SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Đổi mới phương pháp dạy học đang trở thành một trong những vấn đề cấp
thiết ở nước ta, việc đổi mới phương pháp dạy học sẽ có hiệu quả cao khi kết hợp
với việc sử dụng các phương tiện dạy học. Trong giảng dạy bộ môn Địa lí, việc sử
dụng phương tiện dạy học là yêu cầu cần thiết, đặc biệt là việc khai thác kênh hình.
Những năm gần đây, do sự phát triển của khoa học và công nghệ, ngành
Giáo dục đã được cung cấp nhiều phương tiện dạy học để nâng cao hiệu quả giảng
dạy như: máy vi tính, máy chiếu đa năng, băng đĩa…Tuy nhiên, đối với môn Địa lí,
một trong nhưng phương tiện được cả thầy và trò sử dụng rộng rãi chính là bản đồ.
Đối với môn Địa lí 12, phương tiện dạy và học quan trọng không kém quyển Sách
giáo khoa là Atlat địa lí Việt Nam do công ty bản đồ tranh ảnh giáo khoa thuộc
NXB Giáo dục biên soạn.
Trong chương trình Địa lí lớp 12, để nâng cao hiệu quả khai thác kiến thức
cần phải sử dụng Atlat trong mỗi tiết học. Atlat được coi là cuốn sách giáo khoa thứ
2 cho học sinh đào sâu kiến thức Địa lí. Qua việc sử dụng Atlat giúp học sinh cụ thể
hoá các kiến thức trừu tượng, nắm bắt kiến thức một cách hệ thống, vững chắc,
nâng cao khả năng quan sát, phân tích, giải thích, chứng minh các vấn đề Địa lí lớp
12. Đối với Giáo viên, Atlat là phương tiện hỗ trợ dạy học thường xuyên và hiệu
quả trong các tiết dạy Địa lí lớp 12. Giáo viên dễ dàng vận dụng đổi mới phương
pháp để tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức Địa lí lớp 12.
Cuốn Atlat thật sự quen thuộc và cần thiết đối với học sinh lớp 12, nhưng
việc sử dụng Atlat trong các tiết học còn nhiều hạn chế. Đa số các em chưa trang bị
Atlat trong mỗi tiết học, các em chỉ cần nó khi vào phòng thi, coi việc có nó như
một phong trào. Đó chính là lí do chúng ta thường thấy những quyển Atlat còn
thơm mùi giấy mới khi đi coi thi tốt nghiệp THPT. Chính vì thế, việc sử dụng và
khai thác kiến thức Địa lí trong Atlat để làm bài thi nhìn chung còn yếu. Việc phân
tích, giải thích các mối quan hệ nhân quả, quy luật địa lí còn gặp nhiều khó khăn,
lúng túng. Atlat có mặt trong phòng thi nhưng thực sự chưa phát huy được hiệu

PHẦN HAI: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
1.1. Khái niệm về Atlat.
Atlat ( tập bản đồ) là một tập hợp có hệ thống các bản đồ Địa lí được sắp xếp
một cách lô gic để phục vụ cho mục đích dạy và học. Atlat có tính thống nhất cao
về cơ sở toán học, nội dung và bố cục bản đồ. [5].
Atlat Việt Nam là một dạng thu nhỏ của bản đồ Việt Nam, gồm nhiều loại
bản đồ khác nhau, được sắp xếp một cách hệ thống từ bản đồ tự nhiên đến bản đồ
dân cư, bản đề kinh tế chung, bản đồ các ngành kinh tế, bản đồ các vùng kinh tế.
Các kí hiệu của đối tượng Địa lí được thống nhất cho tất cả các bản đồ và được thể
hiện ngay ở trang đầu của Atlat. Một số kí hiệu không thống nhất được hoặc các kí
hiệu có thể xếp được vào các trang thì thể hiện ở từng trang bản đồ. Nội dung từng
trang bản đồ thường khá chi tiết và có sự kết hợp chặt chẽ giữa bản đồ và biểu đồ
nhằm giúp cho người sử dụng thông qua đọc bản đồ nắm được tình hình phát triển,
sự phân bố các đối tượng địa lí. Bởi vậy, muốn sử dụng Atlat trong học tập, ngoài
2


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
kĩ năng xác định vị trí, tìm đặc điểm của các đối tượng trên bản đồ cần dựa vào kí
hiệu, màu sắc, người học phải biết cách nhận xét, phân tích các loại biểu đồ. [2].
1.2. Vai trò và chức năng của Atlat Địa lí Việt Nam.
Atlat có tầm quan trọng trong việc giúp học sinh rèn luyện, phát triển kĩ
năng, nắm bắt, tái hiện kiến thức, tìm hiểu khái niệm, quy luật, phân tích mối quan
hệ nhân quả, khai thác các đối tượng Địa lí dàn trải trong không gian, nằm sâu
trong lòng đất.
Ở một góc độ nhất định trong hoạt động dạy học, Atlat có chức năng minh
hoạ, và là nguồn tri thức như một cuốn sách giáo khoa thứ 2. Thông qua Atlat, giáo
viên có thể giải thích, minh hoạ các vấn đề một cách dễ dàng.

lí Việt Nam”
Trong mỗi vùng đều có các bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế và biểu đồ GDP
so với cả nước.
Trong một trang của bản đồ thường thể hiện nhiều yếu tố: Địa lí tự nhiên, địa
lí kinh tế xã hội, một số hình ảnh quan trọng của các địa phương về sản xuất, hoạt
động văn hoá…
1.4. Những kiến thức Địa lí kinh tế - xã hội trong SGK địa lí 12 ( ban cơ bản)
có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam.
Bảng: Bài học trong SGK có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam. [3,4].
Bài
Các mục của Nội dung Atlat Trang Mục tiêu sử dụng Atlat
bài học có sử được khai thác
trong mục bài học
dụng Atlat
Bài 16: 1. Đông dân, Bản đồ dân tộc 16
- Học sinh chứng minh Việt
Vị trí địa có
nhiều
Nam có nhiều dân tộc
lí
và thành phần
- Sự phân bố điển hình của
phạm vi dân tộc.
các dân tộc ở Trung du miền
lãnh thổ
núi Bắc Bộ, Tây Nguyên,
Đồng bằng sông Cửu
long…
Bài 18: 2. Mạng lưới Bản đồ dân số 15
Kể tên và xác định được vị

nghiệp chung. 18
đồng bằng Duyên hải miền
nghiệp
- Bản đồ lúa,
Trung
cây
công
- Nhận xét tình hình sản
nghiệp, chăn
xuất, phân bố lương thực,
nuôi
19
thực phẩm, cây công
4


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”

Bài 24:
Vấn
đề
phát triển
ngành
thuỷ sản.

1.
Ngành Bản đồ thuỷ
thuỷ sản
sản và lâm

1. Cơ cấu
công nghiệp
theo ngành
2. Cơ cấu
công nghiệp
theo
thành
phần kinh tế.
3. Cơ cấu
công nghiệp
theo lãnh thổ
1.
Công
nghiệp năng
lượng
2.
Công
nghiệp
chế

Bản đồ công
nghiệp chung
21

- Bản đồ địa
chất
khoáng 8
sản
- Bản đồ công
nghiệp

lãnh thổ công nghiệp, kể tên
các trung tâm công nghiệp
lớn, các sản phẩm chính của
trung tâm.
- Học sinh xác tiềm năng
phát triển các ngành công
nghiệp thông qua nguồn
nguyên liệu: bản đồ khoáng
sản (than, dầu khí)…
5


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
công
nghiệp
trọng
điểm

biến
lương lượng
22
thực,
thực - Bản đồ công
phẩm.
nghiệp
chế
biến
lương
thực,

đề vận tải
thông vận tải
23
phát triển
ngành
giao
thông vận

- Trình bày cơ cấu, sự phát
triển và phân bố ngành
năng lượng và giải thích vì
sao lại có sự phân bố như
vậy.
- Trình bày sự phát triển,
phân bố của công nghiệp
chế biến lương thực, thực
phẩm và giải thích vì sao lại
có sự phân bố như vậy.
- Học sinh xác định các
điểm công nghiệp, khu công
nghiệp các trung tâm công
nghiệp ( quy mô rất lớn,
trung tâm công nghiệp quy
mô lớn, quy mô vừa, quy
mô nhỏ), vùng công nghiệp.
- Cơ cấu ngành trong các
trung tâm công nghiệp, các
ngành công nghiệp then
chốt của khu công nghiệp,
vùng công nghiệp

phát triển
thương
mại
2. Du lịch
Bản đồ du lịch 25

Bài 32:
Vấn
đề
khai thác
thế mạnh
ở Trung
du
và
miền núi
Bắc Bộ

1. Khái quát Bản đồ hành
chung.
chính
Việt 4,5
Nam
2. Khai thác, Bản đồ tự
Chế
biến nhiên và kinh
khoáng sản tế của vùng
26
và thuỷ điện

Bài 33:

Nam
4,5

1. Khái quát
chung.
2. Hình thành
cơ cấu nông

- Bản đồ kinh
tế và tự nhiên 27
của vùng.
- Bản đồ hành

quốc tế, cảng biển và cụm
cảng quan trọng ở nước ta.
- Học sinh xác định được thị
trường chính của nước ta
được mở rộng ra thế giới,
đặc biệt là thị trường Châu
Á và Châu Âu
- Học sinh trình bày tài
nguyên du lịch nước ta ( tài
nguyên tự nhiên và tài
nguyên nhân văn) và các
trung tâm du lịch lớn, các
vùng du lịch.
Xác định vị trí địa lí, tên các
tỉnh, thành phố
- Xác định thế mạnh về
khoáng sản, thuỷ điện.

hải Nam
Trung Bộ

Bài 37:
vấn
đề
khai thác
thế mạnh
ở
Tây
Nguyên

Bài 42:
Vấn
đề
phát triển
kinh tế,
an ninh
quốc
phòng ở

ngư chính
Nam

Việt 4,5

1. Khái quát - Bản đồ tự
chung
nhiên và kinh
tế của vùng

quần đảo.

27
4,5
20

25

28
4,5
18
19

- Bản đồ hành
chính
4,5
- Bản đồ lâm
nghiệp và thuỷ
sản
20
- Bản đồ du
lịch
25

cơ cấu nông lâm ngư nghiệp
- Xác định các trung tâm
công nghiệp, các nông sản,
vùng trồng rừng…
- Học sinh xác định vị trí địa
lí, phạm vi lãnh thổ, kể tên

8


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
Biển
Đông, các
đảo
và
quần đảo.
Bài 43:
Các vùng
kinh
tế
trọng
điểm

Bản
đồ
khoáng sản
8

1. Qúa trình Bản đồ các
hình thành và vùng kinh tế
thực
trạng trọng điểm
30
phát triển
3. Ba vùng
kinh tế trọng

vì vậy, khi đi thi học sinh không thể khai thác có hiệu quả cuốn Atlat. Khi được hỏi
tại sao không sử dụng Atlat trong quá trình học tập, đa số các em cho rằng: việc học
trên Atlat phức tạp hơn nhiều so với học thuộc lòng, vì vậy các em xem Atlat chỉ là
phương tiện minh hoạ. Một số em lại cho rằng: Mua Atlat làm gì cô, học trong sách
9


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
giáo khoa còn chưa hết. Thực sự các em chưa nhận thấy vai trò quan trọng của
Atlat trong khai thác kiến thức địa lí.
III. GIẢI PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN.
3.1. Mục tiêu cần đạt được để rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí kinh
tế xã hội cho học sinh qua Atlat Địa lí Việt Nam.
* Khi hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat khi khai thác kiến thức Địa lí kinh tế xã
hội, Giáo viên cần đạt được mục tiêu:[1,2,5,6].
- Giúp học sinh nắm vũng kiến thức Địa lí kinh tế xã hội lớp 12
- Vận dụng kiến thức trong sách giáo khoa vào khai thác kiến thức trong
Atlat
- Học sinh sử dụng Atlat để mô tả, trình bày sự phân bố các đối tượng địa lí
kinh tế xã hội
- Học sinh mô tả, phân tích mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí kinh tế xã
hội thông qua Atlat.
-Thông qua sử dụng Atlat, học sinh có thể tự làm các bài tập, kiểm tra đánh
giá kiến thức của mình sau khi học xong bài học.
* Để sử dụng Atlat có hiệu quả, giáo viên cần giúp học sinh: [1,2,5,6].
- Hiểu được cấu trúc của Atlat ( gồm các trang, mục nào, sắp xếp ra sao)
- Đọc hệ thống kí hiệu, chú giải ở trang đầu để biết các kí hiệu thể hiện trên
bản đồ và cố gắng ghi nhớ càng nhiều kí hiệu càng tốt.
- Đọc tên, mô tả một số đối tượng Địa lí, chú ý đến việc phân tích các biểu

chất lượng), mật độ dân số các vùng được thể hiện bằng các gam màu. Từ đó, học
sinh nhận định vị trí tập trung các điểm dân cư, nhận xét và so sánh sự phân bố dân
cư, giải thích nguyên nhân. Ví dụ so sánh sự phân bố dân cư ở Đồng bằng sông
Hồng với Trung du và miền núi Bắc Bộ, vì sao lại có sự khác biệt về phân bố dân
cư như vậy.
Các điểm dân cư đô thị được thể hiện theo quy mô dân số và cấp đô thị. Quy
mô dân số của các đô thị được thể hiện thông qua kích thước và hình dạng kí hiệu
với các bậc khác nhau ( đô thị loại dặc biệt, đô thị loại 1,2,3,4,5). Từ đó, học sinh
xác định được sự phân bố của các đô thị theo vùng, quy mô các đô thị, các đô thị có
dân số đông nhất nước ta, kể tên được các đô thị đặc biệt.
- Hướng dẫn học sinh giải thích mối liên hệ giữa bản đồ dân số với các bản
đồ khác. Ví dụ mối liên hệ giữa bản đồ dân cư và bản đồ công nghiệp, học sinh sẽ
nhận thấy, nơi tập trung đông dân cũng chính là nơi có nền công nghiệp phát triển.
- Hướng dẫn học sinh nắm được màu sắc của các ngữ hệ và các ngôn ngữ để
dễ dàng đọc và hiêu bản đồ. Nhận xét các ngữ hệ và ngôn ngữ trên toàn lãnh thổ.
Ví dụ nhóm ngữ hệ Nam Á bao gồm nhóm ngôn ngữ nào? phân bố ở vùng nào?
- Phân tích ảnh hưởng của sự phân bố dân tộc đến sự phát triển kinh tế xã hội
và an ninh quốc phòng, đặc biệt là Trung du miền núi Bắc Bộ và Tây Nguyên.
* Phân tích bản đồ, biểu đồ trang 15 của Atlat để dạy bài 16, 17 sách giáo khoa Địa
lí 12 ban cơ bản để rút ra đặc điểm dân cư và nguồn nhân lực nước ta.
- Dựa vào màu sắc của bản đồ, phân tích mật độ dân số: Vùng nào có mật độ
dân số cao, vùng nào có mật độ dân số thấp, tại sao lại có sự phân bố như vậy, tác
động của sự phân bố đó đến phát triển kinh tế xã hội nước ta.
- Phân tích biểu đồ dân số qua các năm, học sinh nhận thức được: Dân số
nước ta đông, gia tăng nhanh từ đầu thế kỉ XX đến nay.

11


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa

công nghiệp. Giải thích sự khác nhau giữa các vùng.
+ Bản đồ chăn nuôi: Thể hiện số lượng gia súc, gia cầm các tỉnh, sản lượng
thịt hơi xuất chuồng theo đầu người thông qua màu sắc, biểu đồ. Giải thích vì sao
lại có sự khác biệt về chăn nuôi gia súc, gia cầm giữa các vùng.
* Tìm hiểu tình hình sản xuất công nghiệp nước ta qua bản đồ ở trang 21,22 trong
Atlat để dạy bài 26 , 27, 28 sách giáo khoa Địa lí 12, ban cơ bản.

12


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu bản đồ công nghiệp chung để tìm hiểu sự
phân bố công nghiệp? Xác định khu vực có mức độ tập trung công nhiệp cao, khu
vực có mức độ tập trung công nghiệp thấp? Gỉai thích tại sao lại có sự phân bố như
vậy? Xác định các trung tâm công nghiệp có quy mô rất lớn, quy mô lớn, quy mô
vừa và quy mô nhỏ? Căn cứ vào biểu đồ để tìm hiểu sự gia tăng giá trị sản xuất
công nghiệp, giá trị sản xuất phân theo nhóm ngành, phân theo thành phần kinh tế.
- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu bản đồ các ngành công nghiệp trọng điểm ở
trang 22 Atlat để tìm hiểu sự phát triển, phân bố các ngành công nghiệp năng
lượng, chế biến lương thực, thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng.
- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu tranh ảnh trong các trang Atlat để ghi nhớ,
khắc sâu kiến thức về sự phát triển và phân bố các ngành công nghiệp chủ chốt ở
nước ta.
* Tương tự như vậy, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu các bản đồ giao thông,
thương mại, du lịch.
3.2.3. Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức địa lí kinh tế - xã hội của các vùng
kinh tế.
Để mang lại hiệu quả kinh tế cao khi khai thác kiến thức địa lí các vùng kinh
tế, giáo viên cần hướng dẫn học sinh đạt được những yêu cầu sau:

Qua quá trình hướng dẫn cho học sinh lớp 12A1 sử dụng Atlat để khai thác
kiến thức Địa lí kinh tế xã hội, tôi nhận thấy:
- Số lượng học sinh trang bị Atlat tăng nhanh, đa số các em đã có ý thức
trang bị Atlat cho mình giống như cuốn sách giáo khoa thứ 2.
- Bước đầu học sinh đã có thói quen sử dụng Atlat trong các bài học, các em
đang dần dần tạo cho mình sự đam mê cuốn Atlat. Phần lớn các em hào hứng khi
được trả lời các câu hỏi liên quan đến Atlat và thường đạt kết quả cao khi làm các
bài tập liên quan đến sử dụng Atlat.
- Trong quá trình sử dụng Atlat, đa số học sinh đã tạo được hứng thú khi
khai thác, đào sâu kiến thức, đánh giá được mối liên hệ giữa các yếu tố địa lí.
- Qua khảo sát, có đến 70% học sinh trong lớp cho rằng: các em không phải
học thuộc lòng như trước đây mà vẫn ghi nhớ, khắc sâu kiến thức của bài học một
cách sâu sắc, sinh động.
PHẦN BA: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
I. KẾT LUẬN
Nếu như bản đồ là phương tiện không thể thiếu trong việc khảo sát, nghiên
cứu địa lí thì trong việc giảng dạy, học tập Địa lí ở nhà trường phổ thông, nó cũng
có vai trò không kém phần quan trọng.Việc rèn luyên kĩ năng bản đồ giúp học sinh
lĩnh hội được kiến thức Địa lí một cách nhẹ nhàng, nhanh chóngvà ghi nhớ lâu bền.
Rèn luyện kĩ năng bản đồ còn là một phương tiện đặc biệt để phát triển năng lực tư
duy nói chung và năng lực tư duy Địa lí nói riêng. Trong khi sử dụng bản đồ, học
sinh phải luôn luôn quan sát, tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp,
khái quát hoá, tư duy của các em luôn luôn hoạt động và phát triển. 1
Làm việc với Atlat thì việc học và ôn tập Địa lí 12 sẽ thuận lợi hơn rất
nhiều, Atlat giúp học sinh hình dung được tình hình phát triển và phân bố của các
đối tượng địa lí trong không gian, giam tính trừu tượng của nội dung bài học, hạn
chế việc ghi nhớ máy móc. Trên cơ sở sử dụng Atlat, học sinh sẽ có nhiều khả năng
đạt kết quả cao ở các kì thi, trong đó có kì thi THPTQG.
14



Đỗ Thị Hảo

TÀI LIỆU THAM KHẢO
15


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
[1]. Rèn luyện kĩ năng địa lí: Mai Xuân Sơn, Nhà xuất bản giáo dục 1998.
[2]. Hướng dẫn ôn tập thi tốt nghiệp THPT: Phạm Thị Sen ( chủ biên), Nhà xuất
bản giáo dục 2011.
[3]. Atlat Địa lí Việt Nam: Ngô Đạt Tam - Nguyễn Quý Thao, Nhà xuất bản giáo
dục 2015.
[4]. Sách giáo khoa, sách giáo viên Địa lí 12: Lê Thông ( tổng chủ biên), Nhà xuất
bản giáo dục 2010.
[5].Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT chu kỳ 3 ( 2004 – 2007):
Đặng Văn Đức - Lê Huỳnh - Đỗ Minh Đức, năm 2005.
[6]. Tham khảo một số tài liệu trên mạng internet

16


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………...1
I. Lí do chọn đề tài………………………………………………………………….1
II. Mục đích nghiên cứu…………………………………………………………….2
III. Đối tượng nghiên cứu………………………………………………...…...........2

TRƯỜNG THPT LÊ HOÀN
17


SKKN “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí – kinh tế xã hội qua Atlat Địa
lí Việt Nam”

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHAI THÁC KIẾN THỨC ĐỊA
LÍ KINH TẾ - XÃ HỘI QUA ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM

Người thực hiện: Đỗ Thị Hảo
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Địa lí

THANH HOÁ NĂM 2017

18