SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GD&ĐT YÊN ĐỊNH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GD&ĐT YÊN ĐỊNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY - HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY - HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5

Người thực hiện: Trịnh Thị Việt
Chức vụ: Giáo viên
Người thực hiện: Trịnh Thị Việt
Chức
vụ:
Giáo
Đơn vị
công
tác:viên
Trường TH Thị trấn Quán Lào
SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Lịch sử và Địa lí
Đơn vị công tác: Trường TH Thị trấn Quán Lào
SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Lịch sử và Địa lí

YÊN ĐỊNH, NĂM 2017


Trang
1
1
1
2
2
3
3
3
3
4
4
5
5
9
14
17
18
2


18

1. Kết luận

18

2. Kiến nghị


Vì vậy: Làm thế nào để dạy tốt phân môn Địa lí ở trường Tiểu học ? Làm
thế nào để giáo viên truyền thụ hết kiến thức khai thác trong sách giáo khoa,
khai thác trong thiết bị đồ dùng ? Làm thế nào để Địa lý không chỉ cung cấp
3


kiến thức cơ bản cần thiết mà còn là bộ môn khoa học hấp dẫn học sinh?....... là
một vấn đề lớn đòi hỏi tâm huyết và sự sẻ chia của các nhà giáo, nhất là những
người giáo viên trực tiếp giảng dạy ở Tiểu học.
Chính vì những lí do trên, là một giáo viên được phân công giảng dạy
nhiều năm ở lớp 5 tôi đã mạnh dạn chọn đề tài:“ Một số biện pháp nâng cao chất
lượng dạy - học phân môn Địa lí Lớp 5’’ - Một đề tài ít giáo viên đề cập đến.
2. Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu “ Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy - học phân môn
Địa lí Lớp 5’’ với hy vọng phần nào giúp bản thân, đồng nghiệp dạy tốt hơn phân
môn Địa lí, để Địa lí không xa lạ chán nản với học sinh, để góp phần nhỏ bé xây
dựng một nền móng vững chắc cho đất nước từ những lớp học sinh hoàn thiện
về mặt trí thức và nhân cách. Vì có biết có hiểu, có quan tâm đến Địa lí thì các
em mới yêu mến quê hương đất nước, yêu những gì mà thiên nhiên đã ban tặng
cho con người. Từ đó các em sẽ tích cực, tự nguyện tham gia xây dựng đất nước,
tự hào làm rạng danh nước Việt, sánh vai với các cường quốc năm châu.
3. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu Sách giáo khoa Địa lí lớp 5; Quá trình dạy – học phân môn
Địa lí lớp 5 ở Trường Tiểu học Thị trấn Quán Lào để tìm ra một số biện pháp
nâng cao chất lượng dạy học phân môn Địa lí Lớp 5.
4. Phương pháp nghiên cứu
Qua quá trình thực dạy tôi đưa ra một số phương pháp nghiên cứu là:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu.
- Phương pháp vấn đáp.
- Phương pháp thực nghiệm.

tốt mục đích và nhiệm vụ học tập.
Mặt khác như chúng ta đã biết đối với học sinh tiểu học việc ghi nhớ thì
rất nhanh nhưng để nhớ một nội dung, một vấn đề nào đó thì lại rất khó cho nên
các nhà khoa học đã nhận định rằng lứa tuổi học sinh tiểu học là lứa tuổi "Chóng
nhớ, mau quên". Muốn học sinh nhớ được vấn đề nào đó thì ngoài việc thường
5


xuyên phải củng cố, ôn tập về nội dung cần nhất thì việc tạo cho các em cảm
giác hứng thú và say mê với nội dung cần ghi nhớ, chắc chắn rằng các em sẽ dễ
tiếp thu, dễ nhớ và nhớ lâu hơn. Đồng thời lứa tuổi học sinh tiểu học là lứa tuổi
mang đặc điểm nhận thức, tư duy trực quan và cụ thể. Các em không những
nhận thức tốt các vấn đề mang tính cụ thể mà còn rất có hứng thú khi khai thác,
tìm hiểu các vấn đề mang tính cụ thể, đồng thời các em cũng rất ưa thích các vấn
đề trực quan mang tính bắt mắt mà các em có thể quan sát một cách dễ dàng.
Trên cơ sở đó tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu một số biện pháp nâng cao chất
lượng dạy học đị lí lớp 5.
2. Thực trạng của việc dạy - học Địa lí lớp 5
2.1. Khi học địa lí, kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ của học sinh chưa
tốt.
Để hình thành, khắc sâu các biểu tượng và khái niệm địa lí phải hướng dẫn
cho học sinh có kĩ năng quan sát bản đồ, lược đồ. Hiện nay, do chưa thấy được
tầm quan trọng của việc sử dụng bản đồ, lược đồ nhiều giáo viên khi dạy phân
môn Địa lí chỉ sử dụng bản đồ, lược đồ để minh họa cho lời giảng của mình, ít
chú ý đến việc cho học sinh khai thác kiến thức từ các nguồn này. Còn học sinh các em chủ yếu dựa vào kênh chữ để phát biểu, trình bày. Vì vậy, vấn đề kĩ năng
thực hành Địa lí của học sinh không được thực hiện thường xuyên, các em nắm
bài không sâu, không chắc chắn.
2.2. Việc sử dụng tranh ảnh, thông tin,.... trong các tiết dạy đạt hiệu
quả chưa cao.
Hầu như trong các tiết dạy, giáo viên chỉ sử dụng tranh ảnh, thông tin có


Chưa đạt
SL
TL

Chủ động tham gia các trò chơi học
12em
46,2%
14em
53,8%
tập
Tự giác sưu tầm tranh ảnh, thông tin
9em
34,6%
17em 65,4%
liên quan đến nội dung bài học
Biết khai thác nội dung từ bản đồ
14em
53,8%
12em
46,2%
(lược đồ), bảng số liệu.
Nắm vững các kiến thức Địa lí đã
14em
53,8%
12em
46,2%
học
3. Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy – học phân môn Địa lí
lớp 5



3.1.2. Rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ.
Tôi luôn luôn nhắc nhở học sinh trước hết phải đọc tên bản đồ (hoặc lược
đồ) để biết bản đồ (hoặc lược đồ) đó thể hiện nội dung gì ?
Ví dụ :
- Bản đồ tự nhiên Việt Nam chủ yếu thể hiện các sự vật, hiện tượng tự
nhiên của đất nước ta như: lãnh thổ, đồng bằng, sông, núi, biển, đảo,...
- Lược đồ giao thông Việt Nam chủ yếu thể hiện các loại hình giao thông
Việt Nam, biết loại đường nào đi từ đâu đến đâu,....
Sau đó tìm hiểu kiến thức địa lí chứa đựng trong các kí hiệu ghi trên bản
đồ.
Ví dụ 1 : Khi cho học sinh quan sát Lược đồ một số khoáng sản Việt Nam,
tôi đặt vấn đề: Em hãy chỉ trên lược đồ những nơi có mỏ sắt, mỏ thiếc, mỏ than,
A-pa-tít, Bô- xít, dầu mỏ và khí tự nhiên?
Học sinh sẽ phải đọc bảng chú giải để nắm được các kí hiệu khoáng sản,
tên mỏ khoáng sản, nơi có mỏ sau đó quan sát trên lược đồ và thấy được: Sắt có
ở Yên Bái, Thái nguyên, Hà Tĩnh; thiếc có ở Cao Bằng; than có ở Quảng Ninh;
A-pa-tít có ở Lào Cai, Bô- xít có ở Tây Nguyên, dầu mỏ và khí tự nhiên ở Biển
Đông,...

8


Lược đồ một số khoáng sản Việt Nam

Ví dụ 2: Khi cho học sinh quan sát Lược đồ phân bố rừng ở Việt Nam tôi
đặt vấn đề: Dựa vào màu sắc của lược đồ, em hãy kể tên các loại rừng chính ở
nước ta và xác định nơi phân bố của chúng?
Học sinh đọc bảng chú giải và nắm được màu xanh lá cây đậm chỉ rừng



Lược đồ tự nhiên châu Phi

*Cần chú ý: Khi học sinh thực hành chỉ các đối tượng Địa lí trên bản đồ,
giáo viên cần hướng dẫn học sinh chỉ đúng quy định. Chẳng hạn khi chỉ về một
vùng lãnh thổ thì phải chỉ theo đường biên giới khép kín của vùng lãnh thổ đó.
Khi chỉ vị trí của một thành phố thì chỉ vào kí hiệu thể hiện thành phố, chứ
không chỉ vào chữ ghi tên thành phố. Khi chỉ vị trí một dòng sông học sinh phải
chỉ xuôi theo dòng chảy từ thượng nguồn đến hạ nguồn.
3.2. Nâng cao hiệu quả của việc sử dụng tranh ảnh, thông tin,… sưu
tầm được trong quá trình dạy học địa lí.
Cùng với bản đồ, lược đồ thì tranh ảnh, thông tin,.. cũng rất thiết thực và
quan trọng trong các tiết học Địa lí. Tranh ảnh không chỉ là hình ảnh minh họa
cho bài dạy mà nó còn ẩn chứa kiến thức bên trong. Qua việc khai thác thông
tin, tranh ảnh, giáo viên dễ dàng hình thành các khái niệm Địa lí còn học sinh có
thể lĩnh hội các kiến thức Địa lí một cách dễ dàng và hứng thú. Vì vậy giáo viên
phải nghiên cứu kĩ bài dạy trước khi lên lớp để sưu tầm (hoặc cho học sinh sưu
tầm) thêm các thông tin, tranh ảnh có nội dung liên quan đến bài học. Có như
vậy mới rèn luyện cho học sinh các kĩ năng, thao tác hoạt động, phát huy năng
lực độc lập, nâng cao tinh thần trách nhiệm của học sinh trong học tập; rèn cho
học sinh phương pháp tư duy khái quát; có khả năng chuyển tải thông tin ở mức
độ cao hơn. Quan trọng hơn cả là giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức, phát
triển năng lực và thói quen tự học, sáng tạo.
12


Ví dụ 1: Khi dạy Bài 8 - Dân số nước ta, tôi và học sinh đã sưu tầm
thông tin, tranh ảnh trong “Địa chí huyện Yên Định”, trong sách báo hay trên
mạng Internet về dân số của nước ta, của địa phương và sưu tầm các hình ảnh về

số trung bình như Hưng Yên, Vĩnh Phúc, Thừa Thiên – Huế, Gia Lai, Bình
Thuận, Vĩnh Long; gần gấp đôi số dân của một số tỉnh như Cao Bằng, Lào
Cai, Ninh Thuận; gấp 3 lần số dân của một số tỉnh như Kon Tum, Lai Châu,
Đắc Nông….

Tranh ảnh về hậu quả của việc gia tăng dân số nhanh

14


Qua quan sát, phân tích, thảo luận học sinh sẽ dễ dàng nhận thấy hậu
quả của dân số tăng nhanh:
- Kinh tế: Khó khăn, thiếu ăn, thiếu mặc, …
- Xã hội: Trật tự xã hội có nguy cơ bị vi phạm cao.
- Chỗ ở: Nhà ở chật chội thiếu tiện nghi.
- Y tế: Bệnh viện quá tải.
- Môi trường: Rác thải sinh hoạt tăng gây ô nhiễm.
- Tài nguyên: Cạn kiệt vì bị sử dụng nhiều.
Ví dụ 2: Khi giới thiệu về một số quốc gia tiêu biểu của các châu lục ở
phần Địa lí thế giới nếu giáo viên cung cấp thêm các tranh ảnh về tự nhiên, danh
lam thắng cảnh,… của các quốc gia đó thì sẽ khắc sâu được kiến thức cho học
sinh và bài học sẽ phong phú, mở rộng tầm hiểu biết của học sinh giúp các em
yêu thích môn học hơn.
Khi giới thiệu Ai Cập giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh như Kim
tự tháp và Tượng nhân sư đồng thời sưu tầm các thông tin, câu chuyện về các
công trình kiến trúc vĩ đại này. Giới thiệu Cam-pu-chia giáo viên giới thiệu đền
Ăng – co Vát bằng hình ảnh, bài viết hay khi giới thiệu Trung Quốc giáo viên
cung cấp thông tin, hình ảnh về Vạn Lí Trường Thành dài 6700 km và được xây
dựng cách đây trên 2000 năm….


hoặc “Hái hoa dân chủ”, “Nối nhanh tay”… ; Ngoài ra có thể sử dụng các hình
thức giải đố, đặt câu đố, bài đố, …trong các tiết dạy Địa lí. Sau khi lựa chọn trò
chơi, giáo viên chuẩn bị những phương tiện cần thiết phục vụ cho trò chơi, kế
hoạch chơi, kể cả những phần thưởng cho những người tham gia và người thắng
cuộc.
3.3.2. Tổ chức trò chơi để hoàn thành mục tiêu bài học
- Trước hết giáo viên giới thiệu và tổ chức trò chơi.
Giáo viên nêu tên trò chơi, chủ đề chơi, giải thích rõ mục đích, yêu cầu,
cách chơi và luật chơi, cách đánh giá thắng, thua cho học sinh.
Giáo viên giới thiệu và giải thích trò chơi một cách đơn giản, dễ hiểu để
các em nắm vững và hiểu trò chơi, cách chơi. Nếu học sinh chưa biết trò chơi đó
giáo viên giải thích và cho học sinh chơi thử trước; nếu học sinh đã biết và nắm
vững trò chơi giáo viên không cần giải thích nhiều chỉ cần nêu luật chơi.
- Trong khi học sinh chơi giáo viên là trọng tài theo dõi diễn biến trò chơi
để có những nhận xét đánh giá đúng đắn khách quan. Để trò chơi thực sự sôi
động hấp dẫn cần sự động viên cổ vũ của tập thể đồng thời giáo viên kịp thời
uốn nắn các trường hợp không trung thực hoặc vi phạm luật chơi.
- Kết thúc trò chơi, giáo viên nhận xét, đánh giá kết quả một cách khách
quan công bằng. Giáo viên thống kê những ưu, nhược điểm của từng cá nhân,
từng đội cụ thể: Về thời gian, ai hoàn thành trước, kết quả đúng hay sai, số
người vi phạm luật lệ. Dựa vào yêu cầu, nội dung chơi và kết quả. Giáo viên tạo
điều kiện cho học sinh tự nhận xét, đánh giá lẫn nhau. Giáo viên dành ít phút
biểu dương khen ngợi những cá nhân, đội chơi đạt kết quả tốt, hoạt động tích
cực.
17


- Cuối cùng giáo viên phải rút ra được nội dung kiến thức cần nắm của bài
học thông qua các trò chơi đó.
Sau đây là một vài ví dụ minh hoạ về các trò chơi tôi đã áp dụng trong

- Đặt tên cho các nhóm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Thanh Hóa,
Huế, Đà Nẵng, Nha Trang.
- Yêu cầu các nhóm thu thập thông tin đã sưu tầm được và giới thiệu về
trung tâm du lịch mà nhóm mình được đặt tên.
- Các nhóm làm việc theo nhóm và cử đại diện lên giới thiệu trước lớp:
Nhóm Hà Nội: giới thiệu về du lịch ở Hà Nội; Nhóm Thành phố Hồ
Chí Minh: giới thiệu về du lịch ở Thành phố Hồ Chí Minh, ….
- Giáo viên tổng kết, tuyên dương nhóm làm việc tốt
Qua trò chơi này học sinh thấy được cảnh đẹp, các hoạt động du lịch ở các
trung tâm du lịch lớn ở nước ta và với không khí học tập thoải mái, tự nhiên,
18


giáo viên trở thành người bạn của học sinh, các em sẽ rất hào hứng xung phong
làm hướng dẫn viên. Tất nhiên, những bài đầu, học sinh còn lúng túng, nói chưa
lưu loát, giáo viên hướng dẫn giúp đỡ. Đến những bài sau, các em sẽ tiến bộ
hơn, thêm nhiều kinh nghiệm khi trình bày trước đám đông. Đó cũng là một
trong cách rèn các em kĩ năng giao tiếp, được nói, được trình bày những hiểu
biết của mình với các bạn.
* Ví dụ 3: Khi dạy học bài 16 – “Ôn tập”
Tôi cho các em chơi trò chơi “Ô chữ kì diệu”
Mục tiêu: Củng cố lại các kiến thức về Địa lí Việt Nam đã học.
- Giáo viên chuẩn bị 1 ô chữ với các ô hàng dọc và hàng ngang.
- Sau đó giáo viên nêu nhiệm vụ cho các đội chơi: Sau khi nghe lời gợi ý
về các ô chữ hàng ngang, đội nào nghĩ ra trước thì rung chuông xin trả lời trước.
Mỗi ô chữ hàng ngang trả lời đúng đội ghi được 5 điểm. Ô chữ hàng dọc trả lời
đúng đội ghi được 20 điểm. Nếu giải sai đội đó không ghi được điểm. Các đội
đều có quyền đặt bông hoa hy vọng ở mỗi lần trước khi giải ô chữ hàng ngang
để nếu trả lời đúng thì được tăng gấp đôi số điểm của mình. Thời gian chơi: 15
phút.

Hàng ngang 10: Có 5 chữ cái - Đây là thành phố có Sân bay quốc tế Nội Bài.
Hàng ngang 11: Có 2 chữ cái - Đây là đường quốc lộ dài nhất nước ta.
Hàng ngang 12: Có 4 chữ cái - Đây là tài nguyên của biển có màu trắng và vị
mặn.
Ô chữ hàng dọc: Địa lí Việt Nam
Thông qua trò chơi, học sinh ôn tập lại được một phần kiến thức về địa lí
Việt Nam mà các em đã một cách sinh động và hấp dẫn hơn.
Tóm lại: Sử dụng trò chơi trong dạy học Địa lí ở bậc Tiểu học - đặc biệt
với học sinh lớp 5 là một trong những biện pháp quan trọng nhằm phát huy tính
tích cực say mê học tập của học sinh, khắc sâu kiến thức Địa lí cho các em, góp
phần quan trọng vào việc đổi mới phương pháp dạy học ở bậc Tiểu học theo
hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học.
4. Hiệu quả của việc áp dụng các biện pháp nâng cao chất lượng dạy
– học phân môn Địa lí lớp 5.
Trên đây là: “Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy - học phân
môn Địa lí lớp 5”. Qua quá trình giảng dạy ở lớp, tôi thường áp dụng các biện
pháp trên vào các tiết học Địa lí. Tôi nhận thấy:
- Tiết học sôi nổi hơn, học sinh hăng hái tìm hiểu và có đặt nhiều thắc mắc
rất hay. Chứng tỏ các em rất ham hiểu biết, thích được tự mình khám phá ra kiến
thức.
- Những tiết dạy có sử dụng đồ dùng dạy học thực sự thu hút các em. Các
em biết sử dụng thành thạo bản đồ (lược đồ), bảng số liệu để khai thác kiến thức.
- Biết sưu tầm tranh ảnh, mô hình... làm phong phú cho tiết học.
- Ngoài ra các kiến thức địa lí cũng truyền thu tới học sinh nhẹ nhàng,
sinh động, có hiệu quả cao qua các trò chơi học tập.
Kết quả cụ thể như sau:
Bảng 2
Đạt
Chưa đạt
Nội dung



1. Kết luận
Giáo viên cần nắm vững các dạng bài, mục tiêu cụ thể của bài học để có
phương pháp tổ chức dạy – học phù hợp. Cần hình thành và phát triển cho học
sinh các kĩ năng sử dụng bản đồ. Phải sưu tầm thêm thông tin, tranh ảnh từ
nhiều nguồn, tham khảo tài liệu có liên quan đến nội dung bài dạy, tranh ảnh đưa
ra phải đẹp, vừa có ý nghĩa văn hóa vừa phải mang ý nghĩa giáo dục, tính thẩm
mĩ. Biết tổ chức trò chơi học tập đúng lúc, phù hợp với mục tiêu, nội dung bài
học và đối tượng học sinh.
Học sinh cần phải sử dụng thành thạo lược đồ, bản đồ, biết dựa vào các kí
hiệu để tìm ra các đối tượng địa lí trên bản đồ hoặc phân tích bản đồ để tìm ra
được các đặc điểm, mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí. Phải yêu thích môn
học, tích cực sưu tầm thông tin, tranh ảnh về nội dung bài học. Phải biết chủ
động trong các trò chơi học tập.
Có như vậy, giáo viên mới đủ cơ sở để tự tin, vững vàng tổ chức những
giờ dạy – học nhẹ hàng, hiệu quả. Vì đối với giờ học Địa lí, nếu là 1 tiết học tốt
sẽ để lại cho tâm hồn trẻ những dấu ấn tốt đẹp, giúp cho trẻ có cách nhìn thêm
rộng mở, thêm yêu thương con người và đất nước Việt Nam, yêu sự sống trên
trái đất, quyết tâm đấu tranh bảo vệ bầu không khí trong lành và cùng nhau giữ
gìn, bảo vệ môi trường và trân trọng giữ gìn những thành tựu kinh tế đất nước.
Để tự hào làm rạng danh nước Việt, sánh vai với các cường quốc năm châu.
2. Kiến nghị
- Trong các buổi sinh hoạt chuyên môn, Tổ chuyên môn dành ra một số
buổi góp ý, xây dựng về các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Địa lí như
việc sử dụng bản đồ, lược đồ, phiếu học tập, tranh ảnh và trò chơi trong phân
môn Địa lí như thế nào để tiết dạy đạt hiệu quả cao hơn.
- Nhà trường mua sắm, bổ sung kịp thời Đồ dùng dạy học, bản đồ, lược
đồ hay các thiết bị, tài liệu tham khảo thêm cho phân môn Lịch sử - Địa lí.
- Phòng Giáo dục và Đào tạo mở lớp bồi dưỡng, chuyên đề để giáo viên

hiện hành.
2- Sách giáo viên Địa lí lớp 5 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
3- Sách Thiết kế bài dạy Địa lí lớp 5 của NXB Hà Nội.
4- Hướng dẫn thực hiện Chuẩn kiến thức và kĩ năng các môn học ở Tiểu
học của Nhà xuất bản Giáo dục

23


24