ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

TÊN SKKN: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN
VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong chương trình ngữ văn ở trường Trung học phổ thông (THPT) tác phẩm
tự sự chiếm số lượng khá lớn trong phân phối chương trình và kiểu bài phân tích
nhân vật trong tác phẩm tự sự phổ biến và thường xuyên được sử dụng trong kiểm
tra, đánh giá kiến thức, năng lực của học sinh xuất quá trình học tập.
Trong thực tế làm văn, khá nhiều học sinh còn lúng túng khi gặp kiểu bài phân
tích nhân vật trong tác phẩm tự sự. Lúng túng này do nhiều nguyên nhân. Có phần
do cách đọc – hiểu chưa tốt, chưa nắm được tác phẩm để dẫn chứng khi làm bài.
Có phần do chưa thuần thục phương pháp, chưa biết tìm ra các vấn đề phân tích.
Lại có phần chưa hiểu rõ mục đích, ý nghĩa của mình đang làm. Việc gì cũng thế,
khi chưa thật sự hiểu mục đích công việc thì khó có thể làm tốt, làm một cách có ý
thức cao được.
Trong tác phẩm tự sự, nhà văn “nói” qua nhân vật. Nhân vật chính là nơi mang
chở nội dung phản ánh, tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, là nơi kí thác quan niệm về
con người, về nhân sinh của nhà văn. Bởi thế, Phân tích nhân vật trở thành con
đường quan trọng nhất để đi đến giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo của tác phẩm, để
nhận ra lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn. Một nhân vật văn học lớn bao giờ cũng thể
hiện một số phận, một quan niệm nhân sinh độc đáo và thường điển hình cho một
tầng lớp xã hội, một giai cấp, thậm chí một thời đại nào đó. Việc nhận thức một
nhân vật cần phải soi tỏ dưới ánh sáng này và khi phân tích nó phải vươn lên khái
quát được các giá trị này.
Trong những năm gần đây, công nghệ thông tin phát triển, đặc biệt là các
trang mạng xã hội ra đời ngày càng nhiều làm cho con người chìm đắm trong thế
giới ảo mà quên mất thế giới thật xung quanh mình dẫn đến hậu quả nặng nề là
thiếu khả năng quan sát, thiếu cảm xúc. Từ đó dẫn đến nhiều hệ lụy khác như vô
cảm, không có khả năng cảm thụ những tác phẩm văn học, cảm nhận cuộc sống.
“Trẻ em hôm nay thế giới ngày mai”. Các em chính là những chủ nhân tương

học sinhh là rất cần thiết. Khi các em có khả năng cảm thụ những tác phẩm văn
học, những nhân vật thì các em sẽ đạt được kết quả cao trong học tâp, thêm yêu
thích học văn, có thế giới tâm hồn phong phú, biết rung cảm, biết yêu thương từ đó
sống tốt hơn, có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội. Bản thân là một
giáo viên dạy văn tôi mạnh dạn giới thiệu cách rèn kĩ năng làm kiểu bài phân tích
nhân vật trong tác phẩm tự sự. Hy vọng đem lại hứng thú và bổ ích cho quý thầy
cô trong công tác giảng dạy.
2. Cơ sở thực tiễn
a/ Thuận lợi:
Trong những năm gần đây theo chỉ đạo của Bộ giáo dục, các trường phát
triển theo mô hình trường học thân thiện học sinh tích cực, đổi mới chương trình
giáo dục phổ thông đã khẳng định mục tiêu là xây dựng nội dung chương trình,
phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất giáo dục
toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực trẻ phục vụ công nghiệp hóa và hiện
đại hóa đất nước.
Xã hội hiện đại công nghệ thông tin phát triển với nhiều trang mạng xã hội,
con người cũng có nhiều thuận lợi trong việc đọc sách, tìm kiếm tài liệu…được
chia sẻ nhiều thông tin kịp thời, mỗi người có nhiều cơ hội để học tập nâng cao
kiến thức đã góp phần nâng cao kĩ năng làm kiểu bài phân tích nhân vật trong tác
phẩm tự sự.
Điều kiện kinh tế gia đình phát triển và xã hội có những chương trình bổ ích
như: các câu lạc bộ văn hoc, các chương trình trên truyền hình giúp bổ trợ kiến
thức phổ thông cho học sinh … Thông qua đó phần nào giúp rèn luyện kĩ năng làm
các kiểu bài. Bên cạnh đó giáo viên cũng có ý thức đổi mới phương pháp giảng dạy
theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh năng lực
tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập, ý chí vươn lên, tích hợp kiến thức
liên môn, rèn kĩ năng làm các dạng bài ...
Với đặc trưng của môn học về khoa học xã hội và nhân văn, bên cạnh nhiệm
vụ hình thành và phát triển ở học sinh năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếp
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

thưởng thức một giá trị thẩm mĩ. Không ít học sinh chưa biết cách phân tích nhân
vật mà chỉ làm một cách máy móc. Vì vậy chưa làm nổi bật được những sắc thái
riêng của nhân vật, của tác phẩm nên bài làm chưa đạt hiệu quả cao.
Trường học ở vùng sâu vùng xa, cơ sở vật chất còn khó khăn. Học sinh ít có
điều kiện học tập tốt vì còn phải giúp đỡ cha mẹ trong cuộc sống chưa có nhiều
thời gian để nghiên cứu, đọc sách, tự học. Nhiều học sinh chưa tích cực tự học…
Trong tiết học văn do không chú trọng nên học sinh không đầu tư thời gian vào
môn văn. Đến lớp không soạn bài, học bài và không phát biểu ý kiến xây dựng bài,
từ đó khó tích hợp rèn kĩ năng làm các dạng bài cho học sinh. Do học sinh thụ
động nên giáo viên không thể dùng các phương pháp phát huy tính tích cực của
học sinh mà phải dùng các phương pháp truyền thống mất rất nhiêu thời gian. Điều
này gây nhiều khó khăn trong việc rèn kĩ năng làm các kiểu bài trong giờ dạy văn.
Trong chương trình THPT số tiết phân phối chương trình cho môn văn khá hạn
chế mà kiến thức bài học và kiến thức liên môn nhiều nên thời gian để rèn kĩ năng
làm các kiểu bài rất ít. Vì vậy rèn kĩ năng làm kiểu bài phân tích nhân vật trong tác
phẩm tự sự cho học sinh trong giờ dạy văn còn gặp nhiều khó khăn.
III. TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP
1. Các giả pháp:
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 3


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

Một nhân vật văn học thành công bao giờ cũng mang một tính cách, một số
phận riêng. Nó là “con người này” theo cách nói của nhà mĩ học người Đức nổi
tiếng Hêghen. Vậy phân tích một nhân vật chính là làm sáng tỏ một tính cách, một
số phận độc đáo. Những tính cách, số phận ấy được bộc lộ qua các phương diện
sau trong tác phẩm.

hoàn cảnh gia đình và điều kiện sinh hoạt trước đó.
b/ Ngoại hình:
Tục ngữ Việt Nam có câu: “Xem mặt mà bắt hình dong”. Trong văn học miêu
tả ngoại hình chính là một biện pháp của nhà văn nhằm hé mở tính cách nhân vật.
Phần lớn trường hợp, đặc điểm tính cách, chiều sâu nội tâm (cái bên trong) của
nhân vật được thống nhất với ngoại hình (vẻ bề ngoài). Song cũng có những
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 4


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

trường hợp cái bên trong và vẻ đẹp bên ngoài của nhân vật “trật khớp”, thậm chí
trái ngược nhau (như nhân vật Qua-di-mô-đô trong tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà của
Vichto Huygô). Một nhà văn có tài thường chỉ qua một số nét khắc họa chấm phá
có thể giúp người đọc hình dung ra diện mạo, tư thế cùng bản chất của một nhân
vật nào đó.
- Miêu tả nhân vật Chí Phèo nhà văn Nam Cao đâu quá kĩ lưỡng, rườm rà. Hắn
về lớp này trông khác hẳn, Trông đặc như thằng săng đá! Cái đầu thì trọc lốc, cái
răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông
gớm chết! Hắn mặc quần nái đen với cái áo tây vàng. Cái ngực phanh đầy những
nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chùy, cả hai cánh tay cũng thế
trông gớm chết! Chừng ấy chi tiết cũng giúp người đọc hình dung rõ sự thay đổi
hoàn toàn của Chí Phèo từ nhân hình đến nhân tính sau 7, 8 năm ở tù. Chí phèo từ
một anh nông dân hiền lành trở thành một tên lưu manh. Hắn về hôm trước, hôm
sau đã thấy ngồi ở chợ uống rượu với thịt chó suốt từ trưa đến xế chiều. Rồi say
khướt…Miêu tả nhân vật văn sĩ Hoàng cũng thế, Nam Cao chỉ cần vài nét chấm
phá. Dáng người to béo, bước đi khệnh khạng, vừa đi vừa như bơi hai cánh tay ra
hai bên vì những khối thịt ở dưới nách kềnh ra, bàn tay múp míp, bộ mặt đầy đặn


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

hèn kém, chẳng có mấy thiên lương cùng lối sống xa hoa trụy lạc của ông vua bù
nhìn An Nam.
Trong phân tích nhân vật, cần qua các chi tiết ngoại hình mà đi sâu vào nội
tâm, vào bản chất của nhân vật.
c/ Ngôn ngữ :
Qua lời ăn tiếng nói của một người, chúng ta có thể nhận ra trình độ văn hóa,
nhận ra tính cách của người ấy. Ngôn ngữ của nhân vật trong tác phẩm văn học
được cá thể hóa cao độ, nghĩa là mang đậm dấu ấn của một cá nhân.
- Nhân vật cố Hồng trong tiểu thuyết trào phúng Số đỏ của Vũ Trọng Phụng hễ
cứ mở miệng ra là gắt: “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” mặc dù ông ta chẳng biết việc
gì chỉ là một kẻ ngu dốt, háo danh.
- Nhân vật Xuân Tóc Đỏ cho đến khi đã trở thành “nhà cải cách thẩm mĩ ”,
“đốc tờ Xuân”, “giáo sư quần vợt”, “cố vấn báo gõ mõ”, …Được cả xã hội thượng
lưu thành thị trọng vọng, Xuân Tóc Đỏ vẫn đầu cửa miệng mấy chữ “mẹ kiếp”,
“nước mẹ gì”. Điều đó chứng tỏ cái tính cách lưu manh, vô học của y không sao
gột rửa nổi.
- Nhân vật Chí Phèo mở đầu tác phẩm “Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng
thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Bắt đầu hắn chửi trời. Có hề gì? Trời có của riêng
nhà nào? Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng chẳng là ai.
Tức mình, hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả là Vũ Đại ai cũng nhủ:
“Chắc nó trừ mình ra!”. Không ai lên tiếng cả. Tức thật! Ờ! Thế này thì tức thật!
Tức chết đi được mất! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn.
Nhưng cũng không ai ra điều. Mẹ kiếp! Thế có phí rượu không? Thế thì có khổ hắn
không? Không biết đứa chết mẹ nào lại đẻ ra thân hắn cho hắn khổ đến nông nỗi
này? A ha! Phải đấy, hắn cứ thế mà chửi, hắn cứ chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân
hắn, đẻ ra cái thằng Chí Phèo! Hắn nghiên răng vào mà chửi cái đứa đã đẻ ra Chí
Phèo. Nhưng mà biết đứa nào đã đẻ ra Chí Phèo? Có mà trời biết! Hắn không biết,

ai lấy, tôi có mang với một anh con trai một nhà hàng chài giữa phá háy đến nhà tôi
mua bả về đan lưới. Lão chồng tôi khi ấy là một anh con trai cục tính nhưng hiền
lành lắm, không bao giờ đánh đập tôi….
- Giá tôi đẻ ít đi, hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn, từ ngày
cách mạng về… Mong các chú cách mạng hiểu cho, đám đàn bà hàng chài ở
thuyền chúng tôi cần phải có một người đàn ông để chèo chống khi phong ba, để
cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con …” Phùng đã hiểu rỏ hơn về người đàn
bà, về chánh án Đẩu, về người đàn ông…và đặc biệt nhận thức sâu sắc hơn về cuộc
sống, về bàn thân mình.
- Hãy chú ý đến ngôn ngữ của Hoàng (Đôi mắt của Nam Cao) – một bậc đàn
anh trong văn giới đồng thời là một tay chợ đen chợ đỏ rất tài tình: “Tôi cho rằng
cuộc cách mạng tháng tám cũng như cuộc kháng chiến hiện nay chỉ ăn vì người
lãnh đạo cừ”, “Bộ Đông Chu mất ở Hà Nội, không đem đi được. Thế mới sầu đời
chứ! Hận quá, may mà bộ Tam quốc lại để ở ngoại thành, đem đi được, nếu không
thì buồn đến chết”.
d/ Nội tâm:
Khi phân tích nhân vật cần quan tâm đến thế giới bên trong với những cảm
giác, cảm xúc, tình cảm, Suy nghĩ…Thế giới bên trong này thường tương tác với
thế giới bên ngoài (môi trường thiên nhiên, quan hệ và hành vi của những nhân vật
khác xung quanh, sự biến chuyển của đời sống xã hội…) đồng thời cũng có qui
luật vận động riêng của nó. Một nghệ sĩ tài năng bao giờ cũng là một bậc thầy
trong việc nắm bắt và diễn tả tâm lí con người. Miêu tả chân thực, tinh tế đời sống
nội tâm nhân vật là chỗ thử thách tài nghệ nhà văn và cảm nhận, phân tích được
một cách thuyết phục, kĩ lưỡng mặt này cũng là nơi chứng tỏ năng lực của người
phân tích tác phẩm.
- Bố cục truyện ngắn Hai đứa trẻ vận động theo dòng cảm giác bâng khuâng,
tâm trạng buồn man mác của nhân vật Liên trong không gian phố huyện nhỏ trước
giờ khắc ngày tàn dần về đêm. Tính trữ tình, sự tinh tế của ngòi bút Thạch Lam thể
hiện qua việc diễm tả bao biến thái nhẹ nhàng của cảnh vật với lòng người.
- Truyện ngắn Vợ chồng A Phủ, hay nhất có lẽ là những trang văn Tô Hoài

nóng hổi của Thị Nở thật sự đã mang hương vị ngọt ngào của tình yêu khiến cho
Chí Phèo lại biết khóc, biết cười như một con người. Thị Nở đâu chỉ là người yêu
mà chính là con đường sống, là chiếc cầu dẫn Chí Phèo trở lại cái xã hội bằng
phẳng, thân thiện của loài người. Có hiểu hết niềm vui hồi sinh của Chí Phèo, có
hiểu hết vai trò quan trọng của Thị Nở như thế ta mới càng thấm thía nỗi đau đớn,
tuyệt vọng của Chí Phèo khi chiếc cầu kia đột ngột bị “rút ván”. Khi bị Thị Nở đột
ngột cự tuyệt, Chí Phèo ban đầu chưa thể hiểu bởi anh ta đang “say” với nguyện
ước trở lại làm người. Khi chợt hiểu ra, Chí Phèo lại vơ lấy rượu uống. Nhưng thật
ra lúc này càng uống lại càng tỉnh, “tỉnh ra, chao ôi, buồn! Hơi rượu không sặc sụa,
hắn cú thoang thoảng thấy hơi cháo hành. Hắn ôm mặt khóc rưng rức…”. Có lẽ,
trong cuộc đời hơn bốn mươi năm của Chí Phèo chỉ có một lần khóc như thế!
Người đàn ông khốn khổ đến lúc này mới được hưởng hương vị của cháo hành thì
chẳng thể nào quyên…Không thể quay lại làm quỷ dữ nữa. Chí Phèo đành đi đến
cái chết, phải trả thù kẻ thù đích thực của mình! Rốt cuộc, một Chí Phèo tỉnh đã
giết chết một Chí Phèo say. Chí Phèo bằng xương bằng thịt đã chết nhưng còn lại
trong lòng người đọc là một Chí Phèo đang lên tiếng đòi quyền sống, đang dõng
dạc đòi quyền lương thiện. Diễn tả quá trình hồi sinh rồi bị cự tuyệt quyền làm
người để đi đến hành động tra thù, tự sát quyết liệt ở nhân vật Chí Phèo, Nam Cao
đã thể hiện một cái nhìn nhân đạo sâu sắc về con người.
Qua các dẫn chứng vừa nêu ở trên ta thấy là diễn biến nội tâm thường gắn liền
cử chỉ hành động của nhân vật thường được “hữu hình hóa” qua cử chỉ hành động.
e/ Cử chỉ, hành động:

GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 8


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH


cũng được nhà văn thể hiện đầy đủ các phương diện này (lai lịch, ngoại hình, ngôn
ngữ, nội tâm, cử chỉ, hành động). Có chỗ nhiều, chỗ ít, có chỗ đậm, chỗ nhạt. Bởi
thế, không phải cứ máy móc tìm đủ, phân tích đủ mà cần biết tập trung, xoáy sâu
vào các phương diện thành công nhất trong tác phẩm. Cũng không nhất phải tuần
tự theo năm phương diện như thế mà nên sắp xếp theo thực tế, cho bài làm văn của
mình hấp dẫn.
f/ Vai trò của tình huống đối với việc thể hiện nhân vật trong tác phẩm tự sự:
Trong tác phẩm tự sự, tình huống có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc
thể hiện tính cách và số phận nhân vật.
Có thể hiểu tình huống là trạng thái xã hội, là hoàn cảnh bất bình thường đang
thử thách con người. Nó gồm những diễn biến, Sụ kiện đòi hỏi con người trong đó
phải xoay trở, cần phải bộc lộ một cách chân xác năng lực và bản chất của mình.
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 9


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

Như vậy, tình huống gắn chặt cùng cốt truyện, thường hiện lên rõ rệt các bước
ngoặt trên dòng cốt truyện và tác động trực tiếp tới nhân vật. Xây dựng tình huống
trở thành nhiệm vụ và hứng thú, trở thành nơi thử thách tài nghệ của nhà văn.
Khi phân tích nhân vật cần quan tâm thích đáng đến tình huống. đó chính là
căn cứ để phân tích, lí giải sự phát triển của tính cách, số phận nhân vật.
- Cuộc đời của Chí Phèo sẽ ra sao nếu không có cuộc gặp gỡ tình cờ với Thị
Nở? Tại sao cuộc gặp gỡ có vẻ ngẫu nhiên mà lại mang tính định mệnh này, Nam
Cao đã dẫn Chí Phèo đến một bước ngoặc lớn lao trong cuộc đời. Chí Phèo được
một bàn tay đàn bà chăm sóc, được hưởng hương vị cháo hành, Chí Phèo ao ước
được làm hòa với mọi người, được trở về cái xã hội bằng phẳng và thân thiện của
loài người. Rồi lời lẽ bà cô Thị Nở đột ngột trở mặt. Chí Phèo tự nhận ra tấn bi

người đàn bà ở tòa án, giúp người nghệ sĩ thay đổi cách nhìn đời. Anh thấy rõ
những ngang trái trong gia đình thuyền chai, hiểu sâu thêm những phẩm chất tốt
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 10


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

đẹp của người đàn bà, chị em thắng Phác, về người đàn ông, hiểu thêm về người
đồng đội (chánh án Đẩu) và rút ra được nhiều điều cho chính mình. Nguyễn Minh
Châu đã xây dựng được tình huống mà ở đó bộc lộ mọi mối quan hệ, bộc lộ khả
năng ứng xử, thử thách phẩm chất, tính cách, tạo ra những bước ngoặc trong tư
tưởng, tình cảm và cả trong cuộc đời nhân vật. Tình huống truyện mang ý nghĩa
khám phá, phát hiện đời sống.
Muốn làm nổi bật bản chất nhân vật, nhà văn cần đặt nó vào các tình huống
thư thách. Nếu không có tình huống xin đi nhờ xe của một cô gái và đặc biệt là tình
huống chiếc xe bất ngờ gặp máy bay địch oanh tạc khi vừa qua khỏi ngầm Đá
Xanh làm sao vẻ đẹp nhân vật Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh
Châu) được soi tỏ từ một góc độ mới. Cô gái có tấm thân mảnh dẻ, mang “vẻ đẹp
giản dị và mát mẻ như sương núi” ấy cũng là một chiến sĩ dũng cảm, dày dạn kinh
nghiệm trong thử thách bom đạn và sẵn sàng đỡ viên đạn cho người đồng đội vừa
mới gặp mặt. Tình huống này khiến Lãm cũng như người đọc nhận ra và khâm
phục vẻ đẹp toàn bích của hình tượng nhân vật Nguyệt.
Mối quan hệ giữa tình huống với nhân vật thể hiện mối tương quan giữa hoàn
cảnh và tính cách. Hoàn cảnh càng có tính điển hình, càng có độ gây cấn thì càng
dễ nổi bật tính cách điển hình của nhân vật.
2. Minh họa cho các giải pháp trên:
Để làm sáng tỏ và phần nào giúp các bạn vận dụng các vấn đề lí thuyết, sau
đây tôi xin trình bày một bài tập làm văn với dạng đề phân tích nhân vật.

đối lập với tạo hóa, với xã hội. Tức mình, hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng
cả là Vũ Đại ai cũng nhủ: “Chắc nó trừ mình ra!”. Không ai lên tiếng cả. Tức thật!
Ờ! Thế này thì tức thật! Tức chết đi được mất! Nghĩa là y đối lập với quê hương.
Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn. Nghĩa là y đối lập với
mọi người (vì có đứa nào chửi nhau với hắn đâu). Nhưng cũng không ai ra điều.
Mẹ kiếp! Thế có phí rượu không? Thế thì có khổ hắn không? Không biết đứa chết
mẹ nào lại đẻ ra thân hắn cho hắn khổ đến nông nỗi này? A ha! Phải đấy, hắn cứ
thế mà chửi, hắn cứ chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn, đẻ ra cái thằng Chí Phèo!
Hắn nghiên răng vào mà chửi cái đứa đã đẻ ra Chí Phèo. Nghĩa là Chí phèo tự đối
lập lại nguồn gốc, sự tồn tại của mình. Nhưng mà biết đứa nào đã đẻ ra Chí Phèo?
Có mà trời biết! Hắn không biết, cả làng Vũ Đại cũng không biết…”. Những mong
tìm mối dây liên hệ với xã hội chỉ bằng tiếng chửi mà không thể có. Chí Phèo tồn
tại như một con vật. Ấy là một kẻ lưu manh, liều lĩnh trong tình cảnh cô độc tuyệt
đối. Người đọc có thể nhân thức rõ bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của Chí,
Chí đã bị đẩy ra khỏi xã hội loài ngươi, không ai coi Chí là con người. Làm nổi bật
giá trị hiện thực - nhân đạo của tác phẩm. Ngay từ khi mới sinh ra, Chí Phèo đã bị
ném khỏi lề cuộc sống, chỉ trông mong vào lòng trắc ẩn của kẻ qua đường. Trong
làng Vũ Đại, Chí Phèo là “một thằng cùng hơn cả dân cùng; không cha không mẹ,
không thước đất cắm dùi”. Cả đời Chí Phèo “chưa bao giờ được chăm sóc bởi một
bàn tay đàn bà”, đến nỗi mơ ước chung sống với một người phụ nữ xấu đến ma chê
quỷ hờn cũng không đạt được. Chí Phèo tồn tại trong sự khinh rẻ và ghê sợ của
mọi người. Chí Phèo chết đi cũng trong sự cô độc. Không gì cô độc, tủi nhục hơn
khi chết mà không được lấy một giọt nước mắt, chết mà người ta mừng! Mong ước
trở lại làm người của Chí Phèo đã bị cự tuyệt, bị xã hội từ chối phũ phàng. Số phận
khốn khổ ấy của Chí Phèo tiêu biểu cho số phận của cả một lớp người cố cùng
dưới đáy xã hội cũ.
Hiện tượng Chí Phèo vô cùng độc đáo nhưng không phải ngẫu nhiên, cá biệt.
Thông qua tính cách điên khùng, số phận bi thảm của Chí Phèo, tác giả đã khái
quát lên qui luật tha hóa con người nghiệt ngã của xã hội thực dân nửa phong kiến.
Cái gì đã đẩy Chí Phèo vào con đường tội lỗi? Ai đã biến Chí Phèo thành con quỷ

góc. Những thứ ấy Chí Phèo tìm ở rượu, và Chí Phèo luôn luôn say, “hắn say thì
hắn làm bất cứ thứ gì người ta sai hắn làm”. Người ta đây chính là Bá Kiến – kẻ ăn
tiên chỉ làng Vũ Đại, Kẻ lọc lõi, già đời đục khoét, gian ngoan vô cùng trong nghề
bóc lột. Chúng ta còn nhớ lần thứ nhất Chí Phèo đến nhà Bá Kiến sau hôm đi ở tù
về. Bằng tiếng chửi, bằng vỏ chai rạch mặt ăn vạ, đến nhà Bá Kiến với ý định để
trả thù. Nhưng đến khi từ nhà cụ Bá ra về với tâm trạng thỏa thê, với đồng bạc
trong tay. Đặc biệt là lần đòi được nợ ở nhà đội Tảo (nhờ sự may mắn tình cờ) thì
Chí Phèo đã dần trở thành công cụ đắc lực trong tay Bá Kiến. Chí Phèo đã bán đi
cả nhân phẩm lẫn nhân hình để tồn tại và tồn tại như một con vật. Hiện tượng Chí
Phèo tiêu biểu cho sự tha hóa phổ biến trong xã hội tàn phá ghê gớm con người.
Khi những người nông dân vốn lương thiện mà dốt nát, tăm tối bị rơi và tình trạng
bần cùng hóa thì dễ uất ức mà trở thành những kẻ “cố cùng liều thân”. Gặp kẻ
thống trị xảo quyệt, sự liều thân cô độc này rất dễ bị lợi dụng, mua chuộc để biến
thành sự phá hoại mù quáng. Cuối cùng họ lại trở thành đầy tớ tay chân cho chính
kẻ thù của mình. Đó là một qui luật đầy mĩa mai, chua xót trong xã hội cũ. Sức
mạnh phê phán, ý nghĩa điển hình của hình tượng Chí Phèo chính là ở chỗ đó.
Một hiện tượng điển hình đầy sức sống bao giờ cũng là một “con người này”
(theo cách nói của Hêghen). Ấy là một cá tính độc đáo, rõ nét, một gương mặt
không thể lẫn. Hình tượng Chí Phèo vừa mang tính khái khát cao, tính phổ biến
sâu rộng đồng thời mang những nét riêng độc đáo. Mấy ái có “lai lịch” lạ lùng như
Chí Phèo. Mấy ai lớn lên với cảnh ngộ tội nghiệp như Chí Phèo. Chí Phèo là một
cuộc đời rất riêng ngay từ khi sinh ra, lớn lên cho đến lúc chết đi. Chí Phèo độc
đáo từ ngoại hình đến tiếng chửi, đến cách hành động. Một bộ mặt không hẳn ra
con người; không hẳn ra con vật, đầy những vằn ngang vạch dọc do nhựng lần đâm
chém, rạch mặt ăn vạ. Một lối chửi rủa điên khùng, uất ức…thật Chí Phèo, cũng
thật Chí Phèo đến cách uống rượu đến cách toan đốt quán khi không được uống
chịu, thậm chí đến cách tỏ tình với Thị Nỡ cũng rất Chí Phèo “hay là mình sang
đây ở với tớ một nhà cho vui” và cách đâm chém kẻ thù rồi kết liễu đời mình. Hình
tượng Chí Phèo gây ấn tượng thật sâu đậm với người đọc. Mặt tiêu biểu khái quát
của số phận Chí Phèo bộc lộ qua những nét cụ thể, độc đáo của y; ngược lại những

khi chiếc cầu kia đột ngột bị “rút ván”. Khi bị Thị Nở đột ngột cự tuyệt, Chí Phèo
ban đầu chưa thể hiểu bởi anh ta đang “say” với nguyện ước trở lại làm người. Khi
chợt hiểu ra, Chí Phèo lại vơ lấy rượu uống. Nhưng thật ra lúc này càng uống lại
càng tỉnh, “tỉnh ra, chao ôi, buồn! Hơi rượu không sặc sụa, hắn cú thoang thoảng
thấy hơi cháo hành. Hắn ôm mặt khóc rưng rức…”. Có lẽ, trong cuộc đời hơn bốn
mươi năm của Chí Phèo chỉ có một lần khóc như thế! Người đàn ông khốn khổ
đến lúc này mới hưởng hương vị của cháo hành thì chẳng thể nào quyên…Không
thể quay lại làm quỷ dữ nữa. Chí Phèo đành đi đến cái chết, phải trả thù kẻ thù đích
thực của mình! Rốt cuộc, một Chí Phèo tỉnh đã giết chết một Chí Phèo say. Chí
Phèo bằng xương bằng thịt đã chết nhưng còn lại trong lòng người đọc là một Chí
Phèo đang lên tiếng đòi quyền sống, đang dõng dạc đòi quyền lương thiện. Diễn tả
quá trình hồi sinh rồi bị cự tuyệt quyền làm người để đi đến hành động tra thù, tự
sát quyết liệt ở nhân vật Chí Phèo, Nam Cao đã thể hiện một cái nhìn nhân đạo sâu
sắc về con người.
Góp phần làm nên thành công rực rỡ cho tác phẩm không thể không nhắc đến
nghệ thuật. Miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật một cách sâu sắc với những đoạn độc
thoại nội tâm, xây dựng được những chi tiết điển hình (chi tiết bát cháo hành, cái là
gạch cũ, chi tiết tiêng chửi), cách thần thuật linh hoạt không theo trình tự thời gian,
kết cấu vong tròn. Ngôn ngữ sinh động gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày.
Giọng điệu lạnh lùng, dửng dưng nhưng đầy thương cảm. Xây dựng được những
nhân vật điển hình…
Trong nền văn xuôi hiện đại, Chí Phèo là một hình tượng vô cùng độc đáo.
Cuộc đời đầy đau thương, tủi hận của Chí Phèo điển hình cho số phận bi thàm của
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 14


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH



V. ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG:
Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Chúng ta muốn khẳng định
mình, muốn đạt được kết quả cao trong kiểm tra đánh giá cần nắm vững các kĩ
năng làm bài.
Tuy vậy muốn có những kĩ năng cần thiết để làm các dạng bài, cần phải rèn
luyện trong quá trình không phải một sớm một chiều. Để có những kĩ năng đó con
người cần phải rèn luyện nhiều mặt ngay từ khi ngồi trên ghế nhà trường. Giáo
viên dạy văn phải chú ý không chỉ bồi dưỡng vẻ đẹp tâm hồn mà còn phải rèn
luyện kĩ năng làm các dạng bài cho học sinh nhằm giúp các em làm tốt các bài
kiểm tra đánh giá, đạt được kết quả cao tao hứng thú trong học tâp từ đó yêu thích
học môn ngữ văn.
Muốn đạt được mục đích cần có sự nỗ lực từ nhiều phía: Về phía học sinh, gia
đình cần phải thấy tầm quan trọng của vấn đề rèn luyện kĩ năng làm các dạng bài.
Giáo viên dạy văn phải có lòng nhiệt tình đầu tư vào giờ dạy học phải đa dạng các
phương pháp - phát huy tính tích cực của học sinh - Rèn luyện kĩ năng làm bài
thường xuyên.
GVTH: MAI THỊ NGỌC HẰNG

Trang 15


ĐỀ TÀI: RÈN KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ CHO HỌC SINH

Trên đây là một vài kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy chia sẻ cùng đồng
nghiệp. Nếu có gì thiếu sót, rất mong các Thầy cô góp ý và bỏ qua.
Cuối cùng xin chúc Quý Thầy cô dồi dào sức khỏe, luôn tràn đầy nhiệt huyết
vì sự nghiệp giáo dục và luôn thành công trong cuộc sống./.
VI. DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1.