Phần 1: Mở đầu
1.1. Lý do chọn đề tài
Thực hiện Công văn số 5977/BGDĐT- GDTrH ngày 7/7/2008 của Bộ
GD&ĐT về việc hướng dẫn thực hiện nội dung giáo dục địa phương[4].Đến nay cả
3 môn Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí (chương trình địa phương) đều đã trở thành môn
học của các khối lớp.Với những nội dung lịch sử - văn hóa chọn lọc của địa
phương, những tiết học này đang ngày một khẳng định được ý nghĩa quan trọng,
Góp phần nâng cao kiến thức, hiểu biết về quê hương cũng như tình yêu quê
hương cho các em học sinh.
Đưa chương trình giáo dục địa phương vào giảng dạy tại các khối lớp bậc
THCS là chủ trương đúng đắn, không chỉ mang ý nghĩa giáo dục kiến thức đơn
thuần,mà học sinh còn có điều kiện hiểu sâu hơn,cụ thể hơn về môn học, có sự liên
hệ thực tế rất gần gũi, tạo được hứng thú mới cho học sinh đối với các môn xã hội.
Chương trình Ngữ văn địa phương là nhằm giới thiệu, cung cấp tri thức và
tư liệu cụ thể, tương đối chính xác ở những lĩnh vực về văn học, ngôn ngữ, di tích
lịch sử, danh lam thắng cảnh, sinh hoạt văn hóa dân gian Thanh Hóa.
Trên cơ sở đó sẽ tạo điều kiện để giáo viên và học sinh khai thác, bổ sung và
phát huy vốn hiểu biết về Ngữ văn địa phương, từ đó sẽ góp phần quan trọng trong
việc bồi dưỡng, giáo dục học sinh tình cảm yêu thương, tự hào về quê hương xứ sở
của mình; giáo dục cho các em tinh thần trách nhiệm và thái độ hòa nhập tích cực,
chủ động với địa phương, với quê hương ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Để đạt được những mục tiêu nói trên, thì trong quá trình giảng dạy giáo viên
cần có một thiết kế bài giảng chi tiết khoa học, nội dung đầy đủ, phong phú, các
kiến thức phải phù hợp với đối tượng học sinh. Để từ đó học sinh yêu thích giờ
học ,chủ động tìm tòi học hỏi, thấy được cái hay cái quý của ngữ văn địa phương
và từ đó các em thật sự yêu mến môn học này.
Tuy nhiên qua quá trình giảng dạy tôi và đồng nghiệp gặp nhiều khó khăn
khi thiết kế một giáo án cho tiết dạy văn bản trong chương trình NV địa phương.
Ghi chú (giải thích cho việc Trích dẫn TLTK ở phần nêu trên):
- Ở mục 1.1: Đoạn “Thực hiện công văn 5977…nội dung giáo dục địa phương” tác giả tham khảo nguyên văn từ
TLTK số 4. Đoạn tiếp theo do tác giả tự viết ra.

- Phương pháp quan sát.
- Phương pháp điều tra giáo dục.
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm.
2


- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Phần 2: Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1.Cơ sở lí luận.
Thực hiện công văn số 5977/BGDĐT- GDTrH ngày 7/7/2008 của Bộ
GD&ĐT về việc hướng dẫn thực hiện nội dung giáo dục địa phương [4]. Sở Giáo
dục và Đào tạo Thanh Hóa đã ban hành khung phân phối chương trình ngữ văn đại
phương THCS. Phân phối chương trình Ngữ văn THCS đã dành một thời lượng cụ
thể và xác định cho từng tiết dạy phần văn học địa phương ở các lớp THCS. Tổng
số tiết chương trình ngữ văn địa phương Thanh hóa là 21 tiết .
Cùng với khung phân phối chương trình sở giáo dục và đào tạo Thanh Hóa
cũng phát hành bộ sách giáo khoa địa phương bao gồm 3 môn: Ngữ Văn ,Lịch sử,
Địa lí. Bộ sách đã cung cấp những kiến thức cơ bản cho học sinh. Trong đó bộ
sách ngữ văn địa phương tích hợp 3 phân môn: Văn- Tiếng việt- Tập làm văn.
Chương trình, nội dung này cũng sẽ góp phần bồi dưỡng, giáo dục ý thức tìm hiểu,
giữ gìn, phát huy truyền thống văn học tỉnh Thanh Hóa, cũng như tinh thần, ý thức
và hành động giữ gìn và bảo vệ truyền thống văn hóa nơi các em học sinh đang
sinh sống. Phần văn học trong chương trình đóng vai trò rất quan trọng bởi nó ảnh
hưởng quyết định đến việc học sinh có yêu thích chương trình ngữ văn địa phương
và học tập tốt hay không.
Để đạt mục tiêu trên thì việc thiết kế bài giảng cho các tiết học ngữ văn địa
phương là một yêu cầu mang tính cấp bách và hết sức thiết thực đối với việc dạy
của giáo viên và việc học của học sinh.
Thiết kế bài giảng (giáo án) là quá trình lập kế hoạch và hiện thực hoá kế hoạch
bài dạy học thành văn bản chi tiết, theo một trình tự lô gic những dự kiến mà giáo

chiếu lệ.
Tài liệu tham khảo để thiết kế bài giảng rất ít. Nếu có các tài liệu chủ yếu
là nằm rải rác ở các bài báo, các phóng sự truyền hình, các chuyên đề, tiểu luận,
các tạp chí văn học nghệ thuât địa phương. Phải cần rất nhiều thời gian để sưu tầm.
Tuy nhiên những tài liệu này cũng chỉ đề cấp đến một khía cạnh nào đó của vấn đề.
Sách giáo khoa ngữ văn địa phương nội dung cũng đơn giản, chủ yếu đặt ra
mục tiêu, vấn đề chung chung, khái quát. Điều này sẽ có tác động hai mặt: nó vừa
là phần mở, phần chủ động, linh hoạt trong dạy và học kích thích sự tìm tòi, sáng
tạo của thầy và trò nhưng đồng thời cũng dễ tạo tâm lí thả nổi, buông xuôi.
4


Sách thiết kế bài giảng ngữ văn địa phương nội dung ngắn gọn, chưa có
phần tích hợp...Vì vậy việc dạy học chương trình địa phương hiện nay phụ thuộc
nhiều vào trình độ, tâm huyết của giáo viên. Giáo viên nào biết nhiều thì dạy nhiều,
giáo viên nào biết ít thì dạy ít, gây ra nhiều cách hiểu khác nhau. Mục đích dạy học
ngữ văn địa phương chưa đạt được hiệu quả như mong muốn.
* Về phía nhà trường:
Một số đồ dùng dạy học phục vụ cho một số tiết học như ti vi,, sách tham
khảo, băng hình …đang còn thiếu.
Nhà trường chưa đủ điều kiện về kinh tế, tài chính và thời gian để giáo viên
và học sinh thực hiện những chuyến đi thực tế, được tận mắt nhìn, tận tai nghe và
tận tay sờ các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, tiếp xúc với các nhà thơ, nhà
văn tiêu biểu của địa phương.
* Về phía học sinh
Học sinh chưa được giao tiếp rộng, trình độ nhận thức còn hạn chế, việc tự
học ở nhà hoặc tự sưu tầm những nội dung theo yêu cầu của giáo viên hầu như
chưa thực hiện được.
- Các em học sinh không hứng thú với tiết dạy, thò ơ, chán nản khi đến tiết ngữ
văn địa phương nhất là các tiết văn bản.

15
5

Ghi chú

Nhìn thấy thực trạng dạy học các tiết văn bản trong chương trình địa phương
hiện nay và nhận rõ vai trò của thiết kế bài giảng chi tiết, khoa học cho một tiết
dạy. Tôi đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, sưu tầm, chọn lọc tài liệu để tạo ra
5


Thiết kế bài giảng cho tiết văn bản “Dô tả dô tà “trong chương trình ngữ văn địa
phương lớp 9. Tôi xin đưa ra đây để đồng nghiệp tham khảo, góp ý, bổ sung và
hoàn thiên.
2.3. Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu về thiết kế bài giảng cho một giờ dạy
từ các tài liệu trước đây. Cùng với đó là căn cứ vào công việc thực tế ở nhà trường
tôi đã tiến hành thiết kế bài giảng theo các bước cụ thể. Trong đó chú trọng tích
hợp các kiến thức của các môn học khác để nội dung phong phú, sinh động và hấp
dẫn.
Để tiến hành thiết kế bài giảng cho văn bản “ Dô tả đô tà” tôi đã tiến hành
theo các bước sau :
Bước 1: Nghiên cứu kĩ lưỡng nội dung bài học[4].
Xác định mục tiêu bài học (kiến thức, kĩ năng, thái độ). Dựa vào phần kết
quả cần đạt và phần ghi nhớ trong sách giáo khoa ngữ văn địa phương. Tôi xác
định mục tiêu bài học. Phần kiến thức: trong bài học này phải giúp học sinh nắm
được về tác giả Mạnh Lê và những tác phẩm tiêu biểu của ông. Về tác phẩm học
sinh hiểu được những vẻ đẹp về truyền thống văn hóa, lịch sử, cảnh và người xứ
Thanh. Phần kĩ năng: học sinh sẽ phải đạt được kĩ năng đọc diễn cảm bài thơ; kĩ
năng phân tích một số hình ảnh trong bài thơ. Và thái độ của học sinh từ hiểu, vận

về truyền thống lịch sử, các triều đại vua Lê, nhân vật lịch sử Trạng Quỳnh, về cầu
Hàm Rồng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ; tích hợp kiến thức môn địa lí để tìm
hiểu về vị trí của Sông Mã, Về cầu Hàm Rồng…
Bước 3: Sưu tầm tài liệu có liên quan đến tác phẩm.
Tôi đã thực hiện thu thập để phục vụ cho dạy văn bản “Dô tả đô tà” tài liệu
bao gồm tranh ảnh về sông Mã, cầu Hàm Rồng trong kháng chiến chống Mĩ và
ngày nay, ảnh đền thờ vua Lê ở Lam Kinh, Thọ Xuân, Thanh Hóa, Đền thờ Trạng
Quỳnh ở Làng Bột Thượng, Hoằng Hóa, Thanh hóa, Chân dung tác gả Mạnh Lê.
Vi deo về làn điệu Hò sông Mã, làn điệu dân ca “ Đi cấy”.
Tôi cũng tiến hành tham khảo ý kiến của đồng nghiệp cùng bộ môn Ngữ văn
trong và ngoài nhà trường.
Bước 4: Tìm hiểu đối tượng người học[4].
Ghi chú (giải thích cho việc Trích dẫn TLTK ở phần nêu trên):- Ở bước “ Tìm hiểu đối tượng người học” tác giả
tham khảo nguyên văn từ TLTK số 4. Đoạn tiếp theo do tác giả tự viết ra.

7


Học sinh trường THCS nói riêng và học sinh nói chung đều ngại học văn.
Đặc biệt ở đây lại là ngữ văn địa phương thì tâm lí đó càng rõ ràng hơn. Tôi đã tìm
hiểu đối tượng học sinh, và từ đó xây dựng nội dung các câu hỏi phù hợp với các
em, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các kiến thức học sinh có thể tự
hình thành thông qua hoạt động đọc như: Kiến thức về tác giả, tác phẩm, thể loại.
Phần phân tích văn bản cần được giáo viên cung cấp những kiến thức cần thiết, và
hướng dẫn để các em khai thác kiến thức.
Bước 5: Xác định phương pháp, biện pháp, phương tiện, các hoạt động, hành
động, thao tác sẽ tiến hành trong bài học[4].
Tôi sử dụng các phương pháp: Đặt câu hỏi, nêu và giải quyết vấn đề,thuyết
trình…Đồng thời sử dụng giáo án trình chiếu. Với phương pháp và phương tiện
như vậy tôi tin chắc rằng học sinh sẽ khá hào hứng với giờ học. Và hiệu quả giờ

Soạn bài ở nhà.
Tìm hiểu về sông Mã, Cầu Hàm Rồng, Các triều nhà Lê..
Tìm hiểu và hát được một đoạn dân ca đi cấy, hò sông Mã.
C. Tiến trình tổ chức hoạt động dạy học.
1.Ổn định tổ chức.
2. Kiểm tra việc chuẩn bị của học sinh.
3. Bài mới.
Hoạt động của GV và HS

Yêu cầu cần đạt
I. Tìm hiểu chung

GV tổ chức cho HS đọc phần chú 1. Tác giả, tác phẩm:
thích sách Chương trình địa phương, - Mạnh Lê (1953-2008), quê xã Thiệu
Quan sát về chân dung nhà thơ:

Trung huyện Thiệu Hóa tỉnh Thanh

? Nêu những hiểu biết của em về nhà Hóa.
thơ?

- Quê hương đã ảnh hưởng trực tiếp

- Quê hương đã ảnh hưởng như thế tới những sáng tác của ông.
nào trong sáng tác của nhà thơ?

- Hoàn cảnh ra đời: sáng tác năm

- Hoàn cảnh ra đời bài thơ?


cho khách du lich, là nơi bồi đắp tình

GV: Sông Mã có hai nguồn: Từ tỉnh yêu quê hương đất nước.
Điện Biên và từ Lào và cuối dòng đổ -> Có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
ra biển tại lạch Hới( Giáp giữa Hoằng
hóa và TX Sầm Sơn)và Lạch Sung
( Giáp giữa Hậu Lộc và Nga Sơn). Có
ý nghĩa vô cùng quan trọng với nhân
dân Thanh Hóa.
Ba câu thơ:
“Ngày nắng, ngày mưa xanh bờ rau
má.
Múa thì đội đèn, hát như trống vỗ.
Ăn cơm bằng đèn đi cấy sáng trăng”.
? (Tích hợp kiến thức âm nhạc) em
hãy cho biết những nghệ thuật âm
nhạc dân gian nào được nói đến?

- Nói về văn hóa nghệ thuật dân gian
Thanh Hóa.
+ Điệu hò sông mã

?Những loại hình này gắn với hoạt + Dân ca đi cấy.
động gì của người dân?

-> gắn với quá trình lao động.

? Em hiểu gì về hai làn điệu dân ca
này?


qua video trình chiếu.
Gv gọi một học sinh hát vài câu dân
ca “Đi cấy”?
GV và HS nhận xét, đánh giá.
11


? Ngoài các làn điệu dân ca đặc trưng
tác giả còn nhắc đến truyền thống gì - Truyền thống hiếu học.
của người Thanh Hóa ?

+ Vượt khó để học.

? Truyền thống hiếu học của người

+ Gia đình, xã hội rất quan tâm.

Thanh Hóa được thể hiện như thế

+ Học giỏi thành danh.

nào?
Gv: có nhiều học sinh giỏi nổi tiếng,
vượt khó vươn lên đáng khâm phục
như bạn Lê Thị Thắm, viết chữ bằng
chân hiện đang học đại Hồng Đức.
? Về truyền thống lịch sử tác giả nhắc
tới những triều đại nào?

- Triều đại Nhà Lê


như : Đất nứt con bọ hung, Thiết chúa
đại phong( món ăn mầm đá). Ông
được nhân dân lập đền thờ ở quê
hương.
GV: Cho học sinh quan sát đền thờ
Trạng Quỳnh ở Làng Bột Thượng trên
máy chiếu.
? Thông quan những nét văn hóa và
lịch sử em hiểu quê hương Thanh Hóa => Là một vùng quê bình yên, giàu
Như thế nào?

truyền thống văn hóa, với những trang
sử hào hùng và những con người kiệt
xuất.

Gv cho Hs đọc khổ thơ 3,4,5,6.

2.Phẩm chất của con người xứ

? Câu thơ: “ Một chiếc cầu sắt gánh Thanh.[1].
ngàn tấn bon” tác giả nhắc tới địa - Cầu Hàm Rồng:
danh nào?

+ Biểu tượng cho sức mạnh của quân

? ( Tích hợp với kiến thức lịch sử và và dân Thanh Hóa trong kháng chiến
địa lí).Em những hiểu biết của mình chống Mĩ.
về cầu hàm rồng?


HS trả lời GV nhận xét.

+ Cây cầu
+ Mặt trời
+ Dòng nước xanh

?Nêu cảm nhận của em về bức tranh + Vách đá hai bờ sông.
miền quê Thanh Hóa?

-> Bức tranh thiên nhiên, đẹp, sông

HS trả lời GV nhận xét.

nước hữu tình, hùng vĩ.

GV cho HS quan sát bức tranh cầu
Hàm Rồng trên máy chiếu.
? Khổ thơ tiếp theo cho ta biết nét - Ngôn ngữ địa phương : mô, tê,
riêng biệt nào của người Thanh Hóa?

răng,rứa..
-> Đó là ngôn ngữ quen thuộc đã đi
vào dân ca, đi vào đời sống nhân dân.

? Tình cảm, cuộc sống của người dân - Tình cảm, cuộc sống con người :
được thể hiện như thế nào?

+ Miền ngược, miền xuôi không phân
biệt, yêu thương và gắn bó với nhau.
+ Họ cùng nhau vượt qua gian khổ

hơn.
? Phẩm chất con người Thanh Hóa -> Những con người chất phát,dù trải
được thể hiện như thế nào trong hai qua những gian khổ, hi sinh, mất mát
câu thơ cuối ?

nhưng họ vẫn luôn lạc quan, tin tưởng
vào cuộc đời. Đó là phẩm chất vô
cùng đáng quý.

? Qua bài thơ ta cảm nhận được tình -> Niềm tự hào và tình yêu sâu nặng
cảm gì của tác giả đối với quê hương? đối với quê hương.
? Qua tiết học em cảm nhận được gì => Quê hương Thanh Hóa có truyền
về đất và người Thanh Hóa?

thống lịch sử, văn hóa vẻ vang, với
anh hùng hào kiệt , thiên nhiên hữu

.

tình, con người kiên cường, chân chất,
lạc quan trong cuộc sống
GV tổ chức cho HS khái quát về nội III. Tổng kết

dung và nghệ thuật của bài thơ.

1.Nghệ thuật.

? Nêu những nét đặc sắc về nghệ thuật - Giọng điệu tâm tình.
của bài thơ?


mục: Truyền thống lịch sử , văn hóa; Đề mục; phẩm chất con người xứ thanh tác giả tham khảo
từ TLTK số 1. Các đoạn khác do tác giả tự viết ra.

Kết quả khi đã áp dụng SKKN năm học 2014 – 2015
STT
1
2

Khối

Hs được hỏi

Chưa yêu

Bình

Yêu

Ghi chú

lớp
thích
thường
thích
9A
33
7
10
16
9B

- Đối với Phòng GD&ĐT: Liên hệ Sở GD&ĐT để tìm hiểu nguồn tài liệu.
Những thiết kế bài giảng đã biên soạn cần được đưa ra thảo luận trong các đợt tập
huấn để đi đến thống nhất trong toàn huyện.
- Đối với các đơn vị trường học có cấp học THCS trên địa bàn huyện: cùng
thảo luận để có sự thống nhất chung về nội dung, phương pháp tổ chức nghiên cứu
thiết kế bài giảng cho phần văn học địa phương.
- Đối với giáo viên cần có nhiều thời gian nghiên cứu, tích lũy kiến thức về
địa phương nói chung và văn học địa phương nói riêng. Cần đưa vào thiết kế bài
giảng các nội dung tích hợp, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực. Kết hợp
sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.
17


Trên đây là những kinh nghiệm của bản thân tôi trong quá trình giảng dạy
văn học địa phương. Rất mong nhận được những ý kiến đóng của tổ chuyên môn
nhà trường, của phòng giáo dục để tôi hoàn thiện sáng kiến kinh nghiệm của mình.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết, không sao chép nội dung của
người khác.

XÁC NHẬN CỦA HIỆU TRƯỞNG

Thúy Sơn, ngày 26 tháng 02 năm 2017
Người viết

Phạm Thị Anh

18