CA DAO -DÂN CA
THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN TRONG CA DAO DÂN
CA.
I.THỜI GIAN NGHỆ THUẬT:
Trong ca dao,tác giả với tư cách là một cá nhân- cá thể, là một cái tôi trữ tình riêng
biệt, tách biệt với cộng đồng không được biểu lộ ra. Chính đó là điều tạo ra sắc điệu trữ
tình độc đáo của ca dao so với thơ trữ tình bác học. Tính độc đáo ấy cũng được thể hiện
cả ở cách xử lí thời gian của ca dao.
Trong những cuộc hát ca dao được cất lên.Tác giả bài ca hoàn toàn vắng mặt, trong
thời điểm hiện tại của cuộc hát, ca dao được cất lên từ cửa miệng những người khác, ca
dao được cả người diễn xướng lẫn người thưởng thức cùng như thể đang diễn đạt
những cảm xúc- tâm lí nảy sinh từ chính trái tim mình ở vào khoảnh khắc dương thời
đang tiếp diễn. Rút cục, trong ca dao, thời gian của tác giả và thời gian của người diễn
xướng và cả thời gian của người thưởng thức hòa lẫn làm một. Thời gian đó luôn luôn
là thời gian hiện tại (Điều này khác với thời gian trong truyện cổ tích luôn luôn là thời
gian quá khứ phiếm định, khác với thời gian trong truyền thuyết luôn luôn là thời gian
quá khứ xác định.)
Ca dao sử dụng hàng loạt cụm từ để chỉ thời gian: “bây giờ”, “hôm nay”, “chiều
chiều”, “đêm đêm”, “hôm qua”, “ đêm qua”, “sáng ngày”, “khi xưa”…Nói chung thời
gian nghệ thuật trong ca dao vừa là thời gian thực tại khách quan, lại vừa là thời gian
của sự tưởng tượng, hư cấu mang tính chủ quan của nhân vật trữ tình.
Khi thời gian thuộc về đối tượng phản ánh thì đó là thời gian thực tại được ca dao
tái hiện lại. Ví dụ như cách tính thời gian trong những bài ca nông lịch.:
“Tháng chạp là tháng trồng khoai,
Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà…” .
Ở đây chu kìthời vụ được tính bằng tháng. Bài ca cho thấy tính chất dồn dập của
công việc nhà nông hết tháng này sang tháng khác trong năm, đồng thời cũng hé lộ tính
lặp lại đều đều của thứ “nông lịch” ấy từ năm này sang năm khác. Qua đó, bài ca diễn
đạt, một cách nghệ thuật, tính cách kiên nhẫn, bền bỉ, sự chịu đựng không biết mệt mỏi
của người làm ruộng.
Nhưng khi cần diễn đạt một sự dồn dập với tốc độ nhanh hơn, đòi hỏi một cường

Nhưng thực ra ở đây ca dao không nhằm bảo đảm “cái lí thông thường” mà chỉ cốt biểu
đạt ‘cái lí của lòng người”, “ cái logic1 của tâm trạng”. Và như vậy cũng là đảm bảo
“cái lí của nghệ thuật”. Chính vì thời gian ở đây chỉ là ước lệ nên có thể thay thế “chiều
chiều” bằng “đêm qua” và ngược lại, tùy người hát và thời điểm hát, cốt sao đảm bảo
thể hiện được cảm xúc trữ tình trong bài hát,câu hát, tạo sự cảm thông, gần gũi giữa
những người đang tham gia cuộc hát trong hiện tại.
II.KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT:
Không gian trong ca dao cũng mang tính hai mặt: vừa là không gian thực tại khách
quan như nó vốn tồn tại, vừa là không gian chỉ có trong hư cấu, tưởng tượng của nhân
vật trữ tình.
Khi không gian là đối tượng phản ánh trực tiếp thì đó sẽ là không gian được tái hiện
đúng như ngoài thực tại. Dó là những “xứ Huế”, xứ Nghệ”, xứ Quảng’, là “nước non
Cao bằng”, là “núi Nùng – sông Nhị”, là “sông Hương- núi Ngự”…Trong ca dao
những địa danh đó vanglên như những “m thanh của đất” gợi nhớ đến các miền quê với
những đặc điểm điển hình về phong thổ, cảnh vật, sản vật, những nghề truyền thống
nổi tiếng. Nói chung, trong ca dao, “những không gian vật lí” ấy “là những không gian
bình dị của làng quê” với cây đa, giếng nước, sân đình, ngõ chùa, ao sen, cánh đồng,
lũy tre…tất cả hợp thành những “hoàn cảnh điển hình”, những bối cảnh không gian trữ
tình cho sự nảy sinh cảm xúc- tâm lí của con ngừoi lao động chân chất, cần cù, giàu
tình cảm cộng đồng.
Trong ca dao cũng còn có cả “không gian xã hội” nơi diễn ra mọi hoạt động đời
sống, mọi mối quan hệ giữa người với người.Trong những câu hát than thân hay những
câu hát yêu thương, nghĩa tình, nhất là trong những câu hát giao duyên, không gian xã
hội ấy trở thành “không gian tâm trạng”:
- “Qua đình ngả nón trông đình,
Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu”
- “Gặp nhau đường vắng thì chào,
Gặp nhau giữa chợ lao xao xin đừng”
- “Đất đâu đất lạ đất lùng,
Đi làm lại có thổ công ngồi bờ.

hấpdẫn muôn đời của ca dao.
05/07/2013. Trang3