TÓM TẮT
Tên đề tài: “Chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong hợp đồng
thương mại – Quy định của pháp luật và thực tiễn”.
Tác giả luận văn: Lưu Kiến Quốc

Khóa 3 đợt 2 năm 2014

Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Đoàn Thị Phương Diệp
Từ khóa: Chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thương
mại – Quy định của pháp luật và thực tiễn
Nội dung tóm tắt: Ngoài phần mở đầu và kết luận, bố cục luận văn được chia
thành 03 chương cụ thể như sau:
Chương 1, người viết tập trung thể hiện khái quát chung về hợp đồng thương
mại, kết hợp với phương pháp phân tích, so sánh, từ đó nêu lên những đặc trưng của
hợp đồng thương mại. Bên cạnh đó, tại chương này người viết nêu khái quát về các
loại chế tài trong thương mại theo quy định tại điều 292 Luật Thương mại 2005. Kết
hợp với phương pháp phân tích lịch sử, nêu sơ lược về lịch sử chế tài phạt vi phạm
và bồi thường thiệt hại.
Chương 2, tại chương này, người viết đi vào cụ thể các quy định của pháp luật
về chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Cùng với phương pháp phân tích, so
sánh để tìm ra mối quan hệ giữa chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại cũng
như mối quan hệ giữa hai chế tài này với các chế tài khác trong Luật Thương mại.
Bên cạnh đó, trong chương này, người viết sẽ nêu lên các trường hợp được miễn trừ,
những quy định của pháp luật về nghĩa vụ chứng minh trong các trường hợp được
miễn trừ.
Chương 3, người viết nêu thực trạng áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi thường
thiệt hại trong các hợp đồng thương mại, trong các bản án của Tòa án nhân dân các
cấp. Trên thức tế đó, nêu lên những vấn đề pháp lý phát sinh từ việc áp dụng pháp
luật, đồng thời kiến nghị hoàn thiện các quy định liên quan đến chế tài phạt vi phạm
và chế tài bồi thường thiệt hại.


relating to regulations on fines for violations and compensation for damages.

-iv-


MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
ABSTRACT ............................................................................................................. iv
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu đề tài ....................................................................................2
3. Mục đích nghiên cứu ..........................................................................................3
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ..........................................................................................4
5. Phương pháp nghiên cứu ....................................................................................4
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ............................................................5
6.1. Ý nghĩa khoa học .........................................................................................5
6.2. Ý nghĩa thực tiễn .........................................................................................6
7. Bố cục của luận văn ............................................................................................6
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI VÀ CÁC
CHẾ TÀI THƯƠNG MẠI ........................................................................................7
1.1. Khái quát chung về hợp đồng thương mại.......................................................7
1.1.1. Khái niệm về hợp đồng thương mại .........................................................7
1.1.2. Những đặc trưng của hợp đồng thương mại .............................................8
1.2. Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại .......................................................9
1.2.1. Khái niệm chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại ...............................9
1.2.2. Đặc điểm của chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại ........................12

2.4.2. Nghĩa vụ chứng minh trong các trường hợp được miễn trừ...................41
CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN
CHẾ TÀI PHẠT VI PHẠM VÀ CHẾ TÀI BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG
HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI THEO LUẬT THƯƠNG MẠI ............................43
3.1. Thực trạng chung về thỏa thuận áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi thường
thiệt hại trong các hợp đồng thương mại ..............................................................43

-vi-


3.2. Các vấn đề pháp lý phát sinh trong việc áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi
thường thiệt hại và các kiến nghị ..........................................................................50
3.2.1. Vấn đề pháp lý liên quan đến chế tài phạt vi phạm................................50
3.2.1.1. Chức năng của phạt vi phạm ...........................................................50
3.2.1.2. Căn cứ áp dụng phạt vi phạm ..........................................................51
3.2.1.3. Mức phạt vi phạm ...........................................................................54
3.2.2. Vấn đề pháp lý liên quan đến chế tài bồi thường thiệt hại .....................57
3.2.2.1. Hành vi vi phạm là căn cứ pháp lý phát sinh trách nhiệm bồi thường
thiệt hại .........................................................................................................57
3.2.2.2. Có thiệt hại thực tế ..........................................................................62
3.2.2.3. Vấn đề hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra
thiệt hại .........................................................................................................65
3.2.2.4. Lỗi trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại .....................................67
3.2.3. Các trường hợp miễn trách nhiệm đối với hành vi vi phạm...................71
3.2.3.1. Miễn trách nhiệm do thỏa thuận......................................................71
3.2.3.2. Miễn trách nhiệm theo quy định của pháp luật ...............................73
PHẦN KẾT LUẬN ..................................................................................................77
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................78

-vii-


-1-


chủ thể, cách thức giải quyết phần mức phạt vượt quá quy định mà pháp luật cho phép
hay cách xác định giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp, các biện pháp hạn chế tổn thất
trong chế tài bồi thường thiệt hại cũng chưa được quy định cụ thể.
Chính vì những lẽ trên, người viết chọn đề tài: “Chế tài phạt vi phạm và bồi
thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại – Quy định của pháp luật và thực
tiễn” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật học của mình. Hy vọng rằng với
công trình nghiên cứu này sẽ đóng góp một phần nhỏ vào khoa học pháp lý về những
vấn đề lý luận và thực tiễn cũng như một số kiến nghị hiệu quả nhằm mục tiêu bảo
vệ quyền lợi giữa các chủ thể trong quan hệ hợp đồng thương mại cũng như việc áp
dụng có hiệu quả hơn đối với chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong hợp
đồng thương mại, đảm bảo hợp đồng được thực hiện nghiêm chỉnh.
2. Lịch sử nghiên cứu đề tài
Có thể thấy, trong những năm gần đây các hành vi vi phạm hợp đồng diễn ra
ngạy càng phức tạp. Để đảm bảo cam kết giữa các bên được thực hiện, bù đắp những
thiệt hại xảy ra cho bên bị vi phạm, pháp luật về chế tài trong thương mại đã ra đời
và ngày càng hoàn thiện hơn. Đặc biệt, với việc ban hành Luật thương mại năm 2005,
hệ thống pháp luật về chế tài trong thương mại trở nên tương đối đầy đủ và hoàn
thiện, đáp ứng kịp thời cho các chủ thể trong hoạt động thương mại. Trong hệ thống
pháp luật về chế tài thương mại được quy định trong Luật thương mại năm 2005, chế
tài phạt vi phạm và chế tài bồi thường thiệt hại được áp dụng một cách phổ biến và
thường xuyên nhất. Vấn đề này, theo tìm hiểu của người viết thì đã được đề cập qua
những bài viết được đăng trên nhiều tạp chí, bài báo khoa học cũng như các công
trình nghiên cứu. Cụ thể như:
Thứ nhất: Bài viết “Bình luận bản án: Sự kiện bất khả kháng” của tác giả TS.
Đỗ Văn Đại, được đăng trên Tạp chí khoa học pháp lý số 5 năm 2007. Trong bài viết
này, Tác giả đã dẫn chứng 02 bản án cụ thể trên thực tế, qua đó nêu lên quan điểm

phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chỉ dừng
lại ở các bài viết, bình luận khoa học về một khía cạnh riêng lẽ của vấn đề, chưa thể
hiện tính hệ thống. Song song đó, theo tìm hiểu của người viết thì chưa tìm thấy công
trình nghiên cứu thật sự có hệ thống về vấn đề phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
trong hợp đồng thương mại.
3. Mục đích nghiên cứu
Việc nghiên cứu đề tài luận văn, người viết hướng đến mục tiêu làm rõ và hệ
thống hóa các quy định của pháp luật về chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại

-3-


trong hợp đồng thương mại. Trên cơ sở những quy định của pháp luật và lý luận khoa
học pháp lý kết hợp với quan sát thực tiễn (thông qua các bài viết, một số bản án và
hợp đồng thương mại cụ thể) việc áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt
hại trong hợp đồng thương mại trong thời gian qua, từ đó đưa ra những kết luận và
kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật, làm tài liệu tham khảo cho các
chủ thể trong giao kết hợp đồng thương mại hiểu và áp dụng có hiệu quả chế tài phạt
vi phạm và bồi thường thiệt hại.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Trên cơ sở các quy định của pháp luật hiện hành, các tài liệu và thực tiễn áp
dụng các hình thức chế tài trong thương mại thời gian qua, người viết đặt ra cho mình
nhiệm vụ nghiên cứu như sau:
Thứ nhất: Giải quyết một số vấn đề lý luận về hợp đồng thương mại, chế tài
trong thương mại;
Thứ hai: Đánh giá thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật về chế tài phạt
vi phạm và chế tài bồi thường thiệt hại;
Thứ ba: Phân tích thực tiễn áp dụng chế tài phạt vi phạm và chế tài bồi thường
thiệt hại trên cơ sở giải quyết một số vụ án điển hình;
Thứ tư: Đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về

phạm và chế tài bồi thường của các chủ thể trong hợp đồng được thực hiện có hiệu
quả và đúng pháp luật.
- Phương pháp thống kê:: Phương pháp này cũng được sử dụng chủ yếu ở
chương 3 nhằm thu thập số liệu ở nhiều kênh thông tin khác nhau cũng như khảo sát
một số chủ thể có liên quan trong hợp đồng thương mại cũng như khảo sát lấy ý kiến
đối với thành viên trong Tòa án nhân dân, Viên kiểm sát nhân dân và một số cơ quan
chức năng khác.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
6.1. Ý nghĩa khoa học
Từ kết quả nghiên cứu của luận văn, người viết khái quát hóa về lý luận hợp
đồng thương mại, chỉ ra những bất cập trong quá trình áp dụng chế tài phạt vi phạm
và bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại từ đó có các kiến nghị nhằm hoàn
thiện pháp luật về chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại nói riêng, các chế tài
trong thương mại nói chung.
Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể được xem là tài liệu tham khảo đối với các
tổ chức, cá nhân có quan tâm cũng như làm tài liệu cho các Sinh viên, Học viên tham khảo.

-5-


6.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Đối với các chủ thể trong hợp đồng thương mại: Kết quả nghiên cứu của luận
văn làm cơ sở lý luận để các chủ thể thỏa thuận chặt chẽ hơn trong việc áp dụng chế
tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, đảm bảo các thỏa thuận trong hợp đồng có
thể được áp dụng có hiệu quả khi tranh chấp xảy ra.
- Đối với tổ chức, cá nhân giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại: Luận
văn góp phần làm sáng tỏ các quy định của pháp luật về chế tài phạt vi phạm và bồi
thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại, hạn chế sự bất nhất ở các cấp xét xử
cũng như Tòa án nhân dân ở những địa phương khác nhau như hiện nay.
7. Bố cục của luận văn

dân sự theo nguyên lý của mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung.
Từ cách tiếp cận này, những vấn đề cơ bản về hợp đồng thương mại được điều
chỉnh bởi pháp luật không có sự khác biệt với hợp đồng dân sự, như: đều là sự thỏa
thuận ý chí của các chủ thể trong việc ký kết, thực hiện và chấm dứt hợp đồng; do
các chủ thể có thẩm quyền ký kết và thực hiện hợp đồng; mục đích của hợp đồng phải
hợp pháp; các quyền lợi và nghĩa vụ phát sinh theo hợp đồng có hiệu lực ràng buộc
chung với các chủ thể và được đảm bảo thực hiện theo quy định của pháp luật; việc
ký kết, thực hiện cũng như các vấn đề phát sinh khác từ hợp đồng mà các bên không
thỏa thuận được sẽ được theo quy định của pháp luật và không có sự khác biệt với
các loại hợp đồng dân sự thông thường.

-7-


TÀI LIỆU THAM KHẢO
A. Danh mục văn bản pháp luật
[1]. Hiến pháp Việt Nam năm 2013.
[2]. Bộ luật dân sự năm 2005.
[3]. Bộ luật dân sự năm 2015.
[4]. Bộ luật tố tụng dân sự Việt Nam năm 2004, sửa đổi, bổ sung năm 2011.
[5]. Luật thương mại 1997.
[6]. Luật Thương mại năm 2005.
[7]. Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989.
[8]. Điều lệ số 735-TTg ngày 10/4/1956 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành
Điều lệ tạm thời về hợp đồng kinh doanh.
[9]. Nghị định số 004-TTg ngày 04/1/1960 của Thủ tướng Chính phủ, Ban hành điều
lệ tạm thời về chế độ hợp đồng kinh tế giữa các xí nghiệp quốc doanh và các cơ
quan nhà nước.
[10]. Nghị định số 29-CP ngày 23/2/1962 của Hội đồng Bộ trưởng về việc ban hành
điều lệ tạm thời qui định những nguyên tắc xử lý trong việc chấp hành chế độ

[22]. Đỗ Văn Đại (2007), “Phạt vi phạm hợp đồng trong pháp luật thực định Việt
Nam”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (19), tr.23-25.
[23]. Giám đốc thẩm (2007), Quyết định Giám đốc thẩm số 05/2007/KDTM-GĐT
ngày 14/8/2007 của Tòa Kinh tế Tòa án nhân dân tối cao về tranh chấp hợp
đồng mua bán hàng hóa.
[24]. Giám đốc thẩm (2009), Quyết định Giám đốc thẩm số 03/2009/KDTMGĐT ngày 09/04/2009 về vụ tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa.
[25]. Nguyễn Việt Khoa (2012) “Chế tài phạt vi phạm hợp đồng theo luật thương mại
năm 2005”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, (3), tr.21.
[26]. Nguyễn Thị Hằng Nga (2006), “Về việc áp dụng chế tài phạt hợp đồng và bồi
thường thiệt hại vào thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng trong thương mại”,
Tạp chí Tòa án nhân dân, (9), tr.26.
[27]. Đỗ Xuân Phú (2011), Tìm hiểu các chế tài trong thương mại theo quy định của
Luật thương mại năm 2005, Khóa luận tốt nghiệp, Hà Nội.
[28]. Dương Ánh Sơn, Lê Bích Thọ (2005), “Một số ý kiến về phạt vi phạm do vi
phạm hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Khoa học Pháp
lý, (1), tr.12-15.

-79-


[29]. Dương Ánh Sơn (2005), “Thỏa thuận hạn chế miễn trừ trách nhiệm do vi phạm
hợp đồng”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, (50), tr.20-24.
[30]. Toà án nhân dân thành phố Hà Nội (2006), Bản án số 124/2006/KDTM-ST ngày
28/12/2006, Toà án nhân dân thành phố Hà Nội.
[31]. Toà án nhân dân thành phố Hà Nội (2007), Bản án số 120/2007/KDTM-ST ngày
21/9/2007, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội.
[32]. Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh (2006), Bản án số 671/2006/ST-KDTM ngày
28/6/2006 của Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh về việc tranh chấp hợp đồng
mua bán.
[33]. Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh (2007), Bản án số 312/2007/KDTM-ST ngày