Header Page 1 of 216.

Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Trờng đại học kinh tế quốc dân
--------

--------

Vũ THị THU HƯƠNG

CHUYểN DịCH CƠ CấU LAO ĐộNG
TạI VIệT NAM: CáC YếU Tố TáC ĐộNG
Và VAI TRò ĐốI VớI TĂNG TRƯởNG KINH Tế

Hà Nội - 2017
Footer Page 1 of 216.


Header Page 2 of 216.

Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Trờng đại học kinh tế quốc dân
--------

--------

Vũ THị THU HƯƠNG

CHUYểN DịCH CƠ CấU LAO ĐộNG
TạI VIệT NAM: CáC YếU Tố TáC ĐộNG
Và VAI TRò ĐốI VớI TĂNG TRƯởNG KINH Tế


VŨ THỊ THU HƯƠNG


Header Page 4 of 216.

LỜI CẢM ƠN
Tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cô giáo - PGS.TS Nguyễn Thị
Minh, Người đã luôn đồng hành, định hướng khoa học, chỉ dẫn nhiệt tình, động viên
và tạo điều kiện cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu luận án.
Tác giả xin chân thành cảm ơn các ý kiến góp ý của các Nhà khoa học, các
Thầy giáo, Cô giáo công tác trong và ngoài khoa Toán kinh tế - Trường Đại học Kinh
tế Quốc dân, các ý kiến quý báu đó đã giúp tác giả bổ sung và hoàn thiện luận án.
Tác giả xin trân trọng cảm ơn các Thầy, Cô giáo và cán bộ Viện Đào tạo Sau
đại học - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã nhiệt tình giúp đỡ nghiên cứu sinh
trong suốt quá trình học tập. Đồng thời, tác giả xin chân thành cảm ơn các Cán bộ
quản lý, bạn bè và đồng nghiệp trường Đại học Thương mại đã động viên, khích lệ và
tạo điều kiện để tác giả hoàn thành công trình nghiên cứu này.
Cuối cùng, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn đến những người thân trong gia
đình đã luôn chia sẻ, động viên và là nguồn động lực giúp tác giả hoàn thành luận án.

Tác giả luận án

VŨ THỊ THU HƯƠNG

Footer Page 4 of 216.


Header Page 5 of 216.


2.5 Tóm tắt chương 2 ............................................................................................ 45
Footer Page 5 of 216.


Header Page 6 of 216.

Chương 3. THỰC TRẠNG VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH
CƠ CẤU LAO ĐỘNG TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1995-2014 ......................... 47
3.1 Bối cảnh quốc tế .............................................................................................. 47
3.2 Thực trạng tăng trưởng và phát triển kinh tế Việt Nam ............................... 49
3.3 Một số chính sách có liên quan đến chuyển dịch cơ cấu lao động ................. 51
3.3.1 Nhóm chính sách định hướng chuyển dịch cơ cấu lao động .......................... 52
3.3.2 Nhóm chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho chuyển dịch cơ cấu lao động ...... 54
3.4 Thực trạng về chuyển dịch cơ cấu lao động và các yếu tố liên quan tại
Việt Nam ................................................................................................................ 58
3.4.1 Cơ cấu lao động và năng suất lao động theo ngành của Việt Nam ................. 58
3.4.2 Chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành và các yếu tố đầu vào ảnh hưởng đến
sản lượng ............................................................................................................... 60
3.4.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành ............... 63
3.4.4 Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành trong các tỉnh /thành phố ........ 67
3.5 Tóm tắt chương 3 ............................................................................................ 67
Chương 4 CÁC MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ CHUYỂN DỊCH
CƠ CẤU LAO ĐỘNG VÀ TĂNG TRƯỞNG TẠI VIỆT NAM ............................ 70
4.1 Các mô hình đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng
trưởng kinh tế Việt Nam ....................................................................................... 70
4.1.1 Mô hình hồi qui theo số liệu mảng đa bậc ..................................................... 70
4.1.2 Mô hình phân tích chuyển dịch tỷ trọng ........................................................ 78
4.1.3 Mô hình hạch toán tăng trưởng ..................................................................... 83
4.2 Mô hình đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động
nội ngành tại Việt Nam ......................................................................................... 87

Footer Page 7 of 216.


Header Page 8 of 216.

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Giải thích tiếng Anh

Giải thích tiếng Việt

AFTA

ASEAN Free Trade Area

Khu vực thương mại tự do ASEAN

ANOVA

Analysis of variance

Phân tích phương sai

ASEAN

Association of Southeast
Asean Nations

Hiệp hội các nước Đông nam Á

CNCB

Công nghiệp chế biến

CNCBCT

Công nghiệp chế biến chế tạo

GDP

Gross Domestic Product

Tổng sản phẩm quốc nội

FDI

Foreign Direct Investment

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

ILO

International Labor

Tổ chức lao động quốc tế

Organization
OLS

Ordinary Least Squares


World Trade Organization

Tổ chức thương mại thế giới

Footer Page 8 of 216.


Header Page 9 of 216.

DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1

Qui trình lựa chọn mô hình ..................................................................... 34

Bảng 3.1

Tỉ trọng lao động, tỉ trọng GDP và tốc độ tăng NSLĐ trung bình hàng năm
theo 9 ngành kinh tế chủ yếu của Việt Nam ............................................ 59

Bảng 3.2

Giá trị trung bình của CDCCLĐ nội ngành ............................................. 61

Bảng 4.1

Thống kê mô tả các biến trong mô hình nghiên cứu ................................ 72

Bảng 4.2



Bảng 4.9

Các thành phần đóng góp vào tăng trưởng GDP bình quân đầu người của
Việt Nam giai đoạn 1995-2013 ............................................................... 83

Bảng 4.10 Đóng góp của mỗi ngành vào tăng trưởng GDP bình quân đầu người ở
Việt Nam ................................................................................................ 85
Bảng 4.11 Giải thích các biến trong mô hình hồi quy ............................................... 88
Bảng 4.12 Thống kê mô tả một số biến trong mô hình nghiên cứu ........................... 89
Bảng 4.13 Ma trận hệ số tương quan giữa các biến trong mô hình ........................... 89
Bảng 4.14 Kết quả ước lượng tham số trong phần tác động cố định của mô hình
(4.2a) giai đoạn 2000-2014 ..................................................................... 91
Bảng 4.15 Kết quả ước lượng giá trị trung bình của phần ngẫu nhiên trong hệ số chặn
và hệ số góc của biến KBTN theo nhóm ngành ....................................... 93
Bảng 4.16 Kết quả ước lượng tham số trong phần tác động cố định của mô hình (4.2)
giai đoạn 2010 - 2014 .............................................................................. 94
Bảng 4.17 Giá trị trung bình trong phần tác động ngẫu nhiên của hệ số chặn và hệ số góc
của các biến trong mô hình (4.2) giai đoạn 2010-2014 theo nhóm ngành .... 96
Bảng 4.18 Giải thích các biến trong mô hình hồi quy ............................................... 98
Footer Page 9 of 216.


Header Page 10 of 216.

Bảng 4.19 Thống kê mô tả các biến trong mô hình nghiên cứu ................................ 99
Bảng 4.20 Kết quả ước lượng hệ số của các biến độc lập trong phần tác động cố định
của mô hình (4.3) theo các nhóm ngành ................................................ 100
Bảng 4.21 Kết quả ước lượng sai số chuẩn theo nhóm của phần ngẫu nhiên trong mô
hình (4.3) .............................................................................................. 102



Header Page 12 of 216.

1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Giới thiệu
Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế là những vấn đề quan trọng
của kinh tế học, nó nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và các nhà
hoạch định chính sách ở các cấp khác nhau. Từ thế kỷ 18, Adam Smith (1723-1790),
người sáng lập ra khoa kinh tế học, là nhà phát minh đầu tiên về lý thuyết tăng trưởng
đã cho rằng sự gia tăng tư bản đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao năng suất lao
động thông qua thúc đẩy phân công lao động xã hội. Đến thế kỷ 20, các nhà nghiên
cứu ngày càng nhận thấy vai trò quan trọng của chuyển dịch cơ cấu nói chung và
chuyển dịch cơ cấu lao động nói riêng đối với tăng trưởng kinh tế. Cùng với quá trình
tăng trưởng và phát triển kinh tế là sự xuất hiện cũng như biến mất của nhiều loại hình
công việc/ nghề nghiệp. Do vậy, quá trình tăng trưởng luôn gắn với quá trình tái phân
bổ sức lao động. Nếu đầu tư, tiến bộ công nghệ và những thay đổi về thể chế là động
cơ của tăng trưởng kinh tế thì chuyển dịch lao động là dầu bôi trơn để động cơ đó luôn
hoạt động. Không có dầu này, tăng trưởng không được duy trì liên tục.
Chuyển dịch cơ cấu lao động đã được đề cập đến khá nhiều trong các nghiên
cứu kinh tế tại Việt Nam. Đáng chú ý có thể kể đến một số nghiên cứu của: Nguyễn
Thị Tuệ Anh (2007) về đóng góp của các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động tới
tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 1991-2006; Phạm Quý Thọ (2006) về chuyển
dịch cơ cấu lao động trong xu hướng hội nhập quốc tế; Nguyễn Thị Cẩm Vân (2015)
về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước.... Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động (CDCCLĐ) tại Việt Nam đã
cố gắng phân tích theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, gắn với bối cảnh xã hội trong
từng giai đoạn cụ thể.

được rút ra từ kết quả nghiên cứu.

2. Lý do chọn đề tài
Chuyển dịch cơ cấu lao động luôn là chủ đề được các nhà nghiên cứu, các nhà
hoạch định chính sách kinh tế - xã hội quan tâm. Về mặt lý luận, vấn đề đã được bàn
bạc trên khía cạnh phân công lao động xã hội trong các tác phẩm kinh điển về lý
thuyết tăng trưởng kinh tế của Adam Smith (1776), của Karl Marx (1867). Đến thế kỷ
XX, chuyển dịch cơ cấu lao động vẫn được nhiều nhà kinh tế học nổi tiếng quan tâm,
đặc biệt là các nghiên cứu của Arthur Lewis (1954); Ranis, Fei (1961), Kuznets
(1976). Về mặt thực tiễn, một số nghiên cứu thực nghiệm trong thời gian gần đây đã
chỉ ra bằng chứng cho thấy: chuyển dịch cơ cấu lao động đóng góp tích cực đến tăng
trưởng kinh tế tại nhiều quốc gia, khu vực với các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, xu
hướng này không phải đúng cho tất cả các quốc gia và/ hoặc tất cả các giai đoạn
nghiên cứu (Rodik, 2013; Marcel P.Timmer, Gaaizen J.de Vries, 2008). Chính vì lẽ đó
mà các vấn đề về chuyển dịch cơ cấu lao động vẫn được các nhà nghiên cứu và các
nhà quản lý quan tâm tại nhiều quốc gia, khu vực, đặc biệt là tại các quốc gia có nền
kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.
Hiện nay, Việt Nam đang là nền kinh tế chuyển đổi và đã đạt được tốc độ tăng
trưởng kinh tế khá cao trong nhiều năm. Gắn liền với quá trình tăng trưởng và phát
triển là những thay đổi trong cơ cấu kinh tế, kéo theo là những thay đổi trong cơ cấu
lao động. Với xu thế, Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu, rộng với nền kinh tế thế
giới, chính quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã kéo theo những thay đổi trong công
Footer Page 13 of 216.


Header Page 14 of 216.

3

nghệ, trong cầu hàng hóa của Việt Nam. Từ đó dẫn đến những thay đổi về lợi thế cạnh

cấu lao động bên trong một ngành cũng là xu hướng chuyển dịch lao động quan trọng
tại Việt Nam. Cơ chế nào lý giải cho sự dịch chuyển trong cơ cấu lao động và sự dịch
chuyển này tác động như thế nào đến sản lượng của nền kinh tế là những vấn đề mà
các nhà nghiên cứu; các nhà quản lý và hoạch định chính sách luôn quan tâm. Chính vì
Footer Page 14 of 216.


Header Page 15 of 216.

4

vậy, cần có những nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động phù hợp với tình hình
mới của Việt Nam, trong đó sử dụng đồng thời các cách tiếp cận khác nhau, các
phương pháp nghiên cứu hiện đại, có độ tin cậy cao, nhằm đưa ra bức tranh đầy đủ
hơn về cả hai khía cạnh: vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng
kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động.
Do vậy, đề tài:“Chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam: Các yếu tố tác động
và vai trò đối với tăng trưởng kinh tế” là một vấn đề quan trọng và cần được nghiên
cứu sâu hơn trong bối cảnh Việt Nam.

3. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung của luận án là: Phân tích các yếu tố tác động đến chuyển dịch
cơ cấu lao động và vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế
nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách giúp cho quá trình chuyển dịch cơ cấu lao
động được hiệu quả hơn, đóng góp tốt hơn cho tăng trưởng kinh tế.
Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
(1) Phân tích và đánh giá thực trạng quá trình dịch chuyển cơ cấu lao động tại Việt
Nam, giai đoạn 1995-2014.
(2) Đánh giá đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng năng suất
lao động và tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 1995-2014.

xem xét theo nhiều chỉ tiêu như: theo ngành, theo vùng, theo thành phần kinh tế, theo
trình độ chuyên môn, theo độ tuổi, theo giới tính...Trong luận án này, tác giả tập trung
nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành, bao gồm chuyển dịch cơ cấu lao
động giữa các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành tại Việt Nam.
Tăng trưởng kinh tế được phân tích theo cấp độ ngành, cấp độ tỉnh và quốc gia.
Các chỉ tiêu phân tích bao gồm GDP, NSLĐ và giá trị sản xuất.
Không gian nghiên cứu: Các tỉnh/ thành phố trong cả nước Việt Nam.
Thời gian nghiên cứu: Với cấp độ ngành, thời gian nghiên cứu 1995-2014.
Với cấp độ doanh nghiệp, thời gian nghiên cứu 2000-2014.

5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tổng hợp, so sánh, thống kê mô tả để đánh giá thực trạng về
chuyển dịch cơ cấu lao động, tăng trưởng năng suất, tăng trưởng kinh tế, và mô tả các
biến số sử dụng trong các mô hình định lượng ...
- Phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) để xác định đóng góp của
chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng năng suất lao động theo 9 ngành và
theo toàn bộ nền kinh tế.
- Phương pháp hạch toán tăng trưởng với công cụ phân tách của Shapley để xác
định đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế theo 9
ngành và theo toàn bộ nền kinh tế.
- Phương pháp kinh tế lượng: Bao gồm các mô hình số liệu mảng, mô hình số
liệu mảng không gian, mô hình số liệu mảng đa bậc,... để đánh giá tác động của
chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng kinh tế và xác định các yếu tố ảnh hưởng
đến chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam.
Footer Page 16 of 216.


Header Page 17 of 216.

6

các nhóm ngành và địa phương.
(5) Các kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở để đề xuất một số khuyến nghị
về chính sách liên quan đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế tại Việt Nam.
Footer Page 17 of 216.


Header Page 18 of 216.

7

Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
Chương 1 giới thiệu một số khái niệm quan trọng về chuyển dịch cơ cấu lao
động và tổng quan các nghiên cứu về hai chủ đề: (i) tác động của chuyển dịch cơ cấu
lao động đến tăng trưởng kinh tế; và (ii) các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu
lao động.

1.1 Một số khái niệm
1.1.1 Cơ cấu lao động
Cơ cấu lao động là một phạm trù kinh tế tổng hợp thể hiện tỷ lệ của một bộ
phận lao động nào đó trong tổng số lao động do các bộ phận đó hợp thành (Phạm Quý
Thọ, 2006; Lê Du Phong và Nguyễn Thành Độ, 1999;...).
Các nhà thống kê và các nhà nghiên cứu kinh tế - xã hội đã thống nhất một số
tiêu chí phân loại cơ cấu lao động, bao gồm cách phân loại: theo ngành kinh tế; theo
thành phần kinh tế; theo vùng kinh tế; theo khu vực nông thôn và thành thị; theo trình
độ chuyên môn, kỹ thuật;... Hoặc theo các tiêu chí phân loại khác phù hợp với mục
tiêu nghiên cứu.

1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu lao động

với kỳ trước đó, còn chuyển dịch cơ cấu lao động theo không gian được tính bằng cách
so sánh tỉ trọng lao động giữa các bộ phận trong tổng thể với nhau để thấy được đã
tăng lên (hay giảm đi) bao nhiêu phần trăm.
Wacziarg (2002) đã sử dụng công thức đo chuyển dịch cơ cấu lao động bằng
giá trị tuyệt đối của sai khác giữa tỷ trọng lao động ngành i so với tổng số lao động của

quốc gia/ khu vực qua ߬ năm.

‫ܪܥ‬௜௧ (߬) = |‫ݏ‬௜௧ − ‫ݏ‬௜௧ିఛ |

Trong đó: ‫ݏ‬௜௧ là tỉ trọng lao động của ngành i trong tổng số lao động của một
quốc gia/ vùng, tại năm t.
Phương pháp vecto (hệ số Cosin)
Phương pháp vecto (hay hệ số Cos) do các chuyên gia của Ngân hàng thế giới

đề xuất, được dùng để đánh giá mức độ chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các thời kỳ.
Nguyễn Quốc tế, Nguyễn Thị Đông (2013) đã sử dụng phương pháp vecto và bộ số
liệu vĩ mô của ba ngành cấp một để tính độ chuyển dịch cơ cấu ngành và chuyển dịch
cơ cấu lao động theo ngành, từ đó xác định tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành tới
chuyển dịch cơ cấu lao động và tạo việc làm theo ngành. Ở đó, hệ số chuyển dịch cơ
cấu lao động theo ngành được tính theo công thức sau:
ܿ‫= ߙݏ݋‬

∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬଴ ). ‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬ଵ )

ඥ∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ଶ (‫ݐ‬଴ ) . ∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ଶ (‫ݐ‬ଵ )

Trong đó:

‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬଴ ) là tỷ trọng lao động ở ngành i trong tổng số lao động đang làm việc trong

trọng lao động của ngành i; ݃௜௧ là tốc độ tăng lao động của ngành i; ݃௧ là tốc độ tăng

lao động chung.

Luận án sẽ tiếp cận chỉ số Lilien mở rộng để đo lường chuyển dịch cơ cấu lao
động giữa các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành. Phương pháp này sẽ
được trình bày chi tiết hơn trong chương 2.

1.2 Tổng quan nghiên cứu
1.2.1 Tổng quan nghiên cứu về vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối
với tăng trưởng kinh tế
Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu lao động
Các nhà nghiên cứu về lý thuyết thay đổi cơ cấu đưa ra giả thuyết: tình trạng
kém phát triển là hậu quả của việc không sử dụng hết các nguồn lực do các yếu tố về
cấu trúc, thể chế ở cả trong và ngoài nước gây ra. Nguồn lực lao động là một trong
những yếu tố đầu vào quan trọng của quá trình sản xuất. Sử dụng hiệu quả nguồn lực
lao động sẽ góp phần nâng cao sản lượng của nền kinh tế, qua đó thúc đẩy tăng trưởng
và phát triển kinh tế.
Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động, cụ thể về nội dung phân công
lao động xã hội được thảo luận trong một số lý thuyết kinh điển của Adam Smith
(1776) và Karl Marx (1867). Adam Smith đã nhìn thấy sự phân chia lao động như một
nguồn tích cực của năng suất ngày càng tăng của thị trường tư bản công nghiệp. Trong
tác phẩm "Bàn về bản chất và nguồn gốc giàu có của các quốc gia", Adam Smith cho
rằng: nguồn gốc tạo ra giá trị cho xã hội là do sử dụng lao động một cách hiệu quả.
Ông coi sự gia tăng tư bản đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao năng suất lao
động, bởi vì lượng tư bản tăng sẽ thúc đẩy phân công lao động xã hội cùng với các kĩ
Footer Page 20 of 216.


Header Page 21 of 216.

làm việc trong ngành công nghiệp hiện đại. Điều đó lý giải cho dòng dịch chuyển lao
động từ ngành nông nghiệp có năng suất thấp sang ngành công nghiệp có năng suất
cao hơn. Quá trình này dẫn đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng tăng năng
suất và góp phần tăng trưởng kinh tế.
Rainis – Fei (1961) đã chỉ ra hai khiếm khuyết cơ cản của mô hình Lewis là: (i)
Quá trình chuyển dịch cơ cấu có điểm dừng khi không còn lao động dư thừa trong
ngành nông nghiệp, (ii) Bỏ qua thị trường hàng hóa và phát triển chỉ số giá hàng hóa

Footer Page 21 of 216.


Header Page 22 of 216.

11

giữa các ngành. Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, các tác giả đã xây dựng mô
hình phát triển ba giai đoạn ở các nước nghèo.
Giai đoạn thứ nhất: Có sự di chuyển lao động và chuyển dịch cơ cấu theo
hướng tăng năng suất do dư thừa lao động trong ngành nông nghiệp.
Giai đoạn thứ hai: trong quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành, thị trường hàng
hóa thay đổi, giá nông sản tăng tương đối so với giá hàng công nghiệp, lao động nông
nghiệp dư thừa cạn dần, khả năng duy trì mức chênh lệch về tiền lương ngày một khó,
ngành công nghiệp muốn tuyển thêm lao động thì phải tăng lương, do vậy phải giảm
tích lũy, đầu tư, dẫn đến giảm năng suất.
Giai đoạn thứ ba: sự di chuyển lao động dư thừa sẽ dừng lại khi nào tiền công
của lao động nông nghiệp tăng lên.
Có thể thấy, học thuyết của Lewis và Rainis – Fei đã giải thích một phần cơ chế
chuyển dịch lao động từ ngành nông nghiệp sang ngành công nghiệp. Trong đó đề cập
đến những khác biệt giữa các ngành, bao gồm: khác biệt về thu nhập của người lao
động, khác biệt về năng suất và giá cả sản phẩm.


12

Trong dài hạn, nếu tỷ lệ đầu ra của hai ngành không đổi, khi t tiến đến vô cùng
thì tỷ trọng lao động ngành lạc hậu tiến đến 1 còn tỷ trọng lao động ngành tiến bộ dần
đến 0. Khi đó, tốc độ tăng trưởng đầu ra của toàn bộ nền kinh tế cũng tiến đến 0. Các
trạng thái giới hạn này ít tính phù hợp với thực tế, tuy nhiên chúng có ưu điểm là giải
thích được tính xu hướng trong chuyển dịch cơ cấu lao động bởi các mô hình.
Nhiều nghiên cứu sau đó chỉ ra bằng chứng chống lại những dự báo trong mô
hình Baumol (1967). Chính nghiên cứu của Baumol và cộng sự (1985) cho rằng,
không phải tất cả các ngành dịch vụ đều lạc hậu, ví dụ như dịch vụ điện toán và truyền
hình. Các ngành dịch vụ tiến bộ này có tốc độ tăng NSLĐ tương tự như các ngành
công nghiệp tiến bộ, thậm chí còn cao hơn. Những tồn tại trong nhận định của Baumol
có thể xuất phát từ giả thiết về NSLĐ và giả thiết ngành lạc hậu chỉ sản xuất nhu cầu
cuối cùng. Các kết luận không còn đúng khi trong thực tế, ngành này cung cấp đầu vào
trung gian cho quá trình sản xuất.
Để giải thích cơ chế mà chuyển dịch cơ cấu lao động ảnh hưởng đến tăng
trưởng kinh tế, Fabricant (1942) đã nghiên cứu về mối quan hệ giữa lao động và đầu ra
trong ngành công nghiệp chế biến chế tạo của Mỹ giai đoạn 1899-1939. Ông đã giải
thích rằng: "Sự xuất hiện các ngành/lĩnh vực mới hay cải tiến công nghệ của doanh
nghiệp sẽ tạo việc làm mới và hấp thụ một phần số lao động bị giảm đi trong các
ngành/ lĩnh vực cũ. Sự di chuyển lao động là một tác nhân của chuyển dịch cơ cấu và
làm thay đổi năng suất lao động của ngành cũng như của tổng thể nền kinh tế".
Các kết quả nghiên cứu của Kuznets (1930, 1966) thì cho rằng chuyển dịch cơ
cấu lao động không chỉ diễn ra giữa các ngành mà còn diễn ra trong nội bộ mỗi ngành,
mà nguyên nhân chính được đề cập đến là do sự khác nhau về tốc độ tăng trưởng năng
suất trong các phân ngành. Thêm nữa, lao động có xu hướng dịch chuyển từ những
ngành có năng suất lao động thấp sang những ngành có năng suất lao động cao hơn.
Do đó, chuyển dịch lao động trong nội bộ các ngành, các phân ngành cũng sẽ làm
năng suất của toàn nền kinh tế tăng lên. Bên cạnh đó, do tác động tràn của dòng lao

cứu đã tiếp cận theo hướng nghiên cứu thực nghiệm nhằm lượng hóa đóng góp của
chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng kinh tế, trong đó hai cách tiếp cận được
sử dụng chủ yếu bao gồm: phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng (Shilf Share
Analysis - SSA); và phương pháp kinh tế lượng.
Phân tích chuyển dịch tỷ trọng là một phương pháp khá đơn giản nhưng hiệu
quả trong việc đánh giá đóng góp trực tiếp của chuyển dịch cơ cấu lên tăng trưởng. Do
vậy, phương pháp SSA được sử dụng khá phổ biến trong các nghiên cứu về chủ đề
này. Đáng chú ý, có thể kể đến nghiên cứu của McMillan, Margaret and Dani Rodrik
(2011). Các tác giả đã sử dụng số liệu chéo của 38 quốc gia thuộc các châu lục khác
nhau (gồm 29 nước đang phát triển và 9 nước có thu nhập cao) trong giai đoạn 19902005. Kết quả nghiên cứu đã phân tách tăng trưởng năng suất lao động của các quốc
gia theo 9 ngành kinh tế chủ yếu thành hai bộ phận: đóng góp do tăng năng suất trong
nội bộ ngành (ảnh hưởng bên trong) và đóng góp do chuyển dịch cơ cấu lao động giữa
các ngành (ảnh hưởng giữa các ngành). Các tác giả đã đưa ra một số kết luận: (i) Có
khoảng cách lớn giữa năng suất lao động trong ngành truyền thống và ngành hiện đại.
Dòng lao động dịch chuyển từ ngành có năng suất thấp đến ngành có năng suất cao
hơn là chìa khóa điều khiển tăng trưởng; (ii) Chuyển dịch cơ cấu có tác động khác
nhau đến sự gia tăng năng suất của các vùng khác nhau. Ở châu Á, lao động chuyển từ
ngành có năng suất thấp đến ngành có năng suất cao hơn làm tăng năng suất chung,
còn ở châu Phi và châu Mỹ La tinh thì xuất hiện sự dịch chuyển lao động từ ngành có
năng suất cao đến ngành năng suất thấp hơn do không đáp ứng được yêu cầu chuyên
Footer Page 24 of 216.


Header Page 25 of 216.

14

môn; (iii) Chuyển dịch cơ cấu kinh tế không phải là một quá trình tự động, do vậy cần
có những tác động, điều khiển có định hướng của các nhà quản lý và hoạch định chính
sách để nó đi đúng hướng nhằm tăng năng suất chung, đóng góp cho tăng trưởng và

năng suất tại các nước công nghiệp hóa; các nước có nền kinh tế chuyển đổi và các
Footer Page 25 of 216.