Tiếng hát con tàu
Chế Lan Viên
I. Về tác giả CLV
1. Giới thiệu chung
a) Tr ớc CM
Khi CLV xuất hiện trên thi đàn với tập Điêu tàn ngời ta coi xự xuất hiện
này nh một niềm kinh dị (cách nói của Hoài Thanh)
Sở dĩ nh thế bởi vì CLV đã dựng lên trong thơ ông một thế giới của cõi âm
với đầy những sọ dừa, xơng máu, yêu ma. Chúng ta bắt gặp rất nhiều những câu
nh:
Những cảnh ngàn sâu cây là ngọn
Muôn ma hời sờ soạng dắt nhau đi.
CLV coi việc trở về cõi âm nh là sự phản kháng lại cõi dơng. Ông còn có
một thái độ phủ nhận thực tại:
"Hãy cho tôi một tinh cầu lạnh giá
Một vì sao trơ trọi cuối trời xa
Để nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh
Những u phiền đau khổ với buồn lo".
Hoặc:
"Trời hỡi trời hôm nay ta chán hết
Những sắc màu hình ảnh của trần gian'
Có lẽ bởi vì thế mà cùng với HMT, CLV đã trở thành chủ soái của trờng
phái thơ điên.
Tuy nói vậy song thơ CLV trớc CM vẫn có yếu tố tích cực. Bằng sự phủ
nhận thực tại CLV muốn bày tỏ một cách kín đáo lòng yêu nớc của mình. Ông tự
nhận mình là nhà thơ của giống dân hời mất nớc. Và có lẽ cũng vì thế mà ông
chọn bút danh họ Chế.
1
b) Sau CM
CLV bế tắc im lặng suốt mời mấy năm trời không viết đợc một câu thơ nào.
Tuy nhiên chính thời gian đó ông đã làm một cuộc tự đổi thay. Và cho đến năm

suy ngẫm sâu sắc của CLV về NT. Việc lên đờng để thoát khỏi cái tôi cá nhân hòa
nhập với cái ta chung còn là con đờng tất yếu để CLV tìm lại cảm hứng NT đã mất.
Ông biết rất rõ ngời nghệ sĩ chỉ có đợc sáng tạo NT khi rộng mở tâm hồn mình để
đón nhận những âm vang của cuộc sống ngoài kia. Điều này đối với CLV hết sức
thấm thía bởi ông đã từng nghĩ về nó tới mời mấy năm trời.
Nh vậy có thể thấy rõ hình tợng con tàu trong thơ CLV vừa mang ý nghĩa
nhân sinh sâu sắc, vừa mang ý nghĩa nghệ thuật. Và nh vậy thì Tiếng hát con tàu
cũng có nghĩa là khúc hát nghệ thuật.
2. Bố cục bài thơ:
Bài thơ gồm 15 khổ:
- Hai khổ đầu nhà thơ dùng lối đối thoại (đối thoại với một ngời nào đó,
một ngời mà nhà thơ gọi là anh. Ngời này cứ ở lì HN chẳng chịu đi đâu). Nhng
nếu để ý 1 chút ta sẽ thấy ngay đối thoại chỉ là hình thức bên ngoài còn thực chất
là độc thoại. CLV đang say sa nói với chính con ng ời cũ của ông để đợc lên đờng
thanh thản.
- Chín khổ thơ tiếp theo CLV nói rõ những nhận thức sâu kín của ông về
mảnh đất Tây Bắc nơi ông sẽ đến, về giá trị tinh thần của cuộc kháng chiến đã
qua. Tiếp đó CLV ôn lại những kỉ niệm về những ngời Tây Bắc tình nghĩa - những
ngời đã từng cu mang đùm bọc ông. Cuối cùng, nhận thức ấy, tình cảm ấy, kỉ niệm
ấy đã giúp CLV chuyển hóa thành triết lí.
- 4 khổ thơ cuối có thể đợc coi là khúc hát lên đờng.
3. Tìm hiểu bài thơ:
Bài thơ THCT khi đầu có tên là Con tàu Tây Bắc đợc in trong tập ánh sáng
và phù sa. Tên của tập thơ có ý nghĩa: ánh sáng của lý tởng của Đảng soi rọi và
và phù sa của cuộc đời bồi đắp.
a) Phân tích khổ thơ đề từ.
Tây Bắc ? Có riêng gì Tây Bắc
3
Khi lòng ta đã hóa những con tàu
Khi Tổ Quốc bốn bề lên tiếng hát

Đất nớc mênh mông, đời anh nhỏ hẹp
Tàu gọi anh đi sao chửa ra đi?
Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép
Tâm hồn anh chờ gặp anh trên kia.
(Trong thủ thuật sáng tác, nhiều khi để cho việc thể hiện t tởng tình cảm của
mình đợc thoải mái tự nhiên, các tác giả thờng chủ động tạo nên một cuộc đối thoại
trong tởng tợng mà về thực chất nó chỉ là một cuộc độc thoại trong tâm tởng mà thôi.
Nhà thơ HC cũng mở đầu bài thơ BKSĐ của mình theo cách ấy: Em ơi buồn .....
sông Đuống)
Khổ thơ bắt đầu bằng hàng loạt các câu hỏi. Câu đầu tiên giống nh sự dò
xét thái độ: Con tàu này lên Tây Bắc anh đi chăng?
Với câu hỏi nh thế ngời đọc có quyền nghĩ bài thơ bắt đầu bằng một cuộc
đối thoại. (Ngời hỏi là ai? Theo suy đoán thì chắc chắn phải là ngời quan tâm tới
tác giả hoặc quan tâm tới cuộc vận động khai hoang ở miền núi. ..Và cứ theo suy
đoán nh vậy thì gần suốt hai khổ thơ ngời bạn ấy liên tiếp đa ra những câu hỏi
khác nhau để dò xét, để trách móc, thậm chí phê phán).
Tuy nhiên nếu chúng ta hiểu đợc hoàn cảnh của CLV qua lời bộc bạch của
ông lúc đó: Bài con tàu TB đợc viết ra từ một tâm trạng riêng. Hồi ấy tôi yếu,
không đi đâu đợc và tự đặt câu hỏi nếu mình không đi đợc thì sao? chúng ta sẽ
thấy đó chỉ là một cuộc độc thoại.
4 câu thơ đầu đợc viết rất tự nhiên nên chân thành và tha thiết. ở đây tác giả
đã làm một phép so sánh. Sự lên đờng của mọi ngời và sự cha lên đờng của nhân
vật anh tác giả. Sự so sánh này vừa để trình bày vừa để cởi mở bộc bạch một
thực tế một thực tế làm ông nhức nhối tâm can: Bạn bè đi xa anh giữ trời Hà
Nội. Trong thực tế nếu không có lý do chính đáng để ở lại thì sự không lên đờng
đồng nghĩa với sự chạy chốn, sự tránh né gian khổ để hởng thụ. Cho nên nếu
không phải chính nhà thơ nhìn ra thì câu thơ sẽ là lời phê phán, chỉ trích nặng nề.
Đằng này có cảm giác nh tác giả đang say sa với chính mình. Câu thơ vì thế vừa là
5