ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
--------------------

DƯƠNG THỊ THU TRANG

VẬN DỤNG DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ VỚI
CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN 1930- 1945
TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN THPT
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Văn- Tiếng Việt
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS. VŨ NHO

THÁI NGUYÊN - 2016
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu,
kết quả trong luận văn là trung thực và chưa ai công bố trong bất kì công trình
nào khác.
Tác giả luận văn

Dương Thị Thu Trang

i

MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Danh mục chữ viết tắt ......................................................................................... iv
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 2
3. Mục đích nghiên cứu ...................................................................................... 4
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................................... 5
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 5
6. Giả thuyết khoa học ......................................................................................... 6
7. Đóng góp của luận văn .................................................................................... 6
8. Cấu trúc luận văn ............................................................................................. 6
Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VẬN DỤNG DẠY HỌC NÊU VẤN
ĐỀ VỚI TRUYỆN NGẮN ................................................................................ 7
1.1. Dạy học nêu vấn đề và việc vận dụng vào việc dạy học .............................. 7
1.1.1. Dạy học nêu vấn đề dưới góc nhìn của lý luận dạy học hiện đại .............. 7
1.1.2. Khả năng vận dụng dạy học nêu vấn đề .................................................. 12
1.1.3. Thực tế việc vận dụng dạy học nêu vấn đề trong dạy học các tác
phẩm truyện 1930- 1945 ở THPT...................................................................... 13
1.1.4. Học sinh THPT với việc giải quyết vấn đề trong học tập ....................... 18
1.2. Đặc trưng thể loại truyện ngắn ................................................................... 19
1.2.1. Thuật ngữ truyện ngắn ............................................................................. 19
1.2.2. Nội dung của truyện ngắn........................................................................ 20
1.2.3. Hình thức của truyện ngắn....................................................................... 22
1.2.4.Một số đặc điểm quan trọng truyện ngắn cần lưu ý khi dạy học ........... 25
Kết luận chương 1.............................................................................................. 30

iii

3.1.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm .................................................................. 52
3.1.3. Địa bàn dạy thực nghiệm và đối tượng thực nghiệm ......................... 53
3.2. Thiết kế giáo án dạy thực nghiệm .............................................................. 53

iv
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




3.2.1. Giáo án về truyện ngắn Chí Phèo ........................................................... 53
Nội dung cần dạt ................................................................................................ 67
3.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm .................................................................... 78
3.3.1 Kết quả điều tra bằng phiếu hỏi (về mặt định tính) ............................. 79
3.3.2. Kết quả qua bài kiểm tra (về mặt định lượng) .................................... 81
3.3.3. Nhận xét về kết quả kiểm tra ................................................................ 84
Kết luận chương 3.............................................................................................. 86
KẾT LUẬN....................................................................................................... 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 91

v
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




DANH MỤC CHŨ VIẾT TẮT
- HS

: Học sinh


: Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội

- Nxb CTQGHN

: Nhà xuất bản chính trị Quốc Gia Hà Nội.

- Nxb VH

: Nhà xuất bản Văn Hóa

- SL

: Số lượng.

- KT

: Kiểm tra.

-%

: Phần trăm.

- TPVH

: Tác phẩm văn học

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ivĐHTN



1


1.4. Truyện ngắn 1930- 1945 là những truyện ngắn mở đầu cho một loạt các
truyện ngắn hiện đại của Việt Nam và thế giới trong chương trình và SGK Ngữ
văn THPT. Nắm vững đặc điểm thể loại truyện ngắn sẽ giúp cho người dạy có
cơ sở lí thuyết cơ bản để vận dụng khi dạy các truyện ngắn khác như Vợ chồng
A Phủ, Vợ nhặt, Rừng xà nu, Chiếc thuyền ngoài xa, Một người Hà Nội, Thuốc,
Số phận con người…
Với các lí do trên, chúng tôi chọn đề tài :'' Vận dụng dạy học nêu
vấn đề với các tác phẩm truyện ngắn 1930 – 1945 trong chương trình
Ngữ văn THPT''
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Về lý thuyết dạy học nêu vấn đề
Lí thuyết dạy học nêu vấn đề xuất hiện ở nước ngoài, chủ yếu là các
nước châu Âu. Sau khi các cuốn sách về dạy học nêu vấn đề được dịch và lưu
hành ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu về tâm lí học, giáo dục học và phương
pháp dạy học bộ môn ở nước ta cũng đã tập trung nghiên cứu về vấn đề này.
Trong phạm vi đề tài, chúng tôi điểm tóm tắt những công trình chính.
2.1.1. Ở nước ngoài
- Tác giả V. Ôkôn ( Ba Lan) với cuốn sách “Những cơ sở của việc dạy
học nêu vấn đề” ( 1968) gồm 12 chương là cuốn sách đề cập toàn diện và đầy
đủ đến kiểu dạy học mới.
- Tiếp theo là các tác giả Nga như I.Lecne, I. Khaclamov. Công trình của
họ đã được dịch ra tiếng Việt trong hai năm 1977 và 1978. Các tác giả này tiếp
thu và mở rộng vấn đề của V. Ôkôn.
- Gần nhất là Z. Rez trong cuốn “Phương pháp luận dạy học văn”( Bản
dịch của Phan Thiều, Nxb GD- HN, 1983).
Trong công trình nghiên cứu tác giả đã trình bày khái niệm dạy học
nêu vấn đề và câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học tác phẩm văn chương. Tác giả

Trong tài liệu này, Phó Giáo sư tiếp tục khẳng định sự cần thiết ứng dụng
dạy học nêu vấn đề vào giờ giảng văn ở THCS. Tác giả đã tiếp thu có chọn lọc
tất cả các lí thuyết về dạy học nêu vấn đề để xây dựng khá hoàn chỉnh về dạy

3


học nêu vấn đề của Việt Nam. Lần đầu tiên, tác giả đã gắn dạy học nêu vấn đề
với những bài giảng văn cụ thể, bằng câu hỏi cụ thể.
- Sau này GS Phan Trọng Luận hướng dẫn nghiên cứu sinh Nguyễn Thị
Ngân bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về sử dụng câu hỏi nêu vấn đề; GS TS
Nguyễn Thanh Hùng hướng dẫn nghiên cứu sinh Lê Trung Thành nghiên cứu “
Mối quan hệ qua lại giữa phương pháp nêu vấn đề với phương pháp nghiên
cứu và phương pháp gợi mở trong việc dạy học tác phẩm văn chương ở phổ
thông trung học “. Đó là hai công trình nghiên cứu kĩ về dạy học nêu vấn đề ở
Việt Nam.
2.2. Về các tác phẩm truyện ngắn 1930 – 1945 trong chương trình và sách
Ngữ văn THPT
Các tác phẩm truyện ngắn 1930 -1945 được học trong SGK ngữ văn lớp
11 cả bộ nâng cao và không nâng cao. Đề cập đến các tác phẩm Hai đứa trẻ,
Chữ người tử tù, Chí Phèo gồm có các tài liệu sau:
- Sách giáo viên Ngữ văn lớp 11- tập 1( Nxb GD, 2007)
- Thiết kế bài giảng Ngữ văn lớp 11- tập 1(Nxb GD, 2006)
- Phân tích tác phẩm Ngữ văn 11( Nxb GD VN, 2010 ) tác giả Trần
Nho Thìn.
- Chuẩn kiến thức kĩ năng Ngữ văn 11 Nxb GD Việt Nam, 2010.
- Thiết kế bài học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông. Tập 1. Tác
giả Phan Trọng Luận ( Nxb GD - 1997).
Nói chung khi nói về dạy học nêu vấn đề và câu hỏi nêu vấn đề, các tài
liệu và cuốn sách trên ít nhiều lấy ví dụ từ các tác phẩm truyện ngắn lớp 11.

trong giờ dạy học tác phẩm truyện ngắn lớp 11. Từ đó tìm ra những ưu điểm,
hạn chế của việc vận dụng câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học truyện ngắn những
năm qua.
5.3. Phương pháp thực nghiệm
Thực nghiệm để kiểm chứng khả năng ứng dụng câu hỏi nêu vấn đề
trong giờ dạy học truyện ngắn lớp 11. Kết quả thực nghiệm là cơ sở để đánh giá
hướng đi đúng đắn của đề tài, đồng thời khẳng định tính khả thi của những
biện pháp và cách thức do tác giả luận văn đề xuất.

5


5.4. Phương pháp thống kê, phân tích
Thống kê kết quả khảo sát và kết quả thực nghiệm trong tiến trình
nghiên cứu của đề tài.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng lí luận dạy học nêu vấn đề trong giờ dạy các tác phẩm
truyện ngắn giai đoạn 1930-1945 một cách hợp lí và sáng tạo, sẽ góp phần
nâng cao chất lượng những giờ dạy học thể loại truyện ngắn nói riêng và chất
lượng dạy học Văn nói chung.
7. Đóng góp của luận văn
7.1. Về lý luận
Luận văn lý giải một cách khoa học, có hệ thống về khả năng vận dụng
dạy học nêu vấn đề trong dạy học truyện ngắn giai đoạn 1930-1945 ở THPT,
xây hệ thống các câu hỏi nhằm hướng tới phát huy tính tích cực, chủ động
sáng tạo của học sinh, góp phần hoàn thiện bổ sung lý luận về phương pháp
dạy học văn ở trường THPT.
7.2. Về thực tiễn
Xây dựng được câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học các tác phẩm truyện
ngắn, gắn liền với đặc trưng của truyện ngắn 1930-1945, và có thể áp dụng cho

đã biết, đã cho. Vấn đề được giải quyết thông qua hoạt động tư duy của học
sinh. '' Vấn đề là những mâu thuẫn giữa tri thức và văn học, phương thức phân
tích, cắt nghĩa, bình giá tác phẩm đã có ở học sinh với các giá trị nội dung tư
tưởng và giá trị thẩm mĩ cần tìm của tác phẩm. Mâu thuẫn này chỉ được giải
quyết bằng những nỗ lực hoạt động sáng tạo và cảm xúc thẩm mỹ của học
sinh'' [51, tr.13]
Tình huống có vấn đề là gì?
Tình huống có vấn đề có vai trò vô cùng quan trọng trong việc dạy học
nêu vấn đề. '' Điểm xuất phát của cách dạy học nêu vấn đề là tạo ra được tình
huống có vấn đề''.[22, tr. 245]
Vậy thế nào là tình huống có vấn đề? Các tác giả V.Ô kon, I.Lécne ,
I.Kháclamốp, Phan Trọng Luận và Đặng Vũ Hoạt tuy diễn đạt khác nhau
nhưng đều thống nhất cơ bản với nhau. Chúng ta có thể sử dụng định nghĩa khá
hợp lý của Đặng Vũ Hoạt và Giáo sư Phan Trọng Luận: Tình huống có vấn đề
là tình huống có chủ thể nhận thức có trạng thái tâm lý đặc biệt: cảm thấy có
cái '' khó'' trong nhận thức , hay nói cách khác, có mâu thuẫn nhận thức giữa

9


cái đã biết và cái chưa biết, đồng thời chủ thể có phương thức hành động mới
để đạt được hiểu biết mới . [15, tr.14]
Như vậy trong tình huống có vấn đề phải có cái chưa biết. Cái chưa biết
đó phải khơi gợi mong muốn biết được hay là sự chiếm lĩnh của chủ thể và cái
chưa biết đó phải vừa với tầm hiểu biết của chủ thể, nghĩa là chủ thể đó có thể
dựa vào tri thức đã biết để tìm ra và xét về cấu trúc tâm lý của tình huống có
vấn đề chúng có ba thành tố liên quan chặt chẽ: Cái chưa biết, nhu cầu nhận
thức và khả năng có thể chiếm lĩnh cái chưa biết của chủ thể.
Cái chưa biết là yếu tố trung tâm của tình huống có vấn đề. Đó là những
tri thức mới, những cách thức hoạt động mới mà chủ thể nhận thức cần '' phát

1.1.1.3. Mối quan hệ của vấn đề, tình huống có vấn đề và câu hỏi nêu vấn đề
Về mặt hình thức thì cả ba đều chứa đựng yếu tố “vấn đề”. “Vấn đề”
trong tác phẩm văn chương nào cũng có. Nếu hiểu như định nghĩa đã được
chấp nhận thì khi tìm hiểu một tác phẩm văn chương sẽ có thể có nhiều vấn đề.
Có vấn đề lớn bao gồm những vấn đề trung bình, và mỗi vấn đề trung bình lại
gồm một số vấn đề nhỏ hơn, giản đơn hơn. Trong dạy học, phát triển vấn đề đòi
hỏi ở giáo viên một trình độ cao của sự phát triển trí tuệ và sự thành thục của kĩ
năng. Từ chỗ tìm được vấn đề đến chỗ xây dựng được tình huống có vấn đề lại
là một yêu cầu cao về nghệ thuật sư phạm.
Như vậy, câu hỏi nêu vấn đề là cơ sở hình thành và xuất hiện tình huống
có vấn đề. Có vấn đề và câu hỏi nêu vấn đề, mới có tình huống có vấn đề. Câu
hỏi nêu vấn đề chính là phương tiện quan trọng để người giáo viên đưa vấn đề
vào tình huống có vấn đề. Và như thế câu hỏi nêu vấn đề là sản phẩm nghệ
thuật sư phạm của người giáo viên. Xét trong mối quan hệ của dạy học nêu vấn
đề, thì câu hỏi nêu vấn đề là một thủ pháp của kiểu dạy học nêu vấn đề. Làm
thế nào để tạo ra được những câu hỏi nêu vấn đề? Đây chính là khâu thử thách
bản lĩnh, kinh nghiệm sư phạm của người thầy.
1.1.1.4. So sánh sự khác biệt giữa câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi tái hiện
Câu hỏi nêu vấn đề khác với câu hỏi tái hiện ở tính mục đích.
Câu hỏi tái hiện nhằm yêu cầu học sinh diễn đạt lại những kiến thức đã
nắm bắt được hoặc vận dụng những phương thức hành động cũ, những kinh

11


nghiệm có sẵn ở học sinh mà không cần sáng tạo trong hoàn cảnh mới. Câu hỏi
nêu vấn đề nhằm yêu cầu học sinh phải phát huy những tư duy sáng tạo, làm rõ
vấn đề hoặc đặt ra được vấn đề trong tác phẩm. Câu hỏi nêu vấn đề vì thế yêu
cầu học sinh phải có khả năng tổng hợp, khả năng bao quát tri thức từ nhiều
nguồn kiến thức, từ nhiều nguồn tài liệu để trả lời.

Lúc đó các phương tiện kĩ thuật ghi âm, truền hình, vi tính còn chưa phát
triển mạnh mẽ như bây giờ... Và vì vậy, dạy học nêu vấn đề được tiếp nhận
cũng khác với hiện nay, khi khoa học sư phạm của thế giới đã đi chặng
đường ba mươi năm và khoa học sư phạm Việt Nam cũng không quá tụt hậu
về phương diện lý thuyết.
Mặc dù có nhiều biến động và thay đổi nhưng có thể khẳng định những
điều cơ bản sau đây:
- Dạy học nêu vấn đề là kiểu dạy học hiện đại, đáp ứng được nhiệm vụ
dạy học trong thời kì bùng nổ thông tin và phát triền của khoa học kĩ thuật - đó
không chỉ là dạy học sinh tri thức, mà còn dạy cách làm ra tri thức, không chỉ
dạy học sinh tiếp nhận ghi nhớ thông tin mà còn dạy học sinh chủ động lựa
chọn thông tin, xử lý thông tin hiệu quả.
- Dạy học nêu vấn đề phù hợp với xu hướng của giáo dục thế giới mà
Unesco đã tổng kết với bốn mục tiêu: học để biết, học để làm, học để sống và
học để sống với chất lượng cao.
- Dạy học nêu vấn đề dù được nói đến ở nước ngoài hơn ba chục năm
nay nhưng khoa học giáo dục có những tư tưởng mà hạt nhân hợp lý của nó có
giá trị lâu dài hàng mấy thế kỷ. Vì thế nghiên cứu dạy học nêu vấn đề và áp
dụng vào công việc của giáo viên vẫn là việc làm cần thiết.
- Dạy học nêu vấn đề sẽ tiếp thu thông qua kinh nghiệm và thực tiễn
Việt Nam. Chúng ta sẽ không áp dụng một cách máy móc (và không thể làm
như thế) và cũng sẽ không cực đoan đối lập với các phương pháp, các kiểu dạy
học đã có sẵn ở nhà trường hiện nay.
1.1.3. Thực tế việc vận dụng dạy học nêu vấn đề trong dạy học các tác phẩm
truyện 1930- 1945 ở THPT
Trước hết, chúng ta thấy rằng việc vận dụng dạy học nêu vấn đề trong
dạy học tác phẩm truyện ngắn giai đoạn 1930- 1945 đòi hỏi ở người giáo viên
một nghệ thuật sư phạm tổng hợp.

13


14


Thứ hai, giáo viên dạy văn chủ yếu còn trẻ, đa phần có trình độ đại học,
được đào tạo bài bản về kiểu dạy học nêu vấn đề. Giáo viên cũng được tham
gia thường xuyên vào các chu kỳ bồi dưỡng; được tham dự sinh hoạt ở các
chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học của sở GD – ĐT, của cụm các nhà
trường tổ chức. Trong quá trình giảng dạy, giáo viên cũng được đảm bảo các
điều kiện về dự giờ và rút kinh nghiệm. Vận dụng câu hỏi nêu vấn đề vào giảng
dạy tác phẩm văn học nói chung, tác phẩm truyện ngắn nói riêng là một nội dung
trong sinh hoạt chuyên môn của tổ chuyên môn Ngữ văn ở mỗi nhà trường.
Hai điều kiện thuận lợi cơ bản để giáo viên có định hướng vận dụng câu
hỏi nêu vấn đề vào dạy học tác phẩm. Đồng thời, đây cũng là môi trường tốt
để giáo viên thử nghiệm, thực hành ứng dụng vận dụng câu hỏi nêu vấn đề vào
bài dạy tác phẩm truyện ngắn của cá nhân mình.
1.1.3.2. Khó khăn
Thứ nhất, trình độ giáo viên không đồng đều, nên mức độ vận dụng câu
hỏi nêu vấn đề vào giảng dạy tác phẩm truyện ngắn hoàn toàn khác nhau. Có
những giáo viên còn chưa hiểu thấu đáo lý thuyết vận dụng câu hỏi nêu vấn đề,
thậm chí, họ còn chưa phân biệt được câu hỏi nêu vấn đề với câu hỏi tái hiện,
câu hỏi tổng hợp.
Thứ hai, ở mỗi trường, qua khảo sát, chúng tôi thấy còn một số giáo viên
ngại khó, tránh dùng câu hỏi nêu vấn đề, hoặc chỉ cố gắng vận dụng câu hỏi
nêu vấn đề trong những giờ giảng mẫu, những tiết thao giảng – dự giờ. Bên
cạnh những giáo viên này, đã có một số giáo viên có ý thức vận dụng câu hỏi
nêu vấn đề trong dạy học tác phẩm truyện ngắn, thể hiện được điều đó trong
giáo án, tuy nhiên, khi thực hiện lại lúng túng, không tạo được tâm lý hào hứng
trong tiếp nhận của học sinh. Câu hỏi nêu vấn đề trong các trường hợp này vẫn
chưa phát huy được tác dụng.

trường THPT Bãi Cháy và THPT Hòn Gai của tỉnh Quảng Ninh.

16


Bảng tổng hợp kết quả phiếu điều tra
Câu hỏi về việc sử dụng dạy học nêu vấn đề
Thường xuyên
Câu 1

Thỉnh thoảng

6 /19. Tỉ lệ : 31,6%

11 /19. Tỉ lệ : 57,9%

Không sử dụng
2 /19. Tỉ lệ : 10,5%

Các câu hỏi quan niệm về dạy học nêu vấn đề
Quan niệm đúng

Quan niệm đúng một phần

Quan niệm sai

Câu 2

5 /19. Tỉ lệ : 26,3%



11 /19. Tỉ lệ : 57,9%

3 /19. Tỉ lệ : 15,8%

Câu 3

5 /19. Tỉ lệ : 26,3%

10 /19. Tỉ lệ : 52,6%

4 /19. Tỉ lệ : 21,1%

Câu 4

6 /19. Tỉ lệ : 31,6%

11 /19. Tỉ lệ : 57,9%

2 /19. Tỉ lệ : 10,5%

Từ những số liệu trên, có thể nêu lên các kết luận sơ bộ sau đây: Chúng
tôi đă ̣t ra mô ̣t số câu hỏi ngắ n cho giáo viên đánh giá về việc sử dụng '' vấ n đề ,
tạo tình huống '' trong giờ ho ̣c tác phẩm văn chương.
Chúng tôi có thể kết luận rằng không phải thầy cô nào cũng áp dụng các
câu hỏi nêu vấn đề, câu hỏi tạo tình huống khi dạy học các tác phẩm truyện
ngắn giai đoạn 1930- 1945 nói riêng và dạy học tác phẩm văn chương nói
chung. Các giáo viên đôi khi sử dụng câu hỏi nêu vấn đề còn vụng về. Chúng
tôi xin được trích dẫn ví dụ như sau: ''Họ quan niệm vấn đề là một chủ đề hay
nội dung , một yếu tố nào đó trong tác phẩm đề cập đến trong đời sống của con

giảng thì các em cũng thấy không cần thiết và không cần biết.
Thực tế cuối cùng là học sinh còn yếu trong kỹ năng phân tích và trình
bày. Khả năng diễn đạt, tư duy lôgic của một số em còn bộc lộ những hạn chế
cơ bản. Chủ yếu các em mới dựa vào sách “Để học tốt” để tìm kiếm và viết lại
những câu hỏi mà sách giáo khoa yêu cầu tìm hiểu. Nếu tự trình bày thì lại lủng

18