[Type text] BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
- - -    - - -
TRẦN VÂN ANH NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH PHÚ THỌ Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử
Mã số: 62.14.01.11 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Hà Nội - 2014

[Type text] Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội [Type text] Page 1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Ngày nay, thế giới biến chuyển to lớn trên nhiều lĩnh vực, tác động đến các quốc gia,
khu vực khác nhau trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta
đang tiến hành công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập với thế giới. Để công cuộc đổi mới, hội
nhập thành công, giáo dục phải đi trước một bước, đào tạo ra những con người đáp ứng yêu
cầu mới của đất nước. Trong nhà trường phổ thông, bộ môn Lịch sử có ưu thế trong việc
thực hiện những nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục mà Đảng đã đề ra. Ngoài phần
lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc (LSDT), lịch sử địa phương ( LSĐP) có một vị trí quan
trọng, góp phần thực hiện mục tiêu của bộ môn Lịch sử nói riêng và mục tiêu giáo dục ở
trường phổ thông nói chung.
Tuy vậy, hiện nay việc dạy học LSĐP còn nhiều bất cập. Ở nhiều địa phương, nhất là
ở các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Huế…do nhận thức được tầm quan trọng của
LSĐP cũng như có nhiều thuận lợi trong dạy học LSĐP nên việc tiến hành bài học LSĐP
đạt được hiệu quả nhất định. Song, ở nhiều nơi khác, đặc biệt những vùng nông thôn, miền
núi… công tác dạy học LSĐP gặp nhiều khó khăn, thậm chí bị xem nhẹ, bỏ qua. Do nhiều
nguyên nhân, việc dạy học LSĐP ở Phú Thọ còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được mục
tiêu về bồi dưỡng nhận thức, rèn kỹ năng và định hướng thái độ cho học sinh. Thực tế đó đã
đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch sử ở trường phổ
thông, trong đó có phần LSĐP.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Nâng cao chất lượng dạy học
lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ” làm luận án Tiến sỹ chuyên ngành Lý
luận và phương pháp dạy học Lịch sử.
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở phương pháp luận
Dựa trên quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan
điểm của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục, giáo dục lịch sử; đồng thời, dựa trên quan điểm
lý luận giáo dục hiện đại ở trong nước và nước ngoài.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lý thuyết:
+ Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử, các văn bản của
Đảng, Nhà nước, ngành giáo dục có liên quan đến đề tài.
+ Nghiên cứu nội dung chương trình SGK Lịch sử THPT, tài liệu về LSĐP tỉnh Phú
Thọ, các tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài để xác định nội dung lịch sử Phú Thọ cần khai
thác và thiết kế nội dung các bài học LSĐP tương ứng với nội dung lịch sử dân tộc trong
chương trình.
- Nghiên cứu thực tiễn: tìm hiểu thực tiễn dạy học LSĐP tỉnh Phú Thọ thông qua phiếu
điều tra, phỏng vấn, dự giờ…
- Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm đối với một số bài LSĐP ở trường THPT
tỉnh Phú Thọ để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.
- Sử dụng toán học thống kê để xử lý kết quả thực nghiệm thu được.
5. Giả thuyết khoa học
Trong tình hình thực tiễn hiện nay, nếu vận dụng các biện pháp theo những yêu cầu
luận án đề xuất thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh
Phú Thọ.
6. Đóng góp của đề tài.
- Phản ánh một bức tranh thực tiễn về việc dạy học lịch sử địa phương ở các trường THPT
tỉnh Phú Thọ.
- Đề xuất những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT
tỉnh Phú Thọ về nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành bài học.
7. Ý nghĩa của đề tài
[Type text] Page 3



[Type text] Page 4

1 Chương 1
TỔNG QUAN

1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở một số nước trên
thế giới
Ở nhiều nước, nhất là các nước có nền giáo dục phát triển, công tác nghiên cứu về
địa phương rất được chú trọng.
Ở nước Nga, việc giáo dục lịch sử địa phương được tiến hành từ rất sớm. Dưới thời
Xô Viết, công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương được coi trọng, môn Địa
phương học được đưa vào giảng dạy ở các trường Đại học Sư phạm. Sau đó, nhiều tổ chức,
cơ quan quản lí, nghiên cứu, phổ biến LSĐP lần lượt ra đời, như “Hội bảo tàng địa
phương”, “Hội bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa”. Vào những năm 80 của thế kỷ XX, có
các công trình: “Lịch sử địa phương ” do G.N Matixin chủ biên ( 1980),“Phương pháp công
tác lịch sử địa phương” do N.X. Bôrixôp chủ biên (1982), giáo trình “Phương pháp giảng
dạy Lịch sử ở trường phổ thông”(2000) Ở một số nước thuộc Đông Âu trước đây, công
tác nghiên cứu và giảng dạy địa phương cũng được chú trọng. Tại Hungary, nhà trường kết
hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức cho học sinh sưu tầm tài liệu, hiện vật, thành lập
“làng bảo tàng”.

đầu tiên về lịch sử làng mình, vùng quê mình sinh sống. Thời phong kiến, LSĐP chưa được
giảng dạy chính thức, nhưng truyền thống văn hóa, địa danh, nhân vật địa phương đã được
ghi chép lại, tạo cơ sở cho việc lưu truyền, nghiên cứu và giáo dục LSĐP.
Sau Cách mạng tháng Tám, việc nghiên cứu, giảng dạy LSĐP cũng từng bước được
quan tâm. Trước hết, công tác dạy học LSĐP được phản ánh trong các giáo trình Phương
pháp dạy học Lịch sử, như: “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông
cấp 2, 3”(1961) của Hoàng Triều, Lê Khắc Nhãn; “Phương pháp dạy học lịch sử” (1980)
của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị; “Phương pháp dạy học lịch sử” (1992, 1998, 1999,
2000); “Phương pháp dạy học lịch sử”(2009), của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,
Nguyễn Thị Côi. Các giáo trình này đều dành một vị trí quan trọng để trình bày về vai trò, ý
nghĩa và phương pháp dạy học LSĐP ở trường phổ thông.
LSĐP cũng được nghiên cứu riêng biệt. Giáo trình “Lịch sử địa phương”(1989) của
Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Văn Am; giáo trình
Lịch sử địa phương của nhóm tác giả Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh
Hải, Nguyễn Văn Đằng(2007); giáo trình “Phương pháp nghiên cứu và biên soạn Lịch sử
địa phương”(2008) các tác giả Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh Hải là
những cuốn cẩm nang quý trong công tác nghiên cứu và dạy học LSĐP.
Những cuốn chuyên khảo về dạy học LSĐP như: “Công tác ngoại khoá lịch sử ở
trường phổ thông cấp 2,3” (1968), của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Phan
Quang; “Nghiên cứu và dạy –học lịch sử địa phương ở Việt Bắc và Tây Bắc” (2010) của Đỗ
Hồng Thái; “Tài liệu hướng dẫn địa phương biên soạn tài liệu nội dung địa phương môn
Lịch sử”(2012) tác giả Nguyễn Thị Côi và Vũ Ngọc Anh Các chuyên khảo này đã giúp
người đọc hiểu biết sâu sắc về công tác dạy học LSĐP ở trường phổ thông.
Nhiều hội thảo khoa học quốc gia tập trung sâu vào công tác nghiên cứu và giảng dạy
LSĐP, như Hội thảo khoa học“ Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy Lịch sử địa phương ở
các trường cao đẳng, đại học và phổ thông trung học”(2002); “Đổi mới phương pháp dạy
học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập Lịch sử và giảng dạy lịch sử địa phương ở trường
phổ thông”(2008); “Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử, văn hóa địa
phương”(2013). Những báo cáo khoa học tại các hội thảo trên đã làm sáng tỏ các vấn đề lý
luận và thực tiễn về nghiên cứu và dạy học LSĐP. Đây là những nguồn tài liệu tham khảo

công trình này giúp ích rất nhiều về mặt tư liệu cho giáo viên và học sinh khai thác, nghiên
cứu LSĐP để phục vụ dạy học ở các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh. Tài liệu trực tiếp
nghiên cứu việc dạy học LSĐP Phú Thọ không nhiều. Ngoài các văn bản hướng dẫn giảng
dạy lịch sử, đặc biệt hữu ích là cuốn “Một số tư liệu lịch sử tỉnh Phú Thọ phục vụ cho giảng
dạy lịch sử địa phương ở trường THCS”, của Trần Ngọc Duệ (2008); kỉ yếu Hội thảo “Giáo
dục di sản văn hóa trong trường phổ thông tỉnh Phú Thọ”(2012).
1.3 Những vấn đề luận án được kế thừa và cần tiếp tục giải quyết
Luận án được kế thừa các vấn đề lí luận về dạy học LSĐP, các mô hình từ thực tiễn
dạy học LSĐP, từ đó, chúng tôi có thể học tập và tiếp thu cách thức biên soạn bài học, hình
thức tổ chức dạy học để vận dụng vào đề xuất các biện pháp có tính khả thi và hiệu quả.
Tuy vậy, trong phạm vi luận án “Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở
trường THPT tỉnh Phú Thọ”, chúng tôi nhận thấy cần phải tiếp tục giải quyết một số vấn đề:
Trước hết, tìm hiểu thực trạng của việc dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ
thông qua điều tra, khảo sát bằng phỏng vấn, phát phiếu điều tra, dự giờ; Thứ hai, chúng tôi
phải biên soạn tài liệu dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ theo hướng đổi mới
dạy học lịch sử từ tiếp cận mục tiêu, lựa chọn nội dung dạy học, áp dụng phương pháp dạy
học hiện đại, tích cực; Thứ ba, chúng tôi thiết kế một số bài giảng LSĐP phù hợp với đối
tượng HS THPT tỉnh Phú Thọ theo hướng đổi mới nhằm nâng cao chất lượng dạy học
LSĐP.
[Type text] Page 7

2 Chương 2
VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA
PHƯƠNG Ở
TRƯỜNG THPT. LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Các khái niệm
2.1.1.1 .Lịch sử địa phương
Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong quốc gia, có những sắc thái đặc
thù để phân biệt với những vùng đất khác, là bộ phận cấu thành của đất nước. Theo đó, lịch

Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định “giáo dục là quốc sách hàng đầu”, phương
châm giáo dục là “học đi đôi với hành”, “nhà trường gắn liền xã hội”. Dạy học LSĐP theo
hướng phát huy tích tích cực, sáng tạo, phát triển tư duy độc lập của HS, gắn bài học LSĐP
[Type text] Page 8

với đặc thù kinh tế- xã hội của địa phương chính là một phương thức gắn học với hành, gắn
lý luận với thực tiễn, giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình và xã hội.
2.1.2.3 Mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc
Mối quan hệ giữa LSĐP và LSDT là quan hệ giữa “cái riêng”và “cái chung”. LSĐP
là biểu hiện của LSDT ở một địa phương cụ thể, đồng thời cũng góp phần làm phong phú
cho LSDT. Các bài học LSĐP một mặt làm sáng tỏ các nội dung kiến thức trong các bài học
LSDT, mặt khác, khắc họa những nét riêng, có tính chất cá biệt, đặc thù của địa phương so
với cái chung của LSDT.
2.1.2.4 Đặc điểm kiến thức lịch sử địa phương
Kiến thức LSĐP đặc biệt hơn kiến thức LS nói chung ở tính cụ thể hơn và chính
đặc điểm đó tác động đến tâm lí HS trong khi học LSĐP. Tính cụ thể của kiến thức LSĐP
tạo nên một ưu thế đặc biệt trong dạy học. Tính cụ thể của kiến thức LSĐP là cơ sở để GV
lựa chọn nội dung dạy học LSĐP tiêu biểu, gần gũi với HS, tác động trực tiếp đến nhận thức
HS.
2.1.2.5 Đặc điểm tâm lí, nhận thức của HS Phú Thọ khi học tập lịch sử địa phương
Tâm lí đặc biệt của HS THPT tỉnh Phú Thọ khi học về lịch sử quê hương mình là
một thế mạnh để GV khai thác làm cho bài học trở nên hấp dẫn và cuốn hút HS vào các hoạt
động nhận thức trong giờ học LSĐP. Bên cạnh đặc điểm nhận thức chung, sự nhận thức và
điều kiện học tập của HS không đều ở các địa bàn khác nhau. Điều này, lưu ý chúng tôi,
thiết kế bài học, lựa chọn hình thức tổ chức và phương pháp dạy học phù hợp đặc điểm tâm
lí và nhận thức của HS.
2.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học lịch sử địa phương
2.1.3.1 Vai trò
LSĐP gắn liền với LSDT trong mỗi thời kỳ lịch sử, cho nên, kiến thức LSĐP góp
phần làm phong phú thêm LSDT, đồng thời cụ thể hóa LSDT trong phạm vi của một địa

như dạy học dự án, dạy học hợp đồng. Để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP, đổi mới
phương pháp dạy học lịch sử, việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học mới là cần
thiết.
2.2.1.3 Về phía học sinh
100% số học sinh được hỏi (424/424) trả lời có thích học LSĐP. Phương pháp học
tập chủ yếu của HS là nghe giảng, ghi chép lời giảng của thầy/ cô trong giờ học. Chúng tôi
có thăm dò hứng thú của HS đối với một số hình thức tổ chức dạy học LSĐP, các em rất
thích chủ động tham gia các hoạt động như nói chuyện về LSĐP, dạ hội, tham quan… học
LSĐP tại bảo tàng hay di tích.
Chúng tôi có đưa ra một số câu hỏi về kiến thức LSĐP cho 424 HS các lớp THPT
tỉnh Phú Thọ. Với câu hỏi: “Di tích lịch sử - văn hóa nổi bật của Phú Thọ là gi?” 399/424
(94%) HS trả lời đúng. Kết quả của câu hỏi: Câu nói “Các Vua Hùng đã có công dựng
nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữa lấy nước” là câu nói của ai? Nói ở đâu? Khi nào?
là 328/424 (90%) HS trả lời đúng. Với câu hỏi: “Di chỉ khảo cổ học cấp Quốc gia nào cho
biết Việt Trì đã từng là kinh đô đầu tiên của Việt Nam?” 287/424 (68%) HS trả lời sai. Tỉ lệ
trả lời sai câu hỏi: “Tỉnh Phú Thọ thành lập năm nào?” là 91% (386/424). Qua đó, chúng tôi
nhận thấy sự các em hiểu biết về LSĐP Phú Thọ rất hạn chế.
2.2.2 Định hướng đổi mới dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
Để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ, cần bám sát
theo mục tiêu và chương trình bộ môn, đón đầu theo định hướng đổi mới chương trình giáo
dục mới.
Về nội dung dạy học LSĐP Phú Thọ ở trường THPT: tài liệu dạy học LSĐP tỉnh
Phú Thọ cần biên soạn theo tinh thần đổi mới với nội dung phong phú, toàn diện và hấp
dẫn.
Về hình thức tổ chức: cần kết hợp đa dạng các hình thức tổ chức dạy học, tăng
cường tổ chức dạy học LSĐP ở bảo tàng, di tích và tổ chức ngoại khóa về LSĐP.
Về phương pháp dạy học: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, áp
dụng các phương pháp dạy học hiện đại, rèn luyện và phát triển kĩ năng, năng lực thực hành
cho HS.


đến đầu thế kỉ XX
12
Những chuyển biến về kinh tế, chính
trị, xã hội của Việt Nam từ 1919-1930
Những chuyển biến về kinh tế, chính trị, xã
hội ở Phú Thọ từ 1919-1930
Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc
Việt Nam (1930-1945)
Phong trào cách mạng của nhân Phú Thọ từ
(1930-1945)
Thời kì đấu tranh bảo vệ và xây dựng
chính quyền dân chủ nhân dân (1945-
1946) và cuộc kháng chiến toàn quốc
chống thực dân Pháp xâm lược và can
thiệp Mĩ (từ 19/12/1946- 21/7/1954)
Những đóng góp của nhân dân Phú Thọ
trong cuộc đấu tranh bảo vệ, xây dựng
chính quyền (1945-1946) và cuộc kháng
chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm
lược và can thiệp Mĩ (từ 1946-1954)
Thời kì cách mạng xã hội chủ nghĩa ở
miền Bắc và cách mạng dân tộc dân
chủ nhân dân ở miền Nam, kháng
chiến chống Mĩ, cứu nước, đấu tranh
thống nhất đất nước (1954-1975)
Những đóng góp của nhân dân Phú Thọ
trong thời kì cách mạng xã hội chủ nghĩa,
kháng chiến chống Mĩ, cứu nước (1954-
1975)
Công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ

6
Tiết
33
Bài 1. Phú Thọ từ buổi
đầu dựng nước đến thế
kỉ X (1 tiết)
Lớp 10
Tiết 36

Bài 1. Phú Thọ - miền đất của
di sản văn hóa (1 tiết)
Lớp
7
Tiết
46,
60,
70

Bài 2. Nhân dân Phú
Thọ tham gia cuộc
kháng chiến chống quân
Mông Nguyên và quân
Minh xâm lược (2 tiết)
Bài 3. Thực hành tìm
hiểu văn hóa và làng
nghề truyền thống ở địa
phương (1 tiết)
Lịch sử Việt
Nam nửa cuối
thế kỉ XIX đến

I. Sự thành lập Đảng bộ
tỉnh Phú Thọ
Lớp 12
Tiết 44

Bài 3. Tỉnh Phú Thọ trong
thời kì đổi mới (từ năm 1986
đến nay)
(1 tiết)
Tiết
52
II. Cách mạng tháng 8
năm 1945 tại tỉnh Phú
Thọ
Tiết 49

Bài 4. Tìm hiểu lịch sử nơi
em sinh sống (1 tiết)
[Type text] Page 12 3.1.3.2. Bài học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
Bài 1. “Phú Thọ - miền đất của di sản văn hóa” đề cập đến các di sản văn hóa vật
thể và phi vật thể ở Phú Thọ, giới thiệu một số di sản tiêu biểu như: khu di tích đền Hùng,
cột cờ thành Hưng Hóa, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, hát Xoan.
Bài 2. “Truyền thống yêu quê hương, đất nước, đấu tranh chống giặc ngoại xâm
của nhân dân Phú Thọ” đề cập đến quá trình hình thành, phát triển và phát huy truyền
thống yêu quê hương, đất nước, đấu tranh chống ngoại xâm của nhân dân Phú Thọ qua các
thời kì lịch sử.
Bài 3. “Tỉnh Phú Thọ trong thời kì đổi mới (từ năm 1986 đến nay)”, đề cập đến

Kiến thức lịch sử có tính quá khứ, tính không lặp lại, có nghĩa là những sự kiện HS
được tìm hiểu trong học tập lịch sử đã xảy ra, không bao giờ diễn lại lần nữa, không thể tái
[Type text] Page 13

hiện được trong phòng học. Tuy vậy, lịch sử để lại dấu ấn trên hiện vật, di tích, mà qua đó,
HS có thể quan sát, tạo nên những biểu tượng lịch sử khá chân thực với những gì đã xảy ra.
Kiến thức LSĐP đặc biệt ở tính cụ thể, gắn liền và được phản ánh trong các hiện vật ở bảo
tàng địa phương, phòng truyền thống hay di tích. Vì vậy, một thế mạnh trong hình thức tổ
chức dạy học LSĐP là tiến hành ngoài lớp học, tại các bảo tàng, phòng truyền thống hay di
tích lịch sử - văn hóa ở địa phương.
Việc dạy học LSĐP ngoài lớp học giúp HS hiểu biết kiến thức LSĐP một cách sinh
động, sâu sắc, thông qua việc quan sát, nghiên cứu tài liệu hiện vật, từ đó, nâng cao năng lực
thực hành bộ môn và nâng cao hứng thú học tập cho HS, các em có cơ hội thể hiện thái độ,
cảm xúc của mình ngay trong quá trình học. Dạy học LSĐP ngoài lớp học thực hiện phương
châm “học đi đôi với hành”, gắn bài giảng với thực tế cuộc sống xã hội, góp phần đổi mới
phương pháp dạy học Lịch sử, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử nói chung và dạy học
LSĐP nói riêng. Tuy nhiên, việc tiến hành bài học LSĐP tại bảo tàng, di tích cũng có những
khó khăn, như phải chuẩn bị chu đáo, mất nhiều thời gian, công sức, đòi hỏi kinh phí và khả
năng tổ chức của GV, đôi khi, xảy ra mất an toàn.
Ở Phú Thọ, có hai bảo tàng lớn có thể tổ chức dạy học tại bảo tàng, đó là bảo tàng
Hùng Vương (tổng hợp) và bảo tàng Hùng Vương (chuyên đề) nằm trong quần thể khu di
tích Đền Hùng, bảo tàng Quân khu II (cũng nằm trên địa bàn thành phố Việt Trì), các phòng
truyền thống, nhà lưu niệm rải rác khắp tỉnh. Ngoài ra, trường nào cũng có phòng truyền
thống, lịch sử trường học cũng nằm trong phạm vi của LSĐP. Trong đó, bảo tàng tổng hợp
thích hợp cho dạy các bài LSĐP ở cả 3 lớp 10,11,12, vì hiện vật trưng bày phản ánh khá
toàn diện quá trình lịch sử, đặc trưng kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ, điều kiện giao thông
thuận lợi và sân rất rộng, dễ tập trung và tổ chức hoạt động HS.
Khi dạy học LSĐP tỉnh Phú Thọ, đối với lớp 10, có thể tổ chức dạy học tại các di
tích lịch sử - văn hóa như Khu Di tích Đền Hùng, đền Mẫu Âu Cơ, các di tích trên địa bàn
trường đóng như đền, đình, chùa…Ở lớp 11, có thể tiến hành dạy học LSĐP tại di tích Cột

ăn, sự kiện của LSĐP.
3.2.2.2. Tổ chức dạ hội lịch sử về LSĐP
Dạ hội lịch sử là một hình thức ngoại khóa có tính chất tổng hợp, thu hút tất cả HS
trong trường, trong lớp tham dự. Chủ đề dạ hội lịch sử về địa phương là nội dung rất hấp
dẫn. Tổ chức tốt các buổi dạ hội không chỉ có tác dụng đối với HS mà còn ảnh hưởng lớn
tới nhân dân địa phương, là một biện pháp gắn nhà trường với xã hội.
Tổ chức dạ hội về LSĐP là hình thức rất hấp dẫn HS, đòi hỏi GV phải xây dựng kế
hoạch chu đáo; nội dung ngoại khóa về LSĐP phù hợp mục tiêu giáo dục; các hoạt động
phải phát huy tính tích cực của HS. GV bộ môn phối hợp tốt với các bộ phận cùng tổ chức
chương trình.
3.2.2.3. Tổ chức tham quan di tích lịch sử - văn hóa, bảo tàng địa phương
Tham quan là một hình thức tổ chức học tập ngoài giờ, ngoài địa điểm lớp học. Việc
tham quan ngoại khóa không chỉ giúp HS mở rộng kiến thức của mình mà còn tạo điều kiện
cho HS vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Tham quan ngoại khóa ở địa phương không chỉ
giúp HS hiểu sâu rộng hơn về LSĐP mà còn qua thực tế cuộc sống, các em có thể nhận ra
thực trạng di tích lịch sử - văn hóa, thực tế đời sống của nhân dân, những biểu hiện sự phát
triển kinh tế - xã hội của địa phương, các vấn đề ô nhiễm môi trường, tình hình giao
thông…
Ngoài các hình thức ngoại khóa kể trên, GV còn có thể tổ chức sưu tầm tư liệu, hiện
vật về lịch sử phát triển của nhà trường, tham gia xây dựng phòng truyền thống của nhà
trường; nhận chăm sóc di tích lịch sử - văn hóa, chăm sóc nghĩa trang liệt sỹ; tham gia lễ hội
truyền thống tại địa phương…Đặc điểm hấp dẫn của ngoại khóa chính là HS thực sự được
thể hiện kĩ năng và thái độ của mình trong thực tiễn. Đặc biệt, hình thức trải nghiệm di sản
có thể vận dụng kết hợp trong bài nội khóa LSĐP.
Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của nội dung dạy học cụ thể trong
không gian, địa điểm và những điều kiện xác định nhằm thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu
dạy học. Đối với bài nội khóa LSĐP, chúng tôi chú trọng tới sự đa dạng hóa các hình thức
tổ chức, dựa trên địa điểm tiến hành bài học, gồm có hình thức học trên lớp, học tại bảo tàng
địa phương, phòng truyền thống và học tại di tích. Ngoài ra, tăng cường tổ chức ngoại khóa
về LSĐP cũng là một hình thức nâng cao chất lượng dạy học LSĐP tỉnh Phú Thọ.

Với quan điểm đổi mới phương pháp dạy học, dạy học lấy HS làm trung tâm, dạy
học hướng vào người học, các phương pháp cần phải phát huy tính tích cực, tư duy độc lập,
sáng tạo của HS. Khi tiến hành bài học LSĐP, cũng như các bài học lịch sử khác, GV chú ý
tới tiến hành các biện pháp dạy học để HS được chủ động tham gia các hoạt động nhận
thức. Sự tích cực của HS được thể hiện ở việc HS tích cực giải quyết các vấn đề do giáo
viên đặt ra, hứng thú và nghiêm túc hợp tác, làm việc với các bạn. Ở mức độ cao hơn, HS tự
đặt ra các vấn đề mới và đề xuất cách giải quyết.
4.1.4.Các phương pháp phải đảm bảo tính khả thi, phù hợp với điều kiện đặc thù của
địa phương
Căn cứ vào đặc thù kinh tế - xã hội của địa bàn trường đóng và điều kiện vật chất của
trường, GV lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp để đạt chất lượng dạy học quả bài
học LSĐP trên cả ba mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ. Ngoài ra, GV cũng phải tính đến hiệu
quả về mặt kinh tế xã hội. Nếu để đạt hiệu quả dạy học mà phải huy động quá nhiều tiền
của, công sức của HS, nhà trường và gia đình thì chưa phải đạt hiệu quả thực sự.
[Type text] Page 16

Các điều kiện trên là căn cứ để GV xác định và vận dụng phương pháp trong bài học
LSĐP. Tùy thuộc vào các nội dung bài học, đối tượng HS, điều kiện cơ sở vật chất mà GV
lựa chọn và vận dụng các phương pháp cho phù hợp để đạt hiệu quả bài học.
4.2. Vận dụng một số phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương
ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
4.2.1. Vận dụng dạy học theo dự án
Dạy học theo dự án (DHDA) là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện
một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra các sản
phẩm có thể giới thiệu. Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong
toàn bộ quá trình học tập. Làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản của DHDA. [58;76]
Những bài học LSĐP tỉnh Phú Thọ mà luận án đề xuất ngoài cung cấp nội dung
kiến thức còn tạo điều kiện cho GV tổ chức hoạt động dạy học tích cực. Đặc điểm kiến thức
LSĐP mang tính cụ thể, gần gũi với đời sống hàng ngày của HS phù hợp với đặc điểm của
dạy học dự án, như gắn lý thuyết với thực hành, tư duy kết hợp hành động, kết hợp nhà

kiểm tra kiến thức, các bảng kiểm quan sát và sản phẩm của nhóm.
Chúng tôi đã tiến hành TNSP vận dụng DHDA vào bài học LSĐP theo tiến trình đã đề ra.
Kết quả bài kiểm tra kiến thức như sau:
Bảng 4.1. Tổng hợp kết quả TNSP vận dụng dạy học dự án vào bài học LSĐP
Lớp Sĩ số Điểm

X

3 4 5 6 7 8 9 10
ĐC
140 0 5 6 40 63 24 2 0
6,72
100% 0 3,6 4,3 28,6 45 17,1 1,4 0
TN
136 0 0 2 24 57 40 13 0
7,28
100% 0 0 1,5 17,6 41,9 29,4 9,6 0
Một điều dễ nhận thấy khi chúng ta quan sát bảng 4.1 là điểm trung bình cộng của nhóm
TN cao hơn nhóm ĐC, cùng với đó, tỉ lệ điểm giỏi ở nhóm TN cao hơn lớp ĐC; đồng thời,
ở nhóm TN không có điểm dưới trung bình. Trong lớp học, sự hợp tác trong từng nhóm và
giữa các nhóm với nhau hiệu quả.
4.2.2. Vận dụng dạy học hợp đồng
Dạy học theo hợp đồng (dạy học theo hợp đồng) là một hoạt động học tập trong đó mỗi
học sinh được giao một hợp đồng trọn gói bao gồm các nhiệm vụ/ bài tập bắt buộc và tự chọn
khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định. Học sinh chủ động và độc lập quyết định về
thời gian cho mỗi nhiệm vụ/ bài tập và thứ tự thực hiện các nhiệm vụ/ bài tập đó theo khả năng
của mình [66;35]Để vận dụng dạy học hợp đồng vào bài học LSĐP, GV cần tuân theo các
bước: lựa chọn nội dung và thời gian phù hợp; thiết kế và thực hiện kế hoạch bài học; đánh giá,
thanh lý hợp đồng.
Ví như, với nhiệm vụ “Tìm hiểu lịch sử nơi em sinh sống” được tiến hành trên lớp.

việc độc lập, chủ động lựa chọn nhiệm vụ yêu thích để thực hiện. Điểm của bài kiểm tra
kiến thức như sau:
Bảng 4.2. Thống kê kết quả TNSP vận dụng dạy học hợp đồng vào bài học LSĐP
Lớp Sĩ số
Điểm

X

3 4 5 6 7 8 9 10
ĐC
128 0 9 16 40 42 20 1 0
6,40
100% 0 0,7 12,5 31,3 32,8 15,6 0,8 0
TN
130 0 0 3 24 45 44 14 0
7,32
100% 0 0 2,3 18,5 34,6 33,8 10,8 0
Từ Bảng 4.2 ta thấy, tỉ lệ HS được điểm khá, giỏi ở nhóm TN là 79,2 %, trong khi ở
nhóm ĐC chỉ có 49,2%. Điều này góp phần làm cho điểm trung bình cộng ở nhóm TN cao
hơn nhóm ĐC là 0,92. Sự phân hóa HS ở nhóm TN thể hiện rõ hơn nhóm ĐC.
4.2.3. Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử địa phương
Việc sử dụng di sản văn hóa ở địa phương vào dạy học LSĐP có thể thực hiện phụ
thuộc sự sáng tạo của giáo viên, điều kiện vật chất của nhà trường và đặc thù của di sản địa
phương. Căn cứ vào bài học LSĐP nội khóa hay hoạt động ngoại khóa về LSĐP, căn cứ vào
hình thức tổ chức dạy học trên lớp hay ngoài lớp học, việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy
học LSĐP có thể được tiến hành theo các biện pháp khác nhau. Bài học LSĐP trong chương
trình nội khóa có thể thực hiện các biện pháp như: Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa trong
dạy học LSĐP (trên lớp); Tiến hành dạy học lịch sử địa phương tại di tích, bảo tàng (ngoài
lớp). Hoạt động ngoại khóa về LSĐP: Tiến hành tham quan học tập tại di tích,bảo tàng;
Trải nghiệm di sản trong dạy học LSĐP. Sự phân chia này chỉ có ý nghĩa tương đối, bởi vì

đóng vai nhân vật lễ hội, được tham gia nghi thức hay trò chơi trong lễ hội Trải nghiệm di
sản tốt nhất là được thực hiện trong không gian văn hóa của di sản, trong điều kiện khác, có
thể thực hành thông qua thử nghiệm, luyện tập, trò chơi Giáo dục di sản trong dạy học
LSĐP là một cách tiếp cận mới, gây hứng thú đối với cả GV và HS, ở địa điểm lớp học và
tại thực địa. Kết quả bài kiểm tra kiến thức khi TNSP chúng tôi thu được như sau:
Bảng 4.3. Tổng hợp kết quả TNSP dạy học di sản trong dạy học LSĐP
Lớp Sĩ số Điểm

X

3 4 5 6 7 8 9 10
ĐC 134 0,0 5 16 38 51 22 2 0,0,
6,56
100% 0,0 3,73 11,9 28,45 38,1 16,42 1,4 0,0
TN 137 0,0 1 15 21 56 34 10 0,0
7,0
100% 0,0 0,72 10,95 15,33 40,9 24,8 7,3 0,0
Bảng 4.3 cho ta thấy điểm trung bình cộng của nhóm ĐC là 6,56; thấp hơn so với
điểm trung bình cộng của nhóm TN (7,0). Tỉ lệ diểm dưới trung bình của nhóm ĐC là
3,73%, còn tỉ lệ này giảm đáng kể ở nhóm TN (0,72%). Trong khi đó, tỉ lệ điểm giỏi ở
nhóm TN là 32,1%, tăng hơn so với tỉ lệ này ở nhóm ĐC ( 7,82%). Về mặt kiến thức, không
có sự chênh lệch quá lớn, nhưng về kĩ năng, và thái độ thì chúng tôi nhận thấy: HS trong
nhóm TN có kĩ năng sưu tầm, thuyết trình, rất tự tin khi ứng xử; hứng thú với nội dung về di
[Type text] Page 20

sản, nhất là do chính các em tìm hiểu và trình bày. Đặc biệt, sự thay đổi thái độ, hành vi của
HS trong giờ học LSĐP tại di tích, bảo tàng hay trải nghiệm di sản được biểu hiện rất rõ nét.
4.3. Thực nghiệm sư phạm toàn phần
4.3.1. Mục đích tiến hành TNSP
Thực nghiệm sư phạm (TNSP) được tiến hành nhằm mục đích kiểm tra giả thuyết

Trong quá trình nghiên cứu thực tiễn và TNSP tại các trường THPT tỉnh Phú Thọ,
chúng tôi có gặp gỡ, trao đổi và ghi nhận nhiều ý kiến đóng góp từ các thầy cô giáo, các HS,
các cá nhân quan tâm đến đề tài.
Các ý kiến khác đều thống nhất với nhau về tính khả thi và hiệu quả của các phương
pháp mà chúng tôi đề xuất. Để có những đánh giá chính xác hơn, chúng tôi căn cứ vào kết
quả TNSP được phản ảnh qua bài kiểm tra của HS.
[Type text] Page 21

- Tổng hợp và đánh giá kết quả TNSP
Chúng tôi đã thu thập kết quả TNSP qua bài kiểm tra kiến thức sau mỗi giờ học.
Dựa vào phương pháp đánh giá tác động nghiên cứu, số liệu được xử lý theo công thức
thống kê xác xuất, chúng tôi tính các tham số Mode, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn
(S), tham số đo đọ chụm của các số liệu quanh giá trị trung bình cộng (
X
) và giá trị
khảo sát (t) giữa các lớp ĐC và TN.(xem các bảng 4.4; 4.5;)
Chúng tôi cũng thể hiện tần số điểm (xem bảng 4.6 và 4.7) tại các giá trị điểm số
thông qua biểu đồ (xem biểu đồ 4.8a và 4.8b)
Để kiểm chứng một cách khoa học về giá trị của các biện pháp TNSP, chúng tôi
dựa vào tham số trung bình cộng
X
và phương sai (S) đã tính (bảng 4.1 và 4.2) để tìm
giá trị t. Trên cơ sở biết giá trị t, chúng tôi sử dụng bảng phân phối Student với α =0,05
(nghĩa là trong 100 trường hợp thì 5 trường hợp không ý nghĩa) và độ lệch chuẩn tự do k
= 2n -2 để tìm tα giới hạn. (xem bảng 4.9a và 4,9b). Căn cứ vào lý thuyết xác suất thống
kê, so sánh giá trị t luôn lớn hơn tα; điều đó cho thấy, t t α thì sự khác biệt giữa
X
ĐC
và
X

phù hợp.

D
ạ
y h
ọ
c LSĐP
ở

trư
ờ
ng THPT t
ỉ
nh Phú Th
ọ

Ho
ạ
t đ
ộ
ng ngo
ạ
i khóa v
ề

LSĐP

Bài h
ọ
c LSĐP n

c
LSĐP
V
ậ
n d
ụ
ng d
ạ
y h
ọ
c theo h
ợ
p đ
ồ
ng

V
ậ
n d
ụ
ng d
ạ
y h
ọ
c theo d
ự

án

Tiến hành bài học LSĐP trên lớp

y h
ọ
c LSĐP
ở

ngoài
l
ớ
p

B
ả
o
tàng

Phòng truy
ề
n
th
ố
ng

Di tích

[Type text] Page 22 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Vấn đề chất lượng dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng những năm gần đây
được Đảng, Nhà nước và xã hội rất quan tâm. Trong các môn học ở trường phổ thông, môn

LSĐP cần tăng cường tiến hành ở bảo tàng, nhà truyền thống, tại các di tích lịch sử văn hóa,
tạo điều kiện cho HS được mở rộng không gian học tập, được trải nghiệm LSĐP, góp phần
gìn giữ và phát huy các giá trị di sản văn hóa của nhân dân Phú Thọ, đóng góp cho văn hóa
dân tộc và văn hóa nhân loại. Bên cạnh bài học nội khóa, các hoạt động ngoại khóa về
LSĐP cũng là hình thức góp phần nâng cao chất lượng dạy học LSĐP.
Về phương pháp dạy học LSĐP phải thay đổi mạnh mẽ. Với đặc trưng của kiến thức
LSĐP, việc vận dụng những phương pháp có ưu thế tăng tính thực hành, gắn lí luận với
[Type text] Page 23

cuộc sống, gắn nhà trường với xã hội làm cho LSĐP trở nên sống động; phát huy tính tích
cực của HS, tạo ra hứng thú, nâng cao năng lực thực hành bộ môn cho HS là cần thiết.
Để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ, chúng tôi
kiến nghị một số điểm như sau:
Thứ nhất, muốn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử nói chung và dạy học LSĐP ở
trường THPT tỉnh Phú Thọ nói riêng, trước hết phải nâng cao chất lượng giáo viên lịch sử
và nhận thức về tầm quan trọng của việc dạy học LSĐP cho đội ngũ quản lý chuyên môn
lịch sử các cấp của ngành giáo dục trong tỉnh. Với quan niệm dạy học là khoa học và nghệ
thuật, người giáo viên lịch sử phải là người nghiên cứu chuyên môn và là “kỹ sư tâm hồn”,
chứ không phải là “cỗ máy” truyền thụ kiến thức. Một giáo viên lịch sử ở trường THPT tỉnh
Phú Thọ mà không hiểu về quá trình hình thành và phát triển của địa phương, không nghiên
cứu và say mê văn hóa địa phương, không tự hào, không trân trọng di sản của địa phương,
không thể truyền cho HS ngọn lửa yêu quê hương, đất nước trong bài học LSĐP. Quá trình
được đào tạo ở trường đại học chỉ là bước khởi đầu cho quá trình tự đào tạo của mỗi GV
trong suốt cuộc đời. Muốn có HS tích cực, độc lập, sáng tạo trong tư duy và có năng lực tự
học suốt đời cần có những GV tích cực, sáng tạo và tự đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn trong
nghề. Để phát huy được khả năng sáng tạo của GV, đội ngũ quản lý chuyên môn cũng phải
đổi mới trong tư duy quản lý, quan tâm và ứng xử với LSĐP tỉnh Phú Thọ đúng với vị thế
của một nội dung học tập có ý nghĩa gìn giữ, bảo lưu và phát huy các giá trị truyền thống,
bản sắc, tâm hồn và cốt cách người Phú Thọ trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Để thực
hiện điều này, ngoài sự tự giác, chủ động nâng cao năng lực chuyên môn của mỗi cá nhân,