TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI
KHOA MÔI TRƯỜNG
---------------

BÁO CÁO THU HOẠCH
THỰC TẬP THIÊN NHIÊN

Chuyên đề: TÌM HIỂU ĐA DẠNG SINH HỌC CỦA DƯƠNG XỈ Ở KHU VỰC
THỰC TẬP, VAI TRÒ CỦA DƯƠNG XỈ ĐỐI VỚI MÔI TRƯỜNG KHU VỰC THỰC
TẬP VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN VÀ QUẢN LÝ NHÓM SINH VẬT
NÀY

Sinh viên:

Lớp
Nhóm

Hoàng Minh Thảo
Nguyễn Vũ Linh
Hoàng Thị Oanh
Hà Thị Lê
Nguyễn Thị Thu Hoài
: ĐH5QM1
: 2

Hà Nội, 6/2017


MỤC LỤC



và quản lý nhóm sinh vật này
Nội dung:
- Lộ trình khảo sát.
- Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa.
- Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, môi trường, kinh tế xã hội
- Kết quả nghiên cứu


I. Lộ trình, điểm khảo sát và các nội dung thực tập.
1. Bản đồ tuyến khảo sát
- Ngày 05/06/2017
+ 14h05 sinh viên xuất phát từ Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.
+ Vào thị trấn Tam Đảo lúc 16h10 sinh viên và GVHD nghỉ tại khách sạn.

Hình 1: Bản đồ đường đi
- Ngày 06/06/2017
+ 7h30 lớp ĐH5QM1 + ĐH5QM6 + 23 sinh viên bổ sung thêm: đi tìm hiểu về mô
hình sinh kế của người dân tại Thị trấn Tam Đảo.
+ 7h30 lớp ĐH5QM4 + ĐH5QM5 : đi tìm hiểu về đa dạng sinh học theo tuyến
đường vào chân đỉnh Rùng Rình.
- Ngày 07/06/2017
+ 7h00 các lớp tập trung tại sảnh 1, nghe CBHD của Vườn quốc gia Tam Đảo giới
thiệu Tổng quan về hiện trạng đa dạng sinh học của Vườn, các ô hình sinh kế của
người dân tại Thị trấn Tam Đảo
+ 7h30 lớp ĐH5QM1 + ĐH5QM6 + 23 sinh viên bổ sung thêm: đi tìm hiểu về đa
dạng sinh học theo tuyến đường vào chân đỉnh Rùng Rình.
+ 7h30 lớp ĐH5QM4 + ĐH5QM5: đi tìm hiểu về mô hình sinh kế của người dân
tại Thị trấn Tam Đảo.

4

thảm thực vật vô cùng phong phú, chút ánh nắng vàng mùa hè cùng với tiếng ve rừng
râm ran, tiếng chim hót, tiếng của đại ngàn rừng xanh, nghe thâm u như tiếng ngàn
xưa…
Có thể bạn chưa biết, cái tên lạ và hay của đỉnh Rùng Rình là bắt nguồn từ những
cảm xúc rất lạ không chỉ là sự thoải mái mà cả sự êm ái nữa, rừng nguyên sinh bao bọc
đỉnh núi, như sương mờ bao phủ vùng đất Vĩnh Phúc.
- Sau khi trở về từ chân đỉnh Rùng Rình, sinh viên nghỉ ngơi, kết thúc chuyến đi
thực tập. 16h00 cùng ngày, tập trung và khởi hành về Hà Nội.

6


Hình 3: Nhóm cùng các thành viên trong đoàn theo tuyến đường vào chân đỉnh
Rùng Rình
(Ảnh: Hoàng Minh Thảo)

7


II. Giới thiệu về các phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
1. Phương pháp kế thừa, thu thập thông tin và tài liệu đã công bố
Thu thập những tài liệu cơ bản về khu vực nghiên cứu liên quan đến đề tài nghiên
cứu của nhóm.
- Tài liệu về điều kiện tự nhiên, dân sinh, sinh kế, kinh tế trong khu vực nghiên
cứu
- Các loại bản đồ về khu vực nghiên cứu
- Các tài liệu tham khảo về lĩnh vực nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài
nước
- Các công trình nghiên cứu của các tác giả khác liên quan đến khu vực và đề tài
nghiên cứu của nhóm

80km, với khoảng 20 đỉnh núi cao, cao nhất là đỉnh Tam Đảo Bắc (1.592m). Huyện
Tam Đảo mới thành lập theo nghị định số 153/2003/NĐ-CP, ngày 9 tháng 12 năm
2003 của Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trên cơ sở các xã:
Yên Dương, Đạo Trù, Bồ Lý của huyện Lập Thạch, các xã: Đại Đình, Tam Quan, Hồ
Sơn, Hợp Châu của huyện Tam Dương, xã Minh Quang của huyện Bình Xuyên và thị
trấn Tam Đảo của thành phố Vĩnh Yên.

Hình 4: Núi Tam Đảo
(Ảnh: Hoàng Thị Oanh)
Tam Đảo nằm ở phía Đông - Bắc tỉnh Vĩnh Phúc, gần ngã ba ranh giới của
Vĩnh Phúc với hai tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên. Phía Đông Nam và Nam của
9


huyện Tam Đảo giáp huyện Bình Xuyên, phía Nam và Tây Nam giáp huyện Tam
Dương, phía Tây giáp huyện Lập Thạch, phía Tây Bắc giáp huyện Sơn Dương của tỉnh
Tuyên Quang, phía Bắc và Đông Bắc giáp huyện Đại Từ của tỉnh Thái Nguyên. Tam
Đảo cách Thành phố Vĩnh Yên 10 km và cách Thành phố Hà Nội 70 km, những nơi có
dân số đông, có sự phát triển kinh tế năng động, có sức lan tỏa lớn. Trung tâm VQG
Tam Đảo cách thủ đô Hà Nội 75 km về phía Tây Bắc và cách Thành phố Vĩnh Yên
13km về phía Bắc.

Hình 5: Bản đồ Tam Đảo – Vĩnh Phúc

1.2. Địa hình:
Tam Đảo là huyện miền núi, nằm trên phần chính, phía Tây Bắc của dãy núi Tam
Đảo, nơi bắt nguồn của sông Cà Lồ (sông này nối với sông Hồng và sông Cầu). Địa
hình của Tam Đảo khá phức tạp, đa dạng vì có cả vùng cao và miền núi, vùng gò đồi
và vùng đất bãi ven sông. Vùng miền núi và núi cao với diện tích khoảng 11.000 ha,
chủ yếu do Vườn Quốc gia Tam Đảo và Lâm trường Tam Đảo quản lý. Diện tích còn



- Lượng mưa trung bình 2570 mm/năm. Mưa thường tập trung vào các tháng từ
tháng 6 đến tháng 9.
- Hướng gió chủ đạo: Mùa hè là hướng Đông Nam, mùa Đông là hướng Đông
Bắc.
Nhìn chung, khí hậu ở Tam Đảo tương đối thuận lợi cho phát triển nông nghiệp,
đặc biệt vùng Tam Đảo núi có chế độ khí hậu lý tưởng cho việc phát triển các khu nghỉ
mát và phát triển du lịch sinh thái.

Hình 7: Khí hậu Tam Đảo quanh năm mát mẻ với sương mù dày đặc
(Ảnh: Hoàng Thị Oanh)

12


13


1.4. Thủy văn và nguồn nước:
Tam Đảo có sông Phó Đáy và nhiều suối nhỏ ở ven các chân núi.Những năm gần
đây, rừng được bảo vệ tốt hơn nên nguồn sinh thuỷ được cải thiện, nguồn nước tương
đối dồi dào.Đây là điều kiện thuận lợi về tưới nước, phục vụ phát triển sản xuất nông
nghiệp hàng hoá.

Hình 8: ảnh thác Bạc Tam Đảo (Ảnh: Hoàng Thị Oanh)

14



giao hòa của đất trời. Hãy thử tưởng tượng, thật tuyệt vời biết bao khi chính bạn được
cảm nhận luồng gió thổi mát rượi từ trên đỉnh núi ùa về và cùng người thân nhâm nhi
1 ly café nóng tận hưởng những giây phút tuyệt vời từ thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ.

Hình 10: đường vào chân đỉnh Rùng Rình
(Ảnh: Hoàng Minh Thảo)
- Về khí hậu
Về khí hậu, vùng này thuộc vùng khí hậu miền núi, có khí hậu mát mẻ, nhiệt độ
trung bình 180C-190C, độ ẩm cao, quanh năm có sương mù tạo cảnh quan đẹp. Khí
hậu tiểu vùng miền núi mang sắc thái của khí hậu ôn đới, tạo lợi thế trong phát triển
nông nghiệp với các sản vật ôn đới và hình thành các khu nghỉ mát, phát triển du lịch
sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng vào mùa hè. Càng lên cao nhiệt độ càng giảm, sương
xuống nhanh.
- Về tài nguyên sinh vật: rất đa dạng
và phong phú, với nhiều thành phần loài,
chủng loại, nguồn gen. Dọc hai bên đường
sự xuất hiện của dương xỉ dày đặc, càng lên
cao, sự phong phú và đa dạng của các loài
dương xỉ càng gia tăng. Càng lên cao, ta thấy
có sự xuất hiện của nhiều loài dương xỉ hơn, có những loài dương xỉ rất quý và hiếm,
ít gặp, ví dụ như những cây dương xỉ cổ đại; những cây dương xỉ thuộc Bộ dương xỉ
16


mộc (Cyatheales) với đủ hình hài, màu sắc; hay có những cây dương xỉ thuộc nhóm
Marattiopsida ( Dương xỉ tòa sen)… Ngoài dương xỉ, các loài thực vật khác cũng xuất
hiện nhiều, góp phần làm gia tăng tính đa dạng sinh học VQG Tam Đảo, như: địa y,
rêu tản, rêu than, rêu rêu…; các loài cây thuốc quý cũng xuất hiện nhiều trên đường
lên đỉnh Rùng Rình, ví dụ như cây dứa rừng (quả dứa rừng điều trị bệnh sỏi thận rất
tốt), cây la hán quả (quả la hán có tác dụng

trong đó có những đường ống dẫn nước ngầm (những đường ống thoát mồ hôi ra phía
ngoài đó chính là những đường ống dẫn nước ngầm), chất lượng nước ngầm ở đây tuy
chưa có số liệu cụ thể nhưng thông qua việc khảo sát, nhóm thực tập nhận thấy chất
lượng nguồn nước khá sạch, ít bị ô nhiễm do không tiếp xúc nhiều với các nguồn gây
ô nhiễm trực tiếp. Tóm lại, tài nguyên nước ở đây khá dồi dào với chất lượng nước khá
17


cao và ổn định, đây là điều kiện quan trọng để phục vụ cho mục đích sinh hoạt, sản
xuất và tưới tiêu của nhân dân sinh sống quanh vùng. Các cơ quan quản lý cần bảo tồn
hơn nữa nguồn nước ngọt nơi đây, tránh việc sử dụng lãng phí nguồn tài nguyên nước,
đồng thời ngăn ngừa những hành vi gây ô nhiễm môi trường nói chung, những hành vi
gây ô nhiễm nguồn nước nói riêng.

Hình 14: Nguồn nước
(Ảnh: Hà Thị Lê)

3. Những địa điểm khác trên Tam Đảo:
Đến Tam Đảo vào mùa hè, ta sẽ tận hưởng được thời tiết 4 mùa của năm trong 1
ngày. Buổi sáng là mùa xuân với tiết trời lành lạnh, sương mù bao phủ khắp thị trấn;
buổi trưa là mùa hè, trời chợt mưa chợt nắng; se lạnh vào buổi chiều, không nắng là
mùa thu và buổi tối là mùa đông với sương mù đậm đặc và nhiệt độ xuống thấp. Từ
khu nhà thờ cổ trung tâm nhìn xuống, Tam Đảo có một quần thể biệt thự theo kiến trúc
của Pháp, không nhà nào che khuất nhà nào, mái nhà này nằm dưới chân nhà kia. Có
thể tưởng tượng thị trấn Tam Đảo giống như 1 cái chảo bị vát một bên. Bắt đầu từ
cổng trời (nơi cái chảo bị vát) đi 1 vòng qua nhà thờ, xuống công viên, qua bưu điện,
qua bể bơi, đến suối Mơ và xuống thác Bạc là đã đi hết thị trấn Tam Đảo. Tam Đảo
giống như một mái nhà, nước từ đây đổ xuống thành 2 nhánh, 1 xuống hồ Núi Cốc
(Thái Nguyên) và 1 xuống thác Bạc, đổ về hồ Suối làng Hạ.
Thác Bạc là 1 trong những điểm tham quan khá lý thú. Rẽ theo con đường mòn,

Hình 16: Nhà thờ đá (nguồn: Internet)

(Ảnh: Hà Thị Lê)

20


IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
1. Cấu tạo chung về ngành Dương xỉ


1.

2.

3.

4.

5.


Ngành Dương xỉ (danh pháp khoa học: Pteridophyta) là một nhóm gồm khoảng
12.000 loài thực vật có mạch, không có hạt, sinh sản thông qua các bào tử.
Vòng đời của dương xỉ điển hình như sau:
Pha thể bào tử (lưỡng bội) sinh ra các
bào tử đơn bội nhờ phân bào giảm
nhiễm.
Bào tử phát triển nhờ phân bào có tơ
thành thể giao tử, thông thường bao





Lá dinh dưỡng (Trophophyll): Là lá không sinh ra bào tử, thay vì thế nó chỉ sản xuất
các chất đường nhờ quang hợp. Nó là tương tự như các lá xanh điển hình của thực vật
có hạt.
Lá bào tử (Sporophyll): Lá sinh ra bào tử. Lá này là tương tự như các vảy của nón
thông ở thực vật hạt trần hay như nhị và nhụy ở thực vật hạt kín. Tuy nhiên, không
gióng như thực vật có hạt, các lá bào tử của dương xỉ thông thường không chuyên biệt
hóa, trông tương tự như các lá dinh dưỡng và cũng sản xuất các chất đường nhờ quang
hợp, giống như các lá dinh dưỡng.
Brophophyll: Lá sinh ra một lượng lớn bất thường các bào tử. Các lá thuộc kiểu này
cũng lớn hơn các kiểu lá khác nhưng giống với các lá dinh dưỡng.
Rễ: Các cấu trúc không quang hợp mọc ngầm dưới đất, có chức năng hút nước và các
chất dinh dưỡng từ trong đất. Chúng luôn luôn là rễ chùm và về cấu trúc thì tương tự
như rễ của thực vật có hạt.
Nguyên tản: Cấu trúc màu xanh lục, có khả năng quang hợp, dày một lớp tế bào,
thường có dạng hình tim hay hình thận, dài 3–10 mm và rộng 2–8 mm. Nguyên tản
sinh ra các thể giao tử nhờ:
Các túi đực: Các cấu trúc nhỏ hình cầu sinh ra tinh trùng có tiên mao.
Các túi noãn: Cấu trúc hình bình thót cổ sinh ra một trứng ở đáy, và tinh trùng tiến tới
được chỗ đó bằng cách chui qua cổ.
Các rễ giả: Các cấu trúc tương tự như rễ (không phải rễ thật sự) bao gồm các tế bào
đơn lẻ thuôn cực dài, với nước và các khoáng chất được hấp thụ trên toàn bộ bề mặt
cấu trúc này. Các rễ giả cũng có tác dụng neo nguyên tản vào trong đất.
Sinh sản : Dương xỉ sinh sản bằng cả hai hình thức: sinh sản vô tính và hữu tính. Cây




4.

5.
6.
7.

2. Dương xỉ ở Tam Đảo:
22


Có hai loài dương xỉ chính là dương xỉ thật sự và dương xỉ tòa sen, mật độ xuất
hiện của chúng cũng tương đối dày đặc. Ngoài ra, với mỗi loài dương xỉ lại có những
dạng khác nhau, điều này tạo nên sự phong phú và đa dạng của dương xỉ tại VQG Tam
Đảo. Với khí hậu cùng dạng địa hình phù hợp, Tam Đảo là nơi lý tưởng để những loài
dương xỉ sinh sôi và phát triển.
- Dương xỉ thật sự (hay dương xỉ thường): được tìm thấy rộng rãi ở các vùng
nhiệt đới Châu Á, chúng phát triển trên
những tảng đá hoặc khe suối, đôi khi chúng
cũng được tìm thấy trên cạn ở khu vực ẩm
ướt. Dương xỉ thật sự ta có thể dễ dàng tìm
thấy ở khắp Tam Đảo.
+ Cấu tạo: Cây có chiều cao không quá
3m, gần giống cây cọ, thân mảnh, xù xì có
những vệt lá trên thân. Lá mọc tập
trung ở ngọn cây, giống lá cọ, hình
Hình 17 : Dương xỉ thường ở đường lên đỉnh
Rùng Rình, Tam Đảo (Ảnh:Hoàng Minh Thảo)
răng lược. Đầu lá dương xỉ giống
như lá cọ vị chúng tập trung phát triển
ở đầu thân cây.

khoảng 500 loài. Cyatheaceae và Dicksoniaceae cùng với
Metaxyaceae và Cibotiaceae là nhóm đơn ngành và hợp thành nhóm dương xỉ
thân gỗ có lõi.

24


Hình 19: Một cây dương xỉ cổ đại (Cyathea) xuất hiện trên đường lên
đỉnh Rùng Rình, Tam Đảo (Ảnh: Hoàng Minh Thảo)
c) Loài Filiciales:là dương xỉ có túi bào tử mỏng và bào tử đồng loại. Loài này ở
Việt Nam có khoảng 29 họ, 112 chi, và 621 loài sống phổ biến ở các sinh cảnh khác
nhau.
+ Cấu tạo:Loài này có thân rễ hình trụ ống tạo nên bộ lá hằng năm, phôi có rễ thật
nhưng chóng tàn và phần còn lại của rễ sinh ra từ thân rễ gần gốc lá. Lá dương xỉ
Filiciales thường là lá kép gồm các lá chét đính với nhau trên một cuống chung. Hầu
hết các dương xỉ thật Filiciales có lá non cuộn hình đầu đàn Violin. Túi bào tử của
Dương xỉ Filiciales thường được sinh ra ở mép hoặc mặt dưới lá, hoặc được sinh ra ở
cuống riêng. Các lá dương xỉ loại này thường mọc so le nhau, khác với những loại
dương xỉ khác có lá mọc đối xứng nhau qua cuống; các lá có dạng như lá thông, mỏng
hơn.

Hình 20 : Một loại dương xỉ Filiciales ở VQG Tam Đảo
(Ảnh: Hoàng Minh Thảo)
Các họ dương xỉ:
Họ Ráng Nhiều Chân – Polypodiaceae: họ dương xỉ này cũng khá phổ biến ở
Tam Đảo, kể cả ở hai điểm khảo sát đều thấy xuất hiện (cả ở đường lên núi Rùng Rình
25