SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TP.THANH HOÁ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
PHÂN MÔN ĐỊA LÝ LỚP 4

Người thực hiện: Lê Thị Hương
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Ba Đình
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử và Địa lý

THANH HÓA, NĂM 2017

-1-


-2-


I.MỞ ĐẦU
I.1. Lí do chọn đề tài:
Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về
đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực
cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt
Nam xã hội chủ nghĩa. Giáo dục Tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành
những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ,
thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học trung học cơ
sở. Trong chương trình Tiểu học bên cạnh các môn Toán, Tiếng Việt thì môn


-3-


và trò chơi trong dạy học Địa lí ở Tiểu học là vô cùng cần thiết. Chính vì vậy
tôi mạnh dạn đưa ra: “ Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học phân
môn Địa lí lớp 4”
I.2. Mục đích nghiên cứu:
Đề tài này nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy phân môn Địa lí lớp 4, đồng
thời giúp giáo viên nắm vững phương pháp dạy học phân môn Địa lí, giúp
học sinh nắm vững kiến thức địa lí, biết sử dụng thành thạo bản đồ ( lược đồ),
bảng số liệu, tham gia tích cực vào các trò chơi học tập trong môn Địa lí lớp 4
I.3. Đối tượng nghiên cứu:
- Tìm hiểu một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học phân môn Địa lí
lớp 4.
I.4. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết.
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế.
- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu.

-4-


II. NỘI DUNG
II.1. Cơ sở lí luận:
Để nâng cao chất lượng dạy học địa lí, giáo viên cần sử dụng hợp lí các
phương pháp dạy học khác nhau.Trong đó sử dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ,
trò chơi trong dạy học địa lí là cần thiết. Phương pháp này phù hợp với đặc
điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học, với định hướng đổi mới phương pháp
dạy học hiện nay ở bậc Tiểu học. Việc sử dụng có hiệu quả bản đồ, lược đồ,


-5-


+ Khái niệm địa lí riêng: Là khái niệm chỉ những sự vật và hiện tượng địa lí
riêng biệt, cụ thể. Mỗi khái niệm địa lí riêng chỉ liên quan đến một đối tượng
và phản ánh đặc điểm riêng của nó. Ví dụ: sông Hồng, nhà máy thủy điện Y-ali,…
+ Khái niệm địa lí tập hợp: Nói đến khái niệm địa lí tập hợp là nói đến những
đặc điểm chung của đối tượng ở từng khu vực, từng vùng riêng biệt trên trái
đất.
II.2.Thực trạng của việc dạy học địa lí lớp 4 hiện nay trong trường Tiểu
học:
a/Giáo viên:
- Thực tiễn dạy học Địa lí ở trường Tiểu học hiện nay cho thấy giáo viên còn
gặp rất nhiều khó khăn trong việc sử dụng các phương pháp dạy học Địa lí.
Giáo viên thường dạy theo phương pháp truyền thống. Học sinh tiếp thu kiến
thức thụ động. Giờ học còn mang nặng lý thuyết, chưa nhẹ nhàng và phong
phú, sôi nổi, chưa gây hứng thú cho học sinh trong giờ học.
- Giáo viên mới chỉ truyền thụ kiến thức trong sách giáo khoa theo các tiết
học, việc khai thác vốn hiểu biết của học sinh, hướng dẫn học sinh tự giác học
tập còn hạn chế. Các giờ học còn nặng nề, áp đặt.
- Một số ít giáo viên nắm kiến thức tổng thể về Địa lí chưa hệ thống, giáo viên
còn phụ thuộc nhiều vào kiến thức sách giáo khoa, ít nghiên cứu tài liệu nên
dẫn đến bài dạy còn rời rạc, không lô- gic, học sinh có thể hiểu ngay nhưng
không biết các sự vật hiện tượng đó có liên quan với nhau.
- Đặc biệt việc sử dụng bản đổ ( lược đồ, tranh ảnh,..) trong mỗi giờ dạy là
việc làm thường nhật, nó có vai trò quan trọng trong việc khai thác nội dung
bài thì nhiều giáo viên còn dạy chay hoặc chưa khai thác hết tác dụng của bản
đồ, lược đồ làm cho bài dạy mờ nhạt.
- Bên cạnh đó số giáo viên đưa trò chơi vào dạy học các bài địa lí còn ít dẫn


19

44,2%

20

46,5%

Nắm được kiến thức Địa lí

8

18,6%

22

51,2%

13

30,2%

Từ kết quả khảo sát cho thấy số học sinh nắm được kiến thức về địa lí, kĩ
năng sử dụng bản đồ, lược đồ để khai thác nội dung bài còn hạn chế. Vì vậy
vấn đề đặt ra là giáo viên phải nắm được hệ thống kiến thức địa lí, có kĩ năng
sử dụng bản đồ, lược đồ và có phương pháp tổ chức dạy học phù hợp, tích cực
sáng tạo để giúp các em chủ động kiến thức, nhớ lâu, biết xâu các chuỗi và
biết liên kết mối quan hệ giữa đặc điểm của vị trí, địa hình với khí hậu; giữa
tự nhiên với hoạt động sản xuất của con người.

tự nhiên của vùng, miền đó. Nghĩa là giáo viên phải xác định được mối quan
hệ sâu sắc giữa các yếu tố địa lí. Như vậy xác định được đặc trưng của môn
học giúp giáo viên nắm nội dung bài, từ đó xây dựng được phương pháp, hình
thức tổ chức dạy học. phù hợp, sẽ truyền thụ được hết nội dung kiến thức địa
lí đến với các em, giúp các em hiểu sâu sắc nội dung bài học.
Biện pháp 2: Giáo viên cần thu thập thông tin, tư liệu địa lí thiết thực tại thời
điểm hiện tại để phục vụ cho bài dạy
Phần lớn các tiết học Địa lí đều tìm hiểu khí hậu, dân cư, kinh tế của một
vùng miền. Đòi hỏi sự tìm tòi, thu thập các thông tin, tư liệu có liên quan đến
vùng miền đó là vô cùng cần thiết. Kiến thức Địa lí được trình bày trong sách
giáo khoa và sách giáo viên rất đơn giản, ngắn gọn và cô đọng, nó như là cái
cốt, cái lõi để giáo viên biết cách khai thác, hướng dẫn giúp học sinh tìm đúng
nội dung, hiểu chính xác kiến thức được truyền tải. Đặc biệt với sự phát triển
về kinh tế, xã hội ngày nay thì việc cập nhật thông tin, tư liệu là rất cần thiết
để truyền thụ đến học sinh một cách đầy đủ và chính xác.
Ví dụ: Khi thực hiện bài dạy: “ Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây
Nguyên” giáo viên cần cập nhật thông tin về các nhà máy thủy điện ở Tây
Nguyên, đặc biệt là nhà máy thủy điện Y-a-li, việc bảo vệ rừng ở Tây Nguyên
qua lời kêu gọi của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc…
Biện pháp 3: Giáo viên chủ động lựa chọn hình thức, phương pháp dạy học
phù hợp với từng nội dung bài dạy:
Tuỳ theo từng bài cụ thể giáo viên chủ động lựa chọn hình thức tổ chức,
định hướng dạy học theo phương pháp tích cực hoá hoạt động của người học,
lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò chủ đạo thì việc chủ động

-8-


đưa phương pháp mới vào dạy học địa lí là cần thiết, phục vụ thiết thực cho
tiết dạy nhẹ nhàng tích cực trên cơ sở học sinh được trải nghiệm, để tìm tòi


-9-


câu hỏi dựa trên lược đồ, trong sách giáo khoa và trình độ học sinh để dẫn dắt
học sinh tự khám phá kiến thức. Các câu hỏi này được thể hiện dưới hình thức
tự luận hoặc trắc nghiệm.
+ Về phía học sinh: Học sinh phải được trang bị một số kiến thức tối thiểu để
biết cách làm việc với bản đồ như:
- Xác định được phương hướng, tỉ lệ và kí hiệu bản đồ.
- Đọc tên bản đồ, xem trong bảng chú giải, tìm đối tượng địa lí trên bản đồ.
- Xác định vị trí địa lí, giới hạn của các vùng miền trên bản đồ ( lược đồ )
- Nhận biết được vị trí, một số đặc điểm của đối tượng địa lí trên bản đồ.
-Dựa vào màu sắc, kí hiệu phân biệt được độ cao, nhận biết núi, cao nguyên,
đồng bằng, vùng biển.
- Sử dụng bản đồ ( lược đồ) để chỉ đúng tên dãy núi, cao nguyên, đồng bằng,
sông lớn của mỗi vùng miền.
*Giáo viên hướng dẫn để các em thực hiện các bước với bản đồ ( lược đồ ):
+ Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ
+ Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ.
+ Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu.
+ Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, nhận xét và nêu đặc điểm đơn giản
của đối tượng.
+ Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành
phần như địa hình, khí hậu, sông ngòi. Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của
con người,… trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức từ bản đồ và
kiến thức địa lí để so sánh và phân tích,…
Ví dụ 1: Bài 1: Dãy núi Hoàng Liên Sơn
- Những kiến thức trong bài cần khai thác qua lược đồ:
+ Nhận biết vị trí của dãy Hoàng Liên Sơn.

b/ Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bảng số liệu:
Để giúp học sinh khai thác kiến thức từ bảng số liệu giáo viên cần phải:
- Xác định kiến thức trong bài mà học sinh cần nắm qua bảng số liệu.
- Soạn hệ thống các câu hỏi dựa vào bảng số liệu và trình độ của học sinh để
gợi ý cho học sinh tự khám phá ra kiến thức mới.
- Bồi dưỡng cho học sinh năng lực so sánh, đối chiếu phân tích các số liệu.
- Sử dụng được bảng số liệu để nêu đặc điểm về diện tích, khí hậu, nông
nghiệp, hoạt động sản xuất…
*Hướng dẫn các em khai thác bảng số liệu theo các bước sau:
Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bảng số liệu.
Bước 2: Đọc tên bảng số liệu.
Bước 3: Xem tên cột, nắm được ý nghĩa đơn vị và thời điểm đi kèm với các
số liệu ở từng cột.
Bước 4: Đối chiếu các số liệu theo hàng dọc, hàng ngang của bảng số liệu để
rút ra nhận xét.
Ví dụ : Khi dạy bài 5: Tây Nguyên
Kiến thức trong bài học sinh cần nắm qua bảng số liệu:
- Nhận biết được độ cao của các cao nguyên ở Tây Nguyên qua bảng số liệu.
- Biết sắp xếp các cao nguyên theo thứ tự từ thấp đến cao.

-11-


+ Hệ thống câu hỏi gợi ý học sinh làm việc với bảng số liệu
Câu 1: Bảng số liệu cho biết gì?
Câu 2: Đọc tên các cao nguyên và cho biết độ cao các nguyên trong bảng số
liệu ?
Câu 3: Em hãy sắp xếp các cao nguyên theo thứ tự từ thấp đến cao?
Tóm lại: Qua việc khai thác kiến thức từ bản đồ ( lược đồ), bảng số liệu tôi
thấy các em ham thích môn học, hiểu bài nhanh, khắc sâu kiến thức cho học

- Khai thác kinh nghiệm sống của các em bằng cách đặt một số câu hỏi:
+ Trong lớp ta ai đã nhìn thấy đảo? Các em nhìn thấy khi nào và ở đâu?
+ Em hãy tả hoặc vẽ một hòn đảo mà em nhìn thấy?
- Sau khi khai thác kinh nghiệm sống của các em, tôi đặt tiếp câu hỏi để các
em phát hiện dấu hiệu chung và bản chất của đảo: là phần đất nổi, có nước
bao bọc xung quanh.
- Nêu khái niệm: Đảo là bộ phận đất nổi, nhỏ hơn lục địa, xung quanh có
nước biển và đại dương bao bọc.

Tóm lại: Sử dụng tranh ảnh, mô hình là khuynh hướng ngày càng tăng
trong quá trình dạy học, giúp học sinh có hứng thú tiếp thu kiến thức nhanh và
khắc sâu kiến thức.
Biện pháp 6: Giáo vên cần tổ chức trò chơi trong phân môn Địa lí:
Có thể nói cùng với học thì chơi là nhu cầu không thể thiếu được của học
sinh tiểu học. Dù không phải là hoạt động chủ đạo song vui chơi vẫn giữ một
vai trò quan trọng trong hoạt động sống và học tập của trẻ.
Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với hoạt động học tập của học
sinh hướng đến sự mở rộng, chính xác hóa, hệ thống hóa các kiến thức của
các em nhằm phát triển các năng lực trí tuệ, giáo dục lòng ham hiểu biết của
học sinh. Trò chơi học tập có tác dụng làm thay đổi hình thức hoạt động học
tập trên lớp, làm không khí lớp học trở nên thoải mái, dễ chịu, giúp quá trình
học tập trở nên hấp dẫn, nhẹ nhàng, tự nhiên, phù hợp với đặc điểm tâm sinh
lí học sinh tiểu học là: “ Học mà chơi, chơi mà học”. Chính vì vậy vận dụng
trò chơi học tập một cách hợp lí sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
Trong dạy học địa lí trò chơi vô cùng quan trọng là phương pháp củng cố
kiến thức, chốt kiến thức một cách khéo léo, nhẹ nhàng và đạt hiệu quả.

-13-



Tôi đã tổ chức trò chơi “ Ô chữ kì diệu”.
- Trò chơi này được tiến hành khi củng cố bài vào cuối tiết học. Để thực hiện
bài dạy này giáo viên sử dụng máy chiếu thì hiệu quả giờ dạy sẽ tốt hơn.

-14-


- Giáo viên có ô chữ sau:

C

T

H

Á

C

Â

Y

C

Ô

Y

A

À

P

H

Ê

C

H

I

Ê

N

N

G

N

R

Ô

N


Ô số 1: Đây là chỗ dòng sông, dòng suối vượt qua vách đá cao nằm chắn
ngang rồi đổ xuống ? ( Từ gồm 4 chữ cái)
Ô số 2: Đây là loại cây trồng nhiều ở vùng đất đỏ ba – dan ? ( Từ gồm 13 chữ
cái)
Ô số 3: Tên nhà máy thủy điện được xây dựng trên dòng sông Xê- xan? ? ( Từ
gồm 4 chữ cái)
Ô số 4: Đây là ngôi nhà to, làm bằng tre, gỗ. Mái nhà cao, là nơi hội họp, tiếp
khách của cả buôn? ( Từ gồm 7 chữ cái)
Ô số 5: Sản vật của rừng dùng để làm nhà, đóng đồ dùng? ? ( Từ gồm 2 chữ
cái)
Ô số 6: Tên của tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên hiệp quốc? ?
( Từ gồm 6 chữ cái)
Ô số 7: Đây là ngành sản xuất điện từ sức nước? ( Từ gồm 8 chữ cái)
Ô số 8: Đây là sản phẩm nổi tiếng ở Buôn Mê Thuột? ? ( Từ gồm 5 chữ cái)
Ô số 9: Đây là nhạc khí được làm bằng đồng, có núm tròn ở giữa mà đồng
bào Ê-đê, Ba na, Xơ- đăng dùng trong các lễ hội? ? ( Từ gồm 6 chữ cái)
* Ô chữ hàng dọc: Tây Nguyên- Khi học sinh mở được ô chữ hàng dọc thì
một bức tranh về Thành phố Buôn Mê Thuột được hiện ra. Giáo viên giới
thiệu: Tây Nguyên- là mảnh đất có nhiều các dân tộc sinh sống, có nhiều nét
văn hóa đặc sắc. Đặc biệt là không gian văn hóa cồng chiêng được UNESCO
công nhận là di sản văn hóa phi vật thể.

-15-


Tây Nguyên còn là vùng đất có nhiều thế mạnh về trồng cây công nghiệp
lâu năm , khai thác sức nước làm thủy điện. Và hiện nay đồng bào các
dân tộc Tây Nguyên đoàn kết chung sức chung lòng xây dựng quê hương Tây
Nguyên ngày một giàu đẹp.
- Kết thúc tiết học video clip bài hát “ Bài ca Tây Nguyên” được vang lên học

Nội dung

Tốt

Hoàn thành

Biết khai thác nội dung từ bản
đồ ( lược đồ), bảng số liệu

36

83,7%

7

16,3%

Nắm được kiến thức Địa lí

35

81,4%

8

18,6%

Chưa hoàn
thành
0

người và đất nước Việt Nam, yêu sự sống trên trái đất và biết đấu tranh giữ
gìn bảo vệ bầu không khí trong lành và cùng nhau chung tay bảo vệ môi
trường.
III.2. Kiến nghị:
1.Đối với giáo viên:
Qua thực tế giảng dạy tôi thấy để học sinh học tốt phân môn Địa lí lớp 4
giáo viên nên:
- Tổ chức cho học sinh thăm quan các danh lam thắng cảnh của địa phương và
của đất nước.
- Bổ sung thêm một số tranh ảnh, tư liệu đặc biệt cần ứng dụng các công nghệ
thông tin để giờ dạy đạt hiệu quả tốt hơn.
2. Đối với nhà trường:
- Tổ chức các hoạt động ngoại khóa (nếu có điều kiện) cho giáo viên và học
sinh thăm quan các danh lam thắng cảnh của địa phương và của đất nước.
Trên đây là một số kinh nghiệm để dạy học tốt phân môn Địa lí lớp 4. Vì
thời gian nghiên cứu, kinh nghiệm của bản thân còn hạn chế tôi rất mong
nhận được sự góp ý của các đồng nghiệp và của Ban giám hiệu nhà trường.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Tôi xin cam đoan sáng kiến kinh nghiệm này là của bản thân, không sao
chép của người khác.
Thanh Hóa, ngày 8 tháng 4 năm 2017
BGH xét duyệt
Người viết:

Lê Thị Hương

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1/ Tài liệu Bồi dưỡng giáo viên dạy các môn học lớp 4 - Nhà xuất bản giáo dục
2/ Sách Giáo viên Lịch sử và Địa lí lớp 4 - Nhà xuất bản giáo dục


Cấp
đánh giá

Kết quả Năm học đánh
đánh giá
giá xếp loại
C

2005- 2006

Cấp Thành
phố

B

2010-2011

Cấp Tỉnh

B

2013- 2014

Cấp Tỉnh

-20-


MỤC LỤC
TT

5

Địa lí lớp 4
II.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
III Kết luận và kiến nghị
III.1 Kết luận

14
15
15

.
III.2

16

Ý kiến đề xuất

.

-21-