sử dụng biện pháp so sánh tu từ là
phát hiện ra nét giống nhau chính xác, bất ngờ, điều mà người khác không để ý đến,
không nhận ra được.
Mặt khác, chúng ta cũng nhận thấy rằng một tác phẩm văn chương nếu tác giả
sử dụng nhiều so sánh tu từ chìm sẽ kích thích được khả năng tri giác của người đọc,
khơi gợi sức sáng tạo trong việc tìm kiếm nét giống nhau giữa các đối tượng. Như thế,
tác phẩm sẽ mang một bề sâu rất lớn. Đồng thời cũng sẽ nói lên được nét đặc sắc của
tác giả trong việc sử dụng biện pháp so sánh tu từ.
III. CHỨC NĂNG CỦA BIỆN PHÁP SO SÁNH TU TỪ
Trong tiếng Việt, so sánh tu từ là một biện pháp nghệ thuật được sử dụng nhiều
nhất so với các biện pháp tu từ từ vựng khác. Khi giao tiếp bình thường người ta vẫn
hay so sánh để làm rõ điều mình muốn thông báo. Chẳng hạn, để diễn tả được mức độ
yêu đ]ơng của một người nào đó ta có thể nói: “ Nó yêu như điên” để nhấn mạnh thêm,
khẳng đònh đieeuf muốn thông báo đến người tiếp nhận. Trong văn chương, các nhà
văn, nhà thơ lại càng hay sử dụng biện pháp so sánh. Bởi vì khi sử dụng biện pháp so
sánh không chỉ giúp người đọc nhận thức được sự vật, hiện tượng, sự việc, trạng thái,
tính chất một cách chính xác mà nhà văn còn muốn thông qua biện pháp so sánh để
làm tăng thêm tính gợi cảm, tính hình tượng, tính biểu cảm cho câu văn. Chẳng hạn, để
diễn cái hoang dại của bờ con sông Đà, Nguyễn Tuân đã so sánh “ Bờ sông hoang dại
như một bờ tiền sử”. Đồng thời, so sánh tu từ giúp nhà văn rất nhiều trong việc khắc
hoạ, làm nổi bật những hình tượng mà mình muốn thể hiện.
Văn chương có đặc trưng cơ bản là tính thẩm mó, nhà văn sử dụng biện pháp so
sánh như một biện pháp tu từ quan trọng để làm nên giá trò của ngôn từ văn chương.
Đề tài khoa học: So sánh tu từ trong tuỳ bút “Sông Đà” của Nguyễn Tuân Trang 5
Trường THPT Cái Nước GV: NGUYỄN NGỌC THỂ
Chính vì thế, khi nghiên cứu, tìm hiểu cách sử dụng biện pháp so sánh tu từ để làm nổi
bật điều mà mình muốn thể hiện của các nhà văn cũng chính là tìm hiểu cách biểu hiện
riêng của từng người. Mỗi nhà văn đều có cách thể hiện biện pháp so sánh tu từ riêng