PHẦN 1
ĐẶT VẤN ĐỀ
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy
và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự
học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển
năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa
dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học”; “Đổi
mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo
dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan. Việc thi, kiểm tra và đánh giá
kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội
và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận. Phối hợp sử dụng kết quả
đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của
người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh
giá của gia đình và của xã hội”.
Muốn đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo thì “mắt xích” cần
phải tập trung, nỗ lực nhiều nhất, đầu tư nhiều thời gian, trí tuệ, tiền bạc nhất
chính là khâu đổi mới cách thức kiểm tra đánh giá học sinh. Trước hết chúng
ta phải hiểu kiểm tra đánh giá là bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy
học bởi đối với người giáo viên, khi tiến hành quá trình dạy học phải xác định
rõ mục tiêu của bài học, nội dung và phương pháp cũng như kỹ thuật tổ chức
quá trình dạy học sao cho hiệu quả. Muốn biết có hiệu quả hay không, người
giáo viên phải thu thập thông tin phản hồi từ học sinh để đánh giá và qua đó
điều chỉnh phương pháp dạy, kỹ thuật dạy của mình và giúp học sinh điều
chỉnh các phương pháp học. Như vậy, kiểm tra đánh giá là bộ phận không thể
tách rời của quá trình dạy học và có thể nói kiểm tra đánh giá là động lực để
1



NỘI DUNG SÁNG KIẾN
2.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.1.1. Thế nào là đánh giá năng lực
Đánh giá năng lực là đánh giá các kỹ năng nhận thức và xã hội, kỹ năng
hợp tác và các năng lực sáng tạo, các phong cách tư duy khác nhau... Điều
này có nghĩa là đánh giá theo chiều rộng.
Đánh giá năng lực không chỉ là yêu cầu sự nhắc lại (kỹ năng tư duy bậc
thấp), mà là các kỹ năng học tập, kỹ năng xây dựng kiến thức và kỹ năng ứng
dụng (kỹ năng tư duy bậc cao). Điều này có nghĩa là đánh giá theo chiều sâu.
Đánh giá năng lực thông qua các sản phẩm của hoạt động học và quá
trình học.
Chú ý đến tiềm năng của học sinh như: Cách học sinh quan sát, nhận
biết sự việc, nhận thức về một vấn đề như thế nào? Khả năng trực giác thế
nào? Phong cách tư duy của học sinh là gì? Học sinh nhận xét thế nào? Học
sinh có ưu điểm gì trong hoạt động học? Trong việc hợp tác với các học sinh
khác?
2.1.2. Những đặc điểm của câu hỏi/bài tập định hướng năng lực
Về cấu trúc, câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực gồm 2 phần:
- Phần I. Thông tin: phần này có thể là một đoạn thông tin (sách, báo,
mạng), mô tả một thí nghiệm, đưa một kết quả điều tra… (Lưu ý: cần có trích
dẫn nguồn thông tin, ảnh chụp…)
- Phần II. Hệ thống câu hỏi: phần này có thể có 1 hay nhiều câu hỏi,
có thể là câu tự luận hoặc trắc nghiệm, có thể sắp xếp theo nhiều mức độ tư
duy khác nhau từ nhận biết đến phân tích, tổng hợp, đánh giá…
Các thành tố quan trọng để đánh giá việc đổi mới xây dựng bài tập là:
sự đa dạng của bài tập, chất lượng bài tập, sự lồng ghép bài tập vào giờ học và
sự liên kết với nhau của các bài tập. Những đặc điểm của bài tập định hướng
năng lực:
3


- Diễn biến mở của giờ học.
4


2.1.2.8. Phân hóa nội tại
- Con đường tiếp cận khác nhau.
- Phân hóa bên trong.
- Gắn với các tình huống và bối cảnh.
2.1.3. Các dạng bài tập định hướng năng lực:
- Các bài tập dạng tái hiện: Yêu cầu sự hiểu và tái hiện tri thức. Bài
tập tái hiện không phải trọng tâm của bài tập định hướng năng lực.
- Các bài tập vận dụng: Các bài tập vận dụng những kiến thức trong
các tình huống không thay đổi. Các bài tập này nhằm củng cố kiến thức và rèn
luyện kỹ năng cơ bản, chưa đòi hỏi sáng tạo.
- Các bài tập giải quyết vấn đề: Các bài tập này đòi hỏi sự phân tích,
tổng hợp, đánh giá, vận dụng kiến thức vào những tình huống thay đổi, giải
quyết vấn đề. Dạng bài tập này đòi hỏi sự sáng tạo của người học.
- Các bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn: Các bài tập vận
dụng và giải quyết vấn đề gắn các vấn đề với các bối cảnh và tình huống thực
tiễn. Những bài tập này là những bài tập mở, tạo cơ hội cho nhiều cách tiếp
cận, nhiều con đường giải quyết khác nhau.
2.3.4. Quy trình biên soạn câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá theo
định hướng năng lực
Việc biên soạn các câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá theo định hướng
năng lực có thể tiến hành theo các bước như sau:
Bước 1. Xác định các chủ đề dạy học trong bộ môn để xây dựng câu
hỏi, bài tập nhằm kiểm tra, đánh giá năng lực của học sinh .
Bước 2. Căn cứ nội dung chủ đề, xác định các năng lực có thể hình
thành/rèn luyện cho HS thông qua chủ đề (mỗi năng lực được thể hiện bởi
nhiều kĩ năng thành phần).

giáo viên.
Từ trước đến nay, giáo viên thường kiểm tra đánh giá dựa trên những
kinh nghiệm; họ soạn câu hỏi kiểm tra miệng, hay bài kiểm tra 15 phút, bài
kiểm tra 1 tiết hoặc học kỳ phần lớn dựa trên theo lối mòn (kinh nghiệm, thói
quen…) mà ít khi để ý đến cơ sở khoa học, tính quy chuẩn của việc thiết kế
đề thi hay đề kiểm tra. Các đề thi/kiểm tra chủ yếu là nhằm đánh giá việc nhớ,
hiểu kiến thức, kỹ năng thực hành, mà ít chú ý đánh giá khả năng học sinh
6


vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống trong thực tiễn đời sống, ít
chú ý đến việc đánh giá năng lực người học theo chuẩn mong đợi.
Giáo viên chọn kiểu câu hỏi, cách thức ra đề thi đánh giá học sinh chủ
yếu do bắt chước những đề mẫu, theo “sách”… mà ít khi để ý đến mục tiêu đo
lường, đánh giá, ít khi suy nghĩ về cơ sở khoa học của việc ra đề thi hay đề
kiểm tra là nhằm kiểm tra kiến thức, kỹ năng gì, đặc biệt là kiểm tra năng lực
gì trong đó, họ không định hình rõ ràng. Chính vậy họ sưu tầm một số đề họ
thấy “hay” trong sách GK hay sách tham khảo, trên cơ sở đó bắt chước cách
làm. Còn các kiến thức được tập huấn về thiết kế bảng mô tả, xây dựng câu
hỏi/bài tập định hướng năng lực, … nhiều lúc còn mới lạ với họ.
2.3. THIẾT KẾ CÂU HỎI - BÀI TẬP ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC
MÔN SINH HỌC LỚP 8
2.3.1. Câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực “Quan sát”
Bài tập 1. Trong lớp học An là một HS học rất giỏi, bạn dành rất nhiều
thời gian cho việc nghiên cứu các tài liệu và làm bài tập. Nhưng bạn lại có
một tư thế ngồi học rất khác với các bạn trong lớp (ảnh minh họa)

1. Nếu tư thế ngồi học như bạn An kéo dài sẽ ảnh hưởng như thế nào
đến sự phát triển của xương?
2. Ở lứa tuổi các em cần làm gì để cho bộ xương phát triển tốt? Giải

Từ 25 tuổi trở lên
Hãy cho biết:

1. Để đo được độ phát triển của xương ở các lứa tuổi, theo em, các Bác
sỹ đã làm như thế nào?
2. Dựa vào bảng số liệu trên, hãy cho biết tốc độ phát triển của xương ở
lứa tuổi nào là nhanh nhất? Em có thể đưa ra một số lí do để dự đoán tại sao?
3. Theo em cần làm gì để tăng chiều cao của người Việt Nam?
8


2.3.3. Câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực “Xử lý số liệu”
Bài tập 1: Một nhà điều tra xã hội học sau khi nghiên cứu về tình trạng
lây nhiễm bệnh HIV/AIDS ở một địa phương đã thu được kết quả được thể
hiện trong bảng sau:

Căn cứ và bảng số liệu, em hãy trả lời một số câu hỏi sau:
1. Năm nào có tỉ lệ mắc bệnh cao nhất? Hãy đưa một số dự đoán tại sao
lại có tình trạng như vậy?
2. Theo em, nguyên nhân chính dẫn đến việc mắc loại bệnh đó?
3. Đưa ra một số biện pháp giúp làm giảm tỉ lệ lây nhiễm bệnh ở địa
phương trên?
Bài tập 2. Theo bác sỹ Tô Tấn Do (Trung tâm Y tế dự phòng Đức Phổ)
Các bệnh hô hấp thường gặp bao gồm: viêm phế quản cấp, viêm phổi
do các loại vi khuẩn, virus; hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung
thư phổi, tràn dịch màng phổi, lao phổi. Các bệnh này chiếm khoảng 80% số
các bệnh lý hô hấp, bên cạnh đó, còn nhiều bệnh hô hấp khác, tuy nhiên chỉ
chiếm tỷ lệ ít hơn, như: giãn phế quản, viêm phổi kẽ, bụi phổi, các biểu hiện
phổi trong các bệnh hệ thống, nội tiết, cơ xương khớp, thận…
Do tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng, do vậy, bệnh hô

Bài tập 3: Thống kê tỷ lệ nam : nữ tại trường THCS Phổ Vinh (Đức Phổ
- Quảng Ngãi) có tỷ lệ như sau:
Khối lớp
6
7
8
9

Tổng số HS
95
114
102
127

Số HS nam
60
70
62
71
10

Số HS nữ
35
44
40
56


1. Em hãy nhận xét tỷ lệ nam: nữ ở trường này và so sánh với tỷ lệ nam
: nữ trong cấu trúc dân số tự nhiên.

4. Nếu không được chữa trị kịp thời thì em hãy dự đoán xem căn bệnh sẽ
tiến triển như thế nào?
2.3.5. Câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực “Tìm mối quan hệ”
Bài tập 1: Mẹ bạn Hoa năm nay 40 tuổi và là nhân viên của Đội vệ sinh
môi trường Đức Phổ. Thời gian gần đây mẹ bạn Hoa thường có biểu hiện hay
đau đầu, chóng mặt, … Bác hàng xóm của nhà Hoa cho rằng mẹ bạn có thể
mắc bệnh về huyết áp. Nhân dịp Đội vệ sinh môi trường tổ chức khám chữa
bệnh định kì cho nhân viên, mẹ bạn Hoa đã đăng kí khám tổng quát về tim
mạch. Trong phiếu khám chữa bệnh có ghi rất nhiều các thông số khác nhau
liên quan đến tim mạch và huyết áp của mẹ đo được là: 50- 80 mmHg.
1. Theo em huyết áp là gì? Làm thế nào bác sĩ đo được huyết áp của mẹ
bạn Hoa?
2. Dải huyết áp thông thường ở người bình thường là bao nhiêu. Em hãy
trả lời cho bác bằng cách khoanh vào chữ cái tương ứng với chỉ số huyết áp
đúng nhất ở người bình thường trong các gợi ý sau:
A.
B.
C.
D.

50 – 80 mmHg.
60 – 90 mmHg.
70 – 120 mmHg.
90- 150 mmHg.

3. Em hãy giải thích các thông số trong kết quả đo huyết áp của mẹ bạn
Hoa? Với chỉ số huyết áp như trên thì mẹ bạn Hoa mắc bệnh gì?
4. Bác sĩ xác nhận mẹ Hoa mắc bệnh huyết áp thấp. Vậy bệnh của mẹ
bạn Hoa có thể gây ra do những tác nhân nào trong các tác nhân sau. Em hãy
giúp bác chỉ ra các tác nhân gây bệnh bằng cách gạch chân vào Có/Không

(Theo Báo điện tử VnExerpres)
a. Em hãy cho biết nguyên nhân nào đã dẫn tới sự việc đáng tiếc trên?
b. Em hãy tư vấn cho mọi người cách sưởi ấm an toàn bằng than hoa.
2.3.6. Câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực “Thí nghiệm”
Bài tập: Trong thí nghiệm xác định độ bền của xương (như hình vẽ)

Một xương đùi ếch đặt ở vị trí nằm ngang, để lên đĩa treo ở giữa xương
các quả cân, bắt đầu là quả nặng 2kg rồi lần lượt thêm vào các quả cân nhỏ
hơn cho tới 3,5kg, xương vẫn chưa gẫy.
1. Dựa vào cấu tạo và tính chất của xương hãy giải thích thí nghiệm
trên?
2. Nếu tiếp tục treo thêm quả cân nặng 3,5kg lên đĩa treo em hãy dự
đoán điều gì sẽ xảy ra với xương đùi ếch trên?
13


2.4. KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC:
Sau khi thực hiện nghiên cứu về thiết kế câu hỏi/bài tập đánh giá năng
lực học sinh và triển khai nội dung này đến giáo viên qua các khóa tập huấn,
các đợt sinh hoạt cụm chuyên môn (chủ yếu là ở các môn Hóa, Sinh và Công
nghệ), ý thức và kỹ năng thiết kế câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực học sinh
của giáo viên có sự chuyển biến rõ rệt. Cụ thể:
- Trong đề thi chọn học sinh giỏi lớp 9 cấp huyện năm học 2014-2015 ở
môn Hóa và Sinh đã có nhiều bài tập tình huống, theo hướng phát huy các
năng lực sáng tạo của học sinh. Kết quả chấm cho thấy, học sinh dự thi đã tiếp
cận tốt với dạng bài tập này và làm bài đạt kết quả cao.
- Trong Bộ đề kiểm tra học kỳ I vừa qua, theo định hướng của hội đồng
chuyên môn huyện, tất cả các đề kiểm tra môn Hóa, Sinh và Công nghệ của
15 trường THCS trên địa bàn huyện đều có sử dụng các dạng câu hỏi/bài tập
đánh giá năng lực học sinh.

điều kiện thuận lợi để giáo viên tham gia đầy đủ.
- Chỉ đạo thực hiện tốt công tác sinh hoạt chuyên môn qua mạng; tổ
chức cấp tài khoản và tập huấn kỹ năng khai thác diễn đàn “Trường học kết
nối” cho giáo viên và học sinh.

3.3.2. Đối với giáo viên:
- Thường xuyên cập nhật thông tin về xu hướng đổi mới giáo dục và
đào tạo trong thời gian sắp tới, chủ động đón đầu việc thay đổi chương trình
và sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015.
15


- Tích cực tham gia sinh hoạt chuyên môn qua mạng để trao dồi, học
hỏi kinh nghiệm đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo
định hướng phát triển năng lực học sinh
Trong khi nghiên cứu và áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này trong
phạm vi 3 nhóm bộ môn Hóa, Sinh và Công nghệ của huyện Đức Phổ, chắc
chắn tôi chưa thể thấy hết được những ưu điểm và hạn chế của nó. Rất mong
sự đóng góp chân thành của quí đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn !

Người viết sáng kiến

NGUYỄN VĂN TƯƠI

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo
định hướng phát triển năng lực học sinh – Môn Sinh học cấp THCS (Vụ Giáo
dục Trung học)
16


(mô tả mức độ

tập

độ cần đạt)

cần đạt)

(mô tả mức

cần đạt)

Câu

độ cần đạt)
HS xác định HS sử dụng một HS xác định HS xác định và

hỏi/bài

được một đơn đơn vị kiến thức và vận dụng vận dụng được

tập định vị kiến thức và để giải thích về được

kiến kiến thức tổng

tính

tái hiện được một khái niệm, thức tổng hợp hợp


tiếp

đến tình

để
vấn

giải
đề
tình

huống huống mới.

tập định liên hệ trực mối liên hệ liên liên hệ giữa liên hệ giữa các
lượng

tiếp giữa các quan đến các đại các đại lượng đại lượng liên

(trắc

đại lượng và lượng cần tìm và liên quan để quan

nghiệm,

tính được các tính được các đại giải quyết một quyết một vấn

tự luận)

đại lượng cần lượng cần tìm vấn
tìm


Câu

được các hiện thí nghiệm.

kết quả TN để hiện tượng trong

hỏi/bài

tượng TN.

rút ra kết luận. thực tiễn và sử

tập

gắn

dụng kiến thức

với thực

sinh học để giải

hành thí

thích; đề xuất

nghiệm

được phương án

tình huống mới do GV gợi ý.
VẬN DỤNG MỨC ĐỘ CAO: Sử vẽ biểu đồ, lập dàn ý, phân biệt hoặc
dụng những kiến thức đã học vào chia nhỏ các thành phần, thiết kế, đặt
tình huống mới trong thực tiễn kế hoạch, tạo hoặc sáng tác, biện minh,
cuộc sống.

phê bình hoặc rút ra kết luận.

20