LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng
dẫn khoa học của TS Trần Phương Thảo – Giảng viên Khoa Pháp luật Dân
sự, Trường Đại học Luật Hà Nội.
Những thông tin, số liệu và trích dẫn trong luận văn là hoàn toàn trung thực,
có nguồn gốc rõ ràng và chính xác.
Tác giả luận văn

Nguyễn Kim Ngân
4
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
1. BLTTDS : Bộ luật Tố tụng dân sự
2. KSV : Kiểm sát viên
3. TAND : Tòa án nhân dân
4. TTDS : Tố tụng dân sự
5. VKS : Viện kiểm sát
6. VKSND : Viện kiểm sát nhân dân
7. VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao
DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng Trang
Bảng 3.1. Thống kê kết quả công tác kiểm sát thụ lý của
VKSNDTC từ năm 2010 đến năm 2015 68 - 69


Bảng 3.2. Thống kê kết quả công tác kiểm sát thụ lý của
VKSND thành phố Hà Nội từ năm 2010 đến năm 2015 69
Bảng 3.3. Thống kê kết quả công tác kiểm sát bản án, quyết
định của Tòa án của VKSNDTC từ năm 2010 đến năm 2015 70
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài 1

1.3.3 Mối quan hệ với nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự
(Điều 5) 21
1.3.4 Mối quan hệ với nguyên tắc bảo đảm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của đương sự (Điều 9) 23
1.3.5 Mối quan hệ với nguyên tắc trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng,
người tiến hành tố tụng (Điều 13) 24
1.4 Sự hình thành và phát triển của nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo
pháp luật trong Tố tụng dân sự trong pháp luật Việt Nam 25


1.4.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1959 26
1.4.2 Giai đoạn từ năm 1959 đến năm 1989 27
1.4.3 Giai đoạn từ năm 1989 đến trước ngày 01/01/2005 28
1.4.4 Giai đoạn từ năm 2005 đến nay 29
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 31
Chương 2
NỘI DUNG NGUYÊN TẮC KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT
TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ
TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH
2.1 Kiểm sát việc tuân theo pháp luật tại Toà án cấp sơ thẩm 33
2.1.1 Kiểm sát hoạt động thụ lý vụ việc dân sự và trả lại đơn khởi kiện 33
2.1.2 Kiểm sát các hoạt động chuẩn bị xét xử 37
2.1.3 Kiểm sát thủ tục tiến hành phiên tòa, phiên họp sơ thẩm vụ án dân sự của
Tòa án nhân dân 41
2.2 Kiểm sát các hoạt động tại tòa án cấp phúc thẩm và thủ tục giám đốc thẩm,
tái thẩm 54
2.2.1 Kiểm sát thông qua việc kháng nghị phúc thẩm và tham gia phiên tòa,
phiên họp phúc thẩm 54
2.2.2 Kiểm sát thông qua việc kháng nghị và tham gia phiên tòa giám đốc thẩm,
tái thẩm 60

LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam là Nhà nước của dân, do dân, vì
dân. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta không ngừng đổi mới, phát triển
kinh tế, văn hóa, xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phấn
đấu vì sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Để
thực hiện mục tiêu đó, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến việc cải cách tổ
chức và nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong đó có
Viện kiểm sát nhân dân (VKSND). VKSND được thành lập để đại diện cho Nhà
nước trong lĩnh vực duy trì và bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật trên cả hai
khía cạnh: Một là, bảo đảm cho các quy định của pháp luật được chấp hành
nghiêm minh; Hai là bảo đảm cho các quyền của công dân do pháp luật quy định
phải được tôn trọng. Có thể khằng định, VKSND có vai trò quan trọng trong
việc bảo đảm pháp chế thống nhất, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị của
Đảng và Nhà nước trong mỗi giai đoạn cách mạng của đất nước.
VKSND Việt Nam được thành lập từ năm 1960, cho đến nay đã trải qua hơn 55
năm tồn tại, trưởng thành, phát triển và thực hiện được nhiều nhiệm vụ quan
trọng, trong đó có nhiệm vụ Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong Tố tụng dân


sự (TTDS). Trải qua các giai đoạn phát triển của đất nước, vị trí, vai trò của Viện
kiểm sát (VKS) trong TTDS được ghi nhận ở những mức độ khác nhau, từ việc
quy định những quyền hạn của VKS trong TTDS rải rác ở các văn bản pháp luật
và các văn bản hướng dẫn thi hành đến việc khẳng định, ghi nhận Kiểm sát việc
tuân theo pháp luật trong TTDS là một trong những nguyên tắc cơ bản của
TTDS và là cơ sở để quy định trách nhiệm, thẩm quyền cụ thể của VKSND
trong TTDS.
Từ ngày được thành lập đến nay, đất nước ngày càng phát triển và mở rộng hội
nhập quốc tế nên pháp luật cũng đã có nhiều thay đổi. Theo đó, chức năng,
nhiệm vụ, quyền hạn của ngành kiểm sát cũng thay đổi theo cho phù hợp với tiến

hơn chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp, thì việc nghiên cứu để làm rõ cơ
sở lý luận, cơ sở thực tiễn, nội dung của nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo
pháp luật trong TTDS và thực tiễn thực hiện nguyên tắc, trên sơ sở đó đề xuất
các kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực hiện có hiệu quả
nguyên tắc này trong TTDS là rất cần thiết, có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận


và thực tiễn.
Với những lý do trên, tôi xin mạnh dạn trình bày đề tài: “Nguyên tắc kiểm sát
việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự” làm đề tài luận văn thạc sĩ của
mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Dưới góc độ nghiên cứu luật học, đã có nhiều bài viết và công trình nghiên cứu
về vai trò, chức năng cũng như sự tham gia tố tụng của VKSND trong TTDS
đăng trên các tạp chí và trong các luận văn, tiêu biểu phải kể đến là: Bài viết “Về
việc tham gia phiên tòa dân sự của Viện kiểm sát nhân dân” của Tiến sĩ Trần
Văn Trung đăng trên tạp chí Luật học số 8 năm 2005, bài viết “Quyền kháng
nghị theo thủ tục phúc thẩm dân sự của Viện kiểm sát nhân dân” của Thạc sĩ
Nguyễn Thị Thu Hà đăng trên tạp chí Luật học số 11 năm 2009, bài viết “Viện
kiểm sát nhân dân trong hoạt động tố tụng dân sự và thực tiễn” của tác giả Trần
Xuân Hách đăng trên tạp chí TAND số 19 năm 2012, bài viết “Mâu thuẫn trong
một số quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về việc Viện kiểm sát nhân dân
tham gia tố tụng và một số kiến nghị” của Thạc sĩ Nguyễn Quang Lộc đăng trên
tạp chí TAND số 12 năm 2013, đề tài “Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong
tố tụng dân sự” của tác giả Nguyễn Phương Thúy (Luận văn thạc sĩ Luật học,
trường Đại học Luật Hà Nội, năm 1996), đề tài “Sự tham gia tố tụng của Viện
kiểm sát nhân dân trong Tố tụng dân sự Việt Nam” của tác giả Võ Thị Phượng
(Luận văn thạc sĩ Luật học, trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2011), đề tài “Sự
tham gia của Viện kiểm sát nhân dân trong Tố tụng dân sự Việt Nam và thực


thực hiện nguyên tắc, luận văn có những nghiên cứu, đánh giá tổng quan về thực
tiễn Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn ngành kiểm sát và lồng ghép
phân tích về thực tiễn thực hiện tại thành phố Hà Nội trong những năm gần đây.
Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả chỉ nghiên cứu về nhiệm vụ, quyền
hạn của VKS trong việc kiểm sát việc giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án (ở
Việt Nam, hiện nay, có hai quan điểm khác nhau về TTDS. Quan điểm thứ nhất
cho rằng, TTDS, bao gồm toàn bộ trình tự, thủ tục giải quyết vụ việc dân sự và thi
hành án dân sự. Quan điểm khác cho rằng, TTDS chỉ bao gồm trình tự, thủ tục giải
quyết vụ việc dân sự tại Tòa án).
4. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn
- Nghiên cứu làm rõ những vấn đề về lý luận như khái niệm, ý nghĩa, cơ sở của
nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS và mối quan hệ giữa
nguyên tắc này với các nguyên tắc cơ bản khác của TTDS.
- Nghiên cứu làm rõ nội dung nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong
TTDS, các quy định của pháp luật TTDS cụ thể hoá nguyên tắc này, so sánh
những quy định của BLTTDS mới và BLTTDS trước đây và chỉ ra những hạn


chế, bất cập của pháp luật quy định về nguyên tắc nếu có.
- Khảo sát thực tiễn thực hiện nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật
trong TTDS và chỉ ra những hạn chế, khó khăn, vướng mắc trong việc thực
hiện nguyên tắc này trong thực tiễn.
- Trên cơ sở những hạn chế, bất cập của pháp luật và những khó khăn, vướng
mắc trong thực tiễn thực hiện nguyên tắc, đề xuất những phương hướng, giải
13
pháp cơ bản nhằm tiếp tục hoàn thiện pháp luật và thực hiện có hiệu quả nguyên
tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS. Qua đó phát huy vai trò của
VKS trong kiểm sát vụ án dân sự trong thời gian tới, bảo đảm cho việc giải
quyết các vụ án dân sự của Tòa án có căn cứ, đúng pháp luật, bảo vệ quyền và
lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, xã hội và công dân.

14
trong TTDS là một trong những nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS trong điều
kiện cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay.


Làm rõ nội dung cơ bản của nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật thông
qua các quy định có liên quan đến trách nhiệm, quyền hạn của VKSND trong
BLTTDS sửa đổi, bổ sung năm 2011 và BLTTDS năm 2015, có sự so sánh các
quy định giữa hai bộ luật này.
Chỉ ra được những hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật về nguyên tắc
Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS; những kết quả đạt được và hạn
chế, vướng mắc, khó khăn trong thực tiễn thực hiện nguyên tắc.
Đề xuất được những kiến nghị xây dựng, hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực
hiện có hiệu quả nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận
văn gồm 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp
luật trong Tố tụng dân sự
Chương 2: Nội dung nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS
theo quy định của pháp luật Tố tụng dân sự hiện hành
Chương 3: Thực tiễn thực hiện nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật
trong Tố tụng dân sự và kiến nghị
15
Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC KIỂM SÁT VIỆC


TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
1.1 Khái niệm và ý nghĩa của nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật

hiện pháp luật TTDS. Những định hướng này thể hiện quan điểm, đường lối và
16
chính sách của Nhà nước ta trong quá trình tố tụng giải quyết các vụ việc dân sự,
được quy định trong luật và được gọi là nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS.
Khái niệm “nguyên tắc cơ bản” của Luật TTDS Việt Nam là một khái niệm rộng
bao hàm nhiều mặt khác nhau và phải đứng trên quan điểm toàn diện để nhận
thức nó. Theo Giáo trình Luật TTDS của trường Đại học Luật Hà Nội thì:
“Nguyên tắc của luật TTDS là những tư tưởng pháp lí chỉ đạo, định hướng cho
việc xây dựng và thực hiện pháp luật TTDS và được ghi nhận trong các văn bản
pháp luật TTDS” [18]. Tác giả Nguyễn Văn Cung trong luật văn thạc sĩ “Các
nguyên tắc cơ bản của Luật Tố tụng dân sự Việt Nam” đã đưa ra khái niệm các
nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS Việt Nam một cách khá toàn diện như sau:
“Các nguyên tắc cơ bản của TTDS Việt Nam là những tư tưởng pháp lí chỉ đạo


mang tính xuất phát điểm, phản ánh đường lối chính sách của Đảng và Nhà
nước, bản chất và những đặc trưng cơ bản của TTDS, được quán triệt trong nội
dung của các chế định, quy phạm pháp luật TTDS, quy định kết cấu của toàn bộ
quy trình TTDS và thể hiện phương hướng và cách thức thực hiện mục đích và
nhiệm vụ của TTDS Việt Nam” [9,tr 13].
Như vậy, các nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS là những quy phạm chỉ đạo,
mang tính chất cơ sở, nền tảng cho toàn bộ quy trình TTDS. Nội dung của các
quy phạm này phải được quán triệt trong toàn bộ các quy phạm của pháp luật
TTDS và cũng chính vì vậy các nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS quyết định
toàn bộ kết cấu của quy trình TTDS.
Các nguyên tắc cơ bản trong luật TTDS vừa mang tính chất chủ quan đồng thời
lại là sự phản ánh những quy luật khách quan. Các nguyên tắc thể hiện tính chủ
quan bởi đó là những tư tưởng do con người đặt ra, làm cơ sở cho việc ban hành,
xây dựng và thực hiện pháp luật. Trong mỗi thời kỳ, mỗi Nhà nước, mỗi giai cấp
lại thiết lập hoặc thừa nhận những nguyên tắc khác nhau phụ thuộc vào ý chí của



tụng và văn bản áp dụng pháp luật giải quyết vụ việc dân sự được thực hiện theo
quy định của pháp luật. Nội dung hoạt động Kiểm sát việc tuân theo pháp luật
trong TTDS là việc VKSND sử dụng các biện pháp, quyền năng pháp lý do
BLTTDS quy định để kịp thời phát hiện và loại bỏ vi phạm, tiêu cực của cơ
quan, người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng, nhằm bảo đảm
cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, bảo vệ lợi ích của
nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.
Với những phân tích trên đây, có thể đưa ra định nghĩa về nguyên tắc Kiểm sát
việc tuân theo pháp luật trong TTDS như sau:
Nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS là tư tưởng chỉ đạo,
xuyên suốt trong quá trình TTDS; là cơ chế pháp lý (kiểm tra, giám sát) do chủ
thể VKSND thực hiện thông qua việc sử dụng các biện pháp, quyền năng pháp lý
do pháp luật TTDS quy định để ngăn ngừa, phát hiện và loại bỏ vi phạm, tiêu
18
cực của cơ quan, người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng nhằm
bảo đảm cho việc giải quyết vụ việc dân sự nhanh chóng, kịp thời và đúng quy
định của pháp luật, bảo vệ lợi ích của nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi
ích hợp pháp của các đương sự.
Từ định nghĩa này, có thể rút ra năm đặc điểm của nguyên tắc Kiểm sát việc tuân
theo pháp luật trong TTDS:
- Là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt quá trình giải quyết các vụ việc dân sự.
Quá trình tố tụng kéo dài từ khi toà án thụ lý vụ việc dân sự cho đến khi có phán


quyết giải quyết hoặc chấm dứt tranh chấp. Quá trình này đòi hỏi phải có cơ chế
pháp lý (kiểm tra, giám sát) bảo đảm cho việc giải quyết vụ việc dân sự nhanh
chóng, kịp thời, đúng pháp luật. Vì vậy, nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp
luật trong TTDS là một trong những nguyên tắc chỉ đạo cho hầu hết các giai

dân sự là tất yếu khách quan, nhằm đảm bảo pháp chế thống nhất, nhằm kịp thời
phát hiện, xử lý vi phạm trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự để đảm bảo lợi
ích của Nhà nước, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quan hệ dân sự.
- Nội dung là việc sử dụng các biện pháp, quyền năng pháp lý do BLTTDS quy
định để ngăn ngừa, phát hiện và loại bỏ vi phạm, tiêu cực của cơ quan, người
tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng.
Khi thực hiện chức năng Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động giải
quyết vụ việc dân sự của TAND, VKSND có nhiệm vụ, quyền hạn kiểm sát
thông bảo, quyết định và các văn bản có liên quan đến việc giải quyết vụ việc
dân sự của Tòa án; kiểm sát việc chuyển giao các loại văn bản trên của Tòa án có
đúng quy định của BLTTDS hay không… Qua đó góp phần hoàn thiện, hạn chế


những tiêu cực, sai sót trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án,
đồng thời góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm của những người tiến hành tố
tụng khi giải quyết các vụ việc dân sự.
- Mục đích là nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ việc dân sự đúng pháp luật, bảo
đảm công bằng và bảo vệ lợi ích của nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi
ích hợp pháp của các đương sự.
Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết vụ án dân sự giúp phát hiện ra
các vi phạm, sai lầm trong tố tụng, các phán quyết của Tòa án từ đó kiến nghị,
kháng nghị để giúp Tòa án nhận ra các sai lầm mắc phải và khắc phục các sai lầm
đó. Việc kiểm tra, giám sát làm cho Tòa án phải có ý thức thực hiện đúng theo quy
định của pháp luật, từ đó bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.
Thực tiễn TTDS cho thấy, khi tham gia tố tụng có nhiều đương sự ít am hiểu pháp
luật, tin tuyệt đối vào các phán quyết của Tòa án mà không thể nhận ra được các sai
lầm, vi phạm trong các bản án, quyết định đó của Tòa án. Vì vậy VKSND với chức
năng của mình Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các thủ tục, phán quyết đó
giúp bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, giúp việc thực thi
20

quyết vụ việc dân sự ở Tòa án các cấp được nhanh chóng, khách quan, toàn diện,
đầy đủ và kip thời; bảo đảm mọi bản án quyết định của Tòa án có căn cứ và đúng
pháp luật; bảo đảm mọi bản án, quyết định dân sự của Tòa án đã có hiệu lực
pháp luật được đưa ra thi hành đúng pháp luật.
BLTTDS quy định Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử phải độc lập và chỉ
tuân theo pháp luật, bên cạnh đó lại quy định quyền quyết định và tự định đoạt
của đương sự. Muốn đảm bảo được những điều đó thì nhất thiết phải có sự kiểm
21
sát của VKSND, bởi hoạt động tố tụng của người tiến hành tố tụng do nhiều
nguyên nhân khác nhau có thể không được khách quan. Nhiều khi vì lý do lịch
sử để lại, không phải người tiến hành tố tụng nào cũng nhận thức vấn đề giống
nhau, do đó cần sự giám sát của VKSND để đảm bảo cho hoạt động tố tụng đúng
trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
Cuối cùng, nguyên tắc Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp, đặc biệt là quyền con người, quyền công dân của các
đương sự. Có thể nói, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công
dân là tư tưởng xuyên suốt trong Hiến pháp năm 2013 cũng như trong cả
BLTTDS. Quyền con người và quyền công dân là quyền nói chung trong luật
nhà nước. Trong TTDS, bảo đảm quyền con người, quyền công dân tức là bảo
đảm các quyền khởi kiện của đương sự; quyền được cung cấp chứng cứ; quyền
được thỏa thuận trong hoạt động hòa giải; quyền được tranh luận tại phiên tòa;


quyền được phản đối bản án, quyết định của Tòa án… Nguyên tắc Kiểm sát việc
tuân theo pháp luật trong TTDS chính là bảo đảm quyền con người trong TTDS
phải được tiếp cận trong tổng thể quyền dân sự của con người, gắn với toàn bộ
quá trình TTDS: từ giai đoạn khởi kiện, nộp án phí, thụ lý đến giai đoạn xét xử,
ra quyết định xét xử, ra bản án và thi hành án dân sự. Đây chính là cơ chế pháp
lý (kiểm tra, giám sát) bảo đảm cho việc giải quyết vụ việc dân sự nhanh chóng,
kịp thời, đúng pháp luật; đảm bảo cho bản án, quyết định của Tòa án có căn cứ