BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

CHU THỊ MINH

GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT
TRỒNG LÚA TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN CHƯƠNG MỸ,
THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Hà Nội, 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

CHU THỊ MINH

GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT
TRỒNG LÚA TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN CHƯƠNG MỸ,
THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 60620115

Nguyễn Võ Định đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá
trình thực hiện luận văn tốt nghiệp. Bên cạnh đó, tôi xin chân thành cảm ơn các
thầy cô giáo, trong khoa đào tạo sau đại học, tập thể, cán bộ công nhân viên Trường Đại học Lâm nghiệp đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời
gian thực hiện luận văn.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các cán bộ chuyên môn các
phòng ban của huyện Chương Mỹ - Thành phố Hà Nội, Đảng ủy - UBND HTX NN các xã trên địa bàn nghiên cứu, các hộ gia đình, người dân địa
phương trên địa bàn nghiên cứu, các bạn đồng nghiệp đã luôn tạo điều kiện,
nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực tập tại địa phương để tôi hoàn thành
đề tài nghiên cứu của mình.
Nhân dịp này tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình,
người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá
trình học tập và hoàn thành luận văn tốt nghiệp.
Hà Nội, ngày 26 tháng 3 năm 2014
Tác giả

Chu Thị Minh


iii

MỤC LỤC
Lời cam đoan ...................................................................................................... i
Lời cảm ơn ........................................................................................................ ii
Mục lục ............................................................................................................. iii
Danh mục các chữ viết tắt ................................................................................ vi
Danh mục các bảng biểu ................................................................................. vii
Danh mục các hình ........................................................................................... ix
ĐẶT VẤN ĐỀ ................................................................................................... 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG
ĐẤT TRỒNG LÚA........................................................................................... 4

3.1.1. Sử dụng đất trồng lúa huyện Chương Mỹ giai đoạn 2010 - 2012 ........ 58
3.1.2. Các loại hình sử dụng đất trồng lúa ...................................................... 61
3.1.3. Diện tích, năng suất, sản lượng các loại cây trồng trên đất trồng lúa ... 64
3.2. Hiệu quả sử dụng đất trồng lúa của huyện Chương Mỹ .......................... 66
3.2.1. Giá trị sản xuất các loại cây trồng trên đất lúa huyện Chương Mỹ năm
2012 ................................................................................................................. 66
3.2.2. Hiệu quả kinh tế trên 1 ha của một số cây trồng trồng trên đất trồng lúa
huyện Chương Mỹ năm 2012.......................................................................... 67
3.3. Hiệu quả sử dụng đất lúa của các nông hộ nghiên cứu ............................ 70
3.3.1. Thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu ................................................ 70
3.3.2. Tình hình sử dụng đất trồng lúa của các nông hộ điều tra theo vùng
nghiên cứu ....................................................................................................... 72
3.3.3. Phân tích hiệu quả sử dụng đất trồng lúa của các nông hộ điều tra ...... 76
3.3.4. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất trồng lúa về mặt xã hội........................ 87
3.3.5. Đánh giá hiệu quả trồng lúa về mặt môi trường ................................... 88
3.4. Phân tích ảnh hưởng của các yếu tố đến nâng cao hiệu quả sử dụng đất
trồng lúa ở vùng nghiên cứu ........................................................................... 90


v

3.4.1. Ảnh hưởng của điều kiện địa hình, thời tiết, khí hậu, mùa vụ.............. 90
3.4.2. Ảnh hưởng của giống cây trồng mới, kỹ thuật công nghệ, đầu tư vốn. 91
3.4.3. Ảnh hưởng của giá cả thị trường........................................................... 93
3.4.4. Ảnh hưởng của tập trung ruộng đất ...................................................... 93
3.5. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất trồng lúa ở huyện
Chương Mỹ, thành phố Hà Nội....................................................................... 94
3.5.1. Quan điểm nâng cao hiệu quả sử dụng đất trồng lúa ............................ 94
3.5.2. Định hướng nâng cao hiệu quả sử dụng đất trồng lúa .......................... 97
3.5.3. Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất lúa .. 100

32
36
37
39
43
46
47

Các chữ viết tắt
BD
BQ
CĂQ
CĐML
CN- XD
CNH - HĐH
CN-TTCN
CPTG
DNTN
DSKHHGĐ
ĐVT
GTGT
GTSL
GTSX
HTX
IRRI
KN
KT-XH
LĐ
LLLĐ
NLN

Nông lâm nghiệp
Nông nghiệp
Nông nghiệp và phát triển nông thôn
Kỹ thuật canh tác trên đất dốc
Sử dụng đất
Thương mại - Dịch vụ
Trách nhiệm hữu hạn
Ủy ban nhân dân
Xã hội chủ nghĩa


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
TÊN BẢNG

TT

Trang

2.1

Bảng thống kê các nhóm đất của huyện Chương Mỹ năm 2012

42

2.2

Tình hình sử dụng đất đai của Huyện Chương Mỹ năm 2012



58

3.2

Biến động đất trồng lúa huyện Chương Mỹ giai đoạn 2010 – 2012

60

3.3

Diện tích và cơ cấu diện tích đất trồng lúa của huyện Chương Mỹ
giai đoạn 2010- 2012

61

3.4

Tổng hợp các loại hình sử dụng đất trồng lúa

63

3.5

Diện tích, năng suất, sản lượng lúa từ năm 2010-2012

65

3.6



3.12 Năng suất của một số loại cây trồng chính trên đất lúa ở vùng nghiên cứu

77

3.13

Giá trị sản xuất của một số loại cây trồng chính trên đất lúa ở vùng
điều tra

3.14 Hiệu quả kinh tế một số cây trồng chính trồng trên đất lúa tại vùng

78
80


viii

bán sơn địa
3.15

3.16

3.17

3.18

3.19

3.20

TÊN HÌNH

TT

Trang

2.1

Bản đồ hành chính huyện Chương Mỹ năm 2012

35

2.2

Một số yếu tố khí hậu đặc trưng của huyện Chương Mỹ

37

2.3

Cơ cấu sử dụng đất huyện Chương Mỹ năm 2012

45

2.4

Cơ cấu các ngành kinh tế của huyện 2010 -2012

47


những thập kỷ 90 của thế kỷ XX, là một nước thiếu lương thực phải nhập
khẩu, đến nay, sau hơn 25 năm đổi mới chúng ta đã xuất khẩu gạo đứng thứ
hai trên thế giới, đó là một thành công lớn trong sản xuất nông nghiệp. Tuy
vậy, trong quản lý sử dụng đất đai chúng ta còn một số hạn chế như: Năng
suất đất còn thấp, nhiều diện tích còn hoang hóa, tình trạng mất cân đối trong
ngành nông nghiệp vẫn còn, hàng hóa nông sản phẩm chưa thực sự đáp ứng
kịp thời cho người tiêu dùng, một số diện tích đất bị hao mòn, hiệu quả sử
dụng đất còn thấp.
Chương Mỹ là huyện có tổng diện tích đất tự nhiện 23.240,92 ha với
địa hình phức tạp và đa dạng gồm vùng bán sơn địa, vùng đồng bằng và vùng
đồi gò. Trong những năm qua, thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại
hóa, cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch mạnh mẽ, nhu cầu đất cho phát triển


2

các lĩnh vực kinh tế, xã hội và đời sống dân sinh tăng cao nên cơ cấu sử dụng
đất có sự biến động mạnh.
Chương Mỹ là một huyện ngoại thành, nơi cung cấp thực phẩm quan
trọng cho Thủ đô Hà Nội, trong nhiều năm qua sản xuất nông nghiệp đã góp
phần quan trọng trong sự phát triển nông nghiệp của thành phố, với nhiều
chuyển biến tích cực trong việc sử dụng đất đai, đặc biệt đất trồng lúa có
nhiều tiến bộ. Nhưng việc sử dụng đất trồng lúa của huyện Chương Mỹ đang
còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế, đó là: Một số diện tích đất sản xuất nông
nghiệp vẫn còn bỏ hoang, hoặc sử dụng sang mục đích khác; bố trí cây trồng
chưa phù hợp trên từng loại đất; năng suất cây trồng chưa cao; hiện tượng đất
bị sói mòn vẫn còn; hiệu quả sử dụng đất chưa thực sự cao; chưa đáp ứng
được nhu cầu lương thực, thực phẩm cho người dân và thành phố. Chính vì
vậy tôi chọn nghiên cứu đề tài “Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất
trồng lúa trên địa bàn huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội” làm luận văn

quan đến sử dụng đất trồng lúa, hiệu quả sử dụng đất trồng lúa. Đánh giá thực
trạng sử dụng đất trồng lúa và phân tích hiệu quả sử dụng đất trồng lúa của
huyện Chương Mỹ; Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả sử
dụng đất trồng lúa, đề xuất giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả sử
dụng đất trồng lúa trên địa bàn huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội trong
những năm tới.
- Phạm vi về không gian:
Nghiên cứu về hiệu quả sử dụng đất trồng lúa trên địa bàn huyện
Chương Mỹ, thành phố Hà Nội.
- Phạm vi về thời gian:
Đề tài thu thập các tài liệu đã công bố trong khoảng thời gian 2010 2012, số liệu khảo sát điều tra năm 2013.


4

Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ
SỬ DỤNG ĐẤT TRỒNG LÚA
1.1. Cơ sở lý luận về sử dụng đất trồng lúa và hiệu quả sử dụng đất trồng lúa
1.1.1. Một số vấn đề về sử dụng đất trồng lúa
1.1.1.1. Đất nông nhiệp và sử dụng đất trồng lúa
- Khái niệm đất nông nghiệp
Đất nông nghiệp đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển
kinh tế của mỗi quốc gia. Đất nông nghiệp tham gia vào quá trình sản xuất và
làm ra sản phẩm cần thiết nuôi sống xã hội. Chính vì vậy, Luật đất đai năm
2003 nêu rõ: “Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên
cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản, làm muối
và mục đích bảo vệ, phát triển rừng, bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất sản
xuất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác”.
Theo Luật đất đai Việt Nam năm 2003, đất đai được chia thành 3 nhóm lớn là:

các công trình phụ trợ cảu kỹ thuật canh tác lúa nước, như hệ thống kênh
mương tưới tiêu, hệ thống giao thông nội đồng.
Đất trồng lúa có diện tích giới hạn: sự giới hạn đó là do toàn bộ diện
tích bề mặt của trái đất cũng như diện tích đất đai của môi quốc gia, mỗi lãnh
thổ bị giới hạn. Do diện tích đất đai có giới hạn nên người ta không thể tuỳ ý
muốn của mình tăng diện tích đất lúa lên bao nhiêu cũng được. Đặc điểm này
đặt ra yêu cầu quản lý đất lúa phải chặt chẽ, quản lý về số lượng, chất lượng
đất, cơ cấu đất lúa theo mục đích sử dụng…và xu hướng biến động của chúng
để có kế hoạch phân bố và sử dụng đất lúa có cơ sở khoa học.
Có vị trí cố định, tính chất cơ học, vật lý hoá học và sinh học trong đất
lúa cũng không đồng nhất. Do vị trí cố định và gắn liền với các điều kiện tự
nhiên (thổ nhưỡng, thời tiết, khí hậu, nước…) nên tính chất của đất lúa có
khác nhau giữa các vùng, khu vực.


6

Do canh tác lúa lâu đời trong điều kiện ngập nước, trong phẫu diễn đất
lúa thường có các tầng với các đặc điểm sau: Tầng canh tác là tầng chịu ảnh
hưởng sâu sắc của con người, có vai trò rất quan trọng đối với sinh trưởng và
phát triển của cây lúa. Tầng đế cày, tiếp theo tầng canh tác. Tầng này được
hình thành do quá trình trồng lúa nước lâu đời, các hạt sét từ tầng canh tác
lắng xuống cộng thêm tác dụng cơ học của máy kéo, cày, bừa, trâu, bò và
người làm cho tầng này trở lên chặt, ít thấm nước và khí.
Thời gian trồng lúa càng lâu đời thì tầng này xuất hiện càng rõ và mỏng
dần đến ổn định (chiều dày từ 5 - 10 cm). Sự hình thành tầng đế cày có ý
nghĩa quan trọng đối với độ phì đất lúa. Nó có thể ngăn cản nước thấm quá
nhanh đảm bảo cho tầng canh tác giữ được nước trong thời gian tương đối
lâu, các chất dinh dưỡng ít bị thấm trôi đi. Tuy nhiên, nếu tầng này quá chặt
thì nước lại thấm khó, ảnh hưởng xấu đến sự đổi mới hoàn cảnh dinh dưỡng ở

đến đất ngập nước. Cây lúa cũng có thể chịu đất chua, phèn, mặn ở giới hạn
nhất định miễn là có đủ nước (nước mưa, nước tưới) trong thời gian sinh
trưởng và phát triển. Song để có thể phát triển tốt, cho năng suất cao, cây lúa
cần đất đai giàu dinh dưỡng, hàm lượng chất dinh dưỡng cao, đất tơi xốp,
thoáng khí khả năng giữ nước, giữ phân tốt, tầng canh tác dầy, thành phần cơ
giới thịt pha sét, ít chua hoặc trung tính (PH từ 5,5-7,5)
Một số loại đất chính, đã, đang và sẽ trồng lúa ở Việt Nam
Nhóm đất cát: Đắc điểm cơ bản của đất cát là có thành phần cấp hạt
thô, rất nghèo dinh dưỡng, khả năng giữ nước và các chất dinh dưỡng thấp.
Nhóm đất mặn: Đặc điểm cơ bản của nhóm đất này là có hàm lượng
tổng số muối tan cao. Các chất dinh dưỡng khác như: Đạm, lân, kali ở mức
trung bình đến khá. Về mặt lý tính, đất mặn thường có thành phần cấp hạt từ
thịt nặng đến sét rất dẻo, dính khi có nước, khi khô thì co lại, nứt nẻ.
Nhóm đất phèn: Nhóm đất phèn được chia là 2 loại: đất phèn tiềm tàng
và đất phèn hoạt động. Hiện nay cả hai loại đất này đều được sử dụng để
trồng lúa.


8

Nhóm đất lầy và than bùn:
Đất lầy hay còn gọi là đất Glây: Đất glây có độ phì nhiêu tiềm tàng cao,
nếu được cải tạo thì nhanh chóng trở thành đất tốt. Thuỷ lợi là biện pháp hàng
đầu để cải tạo, sử dụng đất glây. Đất than bùn: Đất than bùn thường được sử
dụng trồng lúa nếu tầng than bùn ở độ sâu 25-30 cm; những nơi đã khai thác
than bùn có thể được cải tạo để trồng lúa, nuôi trồng thuỷ sản.
Nhóm đất phù sa: đất phù sâ được hình thành do sản phẩm bồi đắp của
các hệ thống song, là nhóm đất chủ lực cho sản xuất lúa, cây lương thực và
các cây ngắn ngày khác. Được chia là 3 loại: đất phù sa hệ thống sông Hồng,
đất phù sa hệ thống sông Cửu Long và đất phù sa hệ thống các sông khác.

Sử dụng đất lúa ở nước ta với mục tiêu nâng cao hiệu quả KT-XH trên
cơ sở đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm và hướng tới xuất khẩu. Do đó,
đất lúa cần được sử dụng theo nguyên tắc “đầy đủ và hợp lý”, phải có các
quan điểm đúng đắn theo xu hướng tiến bộ, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh
cụ thể, làm cơ sở thực hiện việc sử dụng đất lúa có hiệu quả kinh tế cao.
Thực hiện sử dụng đất lúa theo nguyên tắc đầy đủ và hợp lý là cần
thiết, bởi nó sẽ làm tăng nhanh khối lượng lương thực trên một đơn vị diện
tích, xây dựng chế độ bón phân hợp lý, góp phần bảo vệ độ phì của đất. Mặt
khác, trong cơ chế kinh tế thị trường cần phải xét đến tính quy luật của nó,
gắn với các chính sách vĩ mô nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất lúa và phát
triển nền nông nghiệp bền vững.
- Về nguyên tắc sử dụng đất lúa đầy đủ
Đây là nguyên tắc quan trọng, sử dụng toàn bộ diện tích đất lúa cần
được sử dụng hết vào sản xuất lúa, với việc bố trí cơ cấu cây trồng phù hợp
với đặc điểm của từng loại đất nhằm nâng cao năng suất lúa đồng thời gìn
giữ bảo vệ và nâng cao độ phì của đất. Đảm bảo diện tích đất lúa luôn đáp
ứng được nhu cầu về an toàn lương thực, diện tích đất nông nghiệp đáp ứng
được tiêu chuẩn môi trường sinh thái được bền vững cũng như nhu cầu sinh
hoạt của con người.


10

- Về nguyên tắc sử dụng đất lúa hợp lý
Đây là nguyên tắc giúp cho việc khai thác, sử dụng đất lúa đạt hiệu
quả cao nhưng vẫn đảm bảo được tính an toàn và hiệu quả.
Trong khai thác và quản lý sử dụng đất lúa, cần tính hiệu quả cao
nhất cả về kinh tế, xã hội và môi trường. Mặt khác phải có những quan
điểm đúng đắn theo xu hướng tiến bộ phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ
thể, làm cơ sở thực hiện sử dụng đất lúa có hiệu quả kinh tế xã hội cao.

động được đánh giá bằng số lượng thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị
sản phẩm được sản xuất ra trong thời gian. Trong xã hội, hiệu quả xã hội là có
tác dụng tích cực đối với một lĩnh vực xã hội nào đó. Vậy, hiệu quả là một
phạm trù khoa học phản ánh quan hệ so sánh giữa kết quả và chi phí bỏ ra để
đạt được kết quả đó trong một thời kỳ nhất định.
- Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả
Tiêu chuẩn để đánh giá hiệu quả là một vấn đề phức tạp và có nhiều ý
kiến chưa thống nhất. Tuy nhiên, đa số các nhà kinh tế đều cho rằng tiêu
chuẩn cơ bản và tổng quát khi đánh giá hiệu quả là mức độ đáp ứng nhu cầu
xã hội và sự tiết kiệm lớn nhất về chi phí và tiêu hao các nguồn tài nguyên, sự
ổn định lâu của hiệu quả. Trên cơ sở đó, tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng
đất lúa có thể xem xét ở các mặt sau:
- Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả đối đất lúa là mức đạt được các mục
tiêu KT - XH, môi trường do xã hội đặt ra như tăng năng suất cây lúa, tăng
chất lượng và tổng sản phẩm lúa hướng tới thỏa mãn tốt nhu cầu lương thực
cho thị trường trong nước và xuất khẩu, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ hệ
sinh thái nông nghiệp bền vững.
- Đánh giá hiệu quả sử dụng đất lúa có đặc thù riêng, trên 1 đơn vị đất
lúa nhất định có thể sản xuất đạt được những kết quả cao nhất với chi phí bỏ


12

ra ít nhất, ảnh hưởng ít nhất tới môi trường. Đó là phần kết quả quá trình đầu
tư sử dụng các nguồn lực thông qua đất, cây trồng, thực hiện quá trình sinh
học để tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu của thị trường xã hội với hiệu
quả cao.
- Các tiêu chuẩn đó được xem xét với việc ứng dụng lý thuyết sản xuất
cơ bản theo nguyên tắc tối đa hóa có ràng buộc. Sử dụng đất phải đảm bảo
cực tiểu hóa chi phí các yếu tố đầu vào, theo nguyên tắc tiết kiệm khi cần sản

hiện mục đích của người sản xuất là tối đa hóa lợi nhuận. Nhưng muốn sử
dụng đất lúa theo hướng bền vững cần quan tâm đến cả hiệu quả về mặt xã
hội và môi trường.
1.1.2.2. Nội dung hiệu quả đất trồng lúa
Hiệu quả kinh tế luôn liên quan đến các yếu tố tham gia vào quá trình sản
xuất kinh doanh. Nội dung xác định hiệu quả kinh tế đất trồng lúa bao gồm:
Xác định yếu tố đầu vào: là chi phí trung gian, chi phí sản xuất, chi phí
lao động và dịch vụ, chi phí vốn đầu tư và đất đai, v.v...
Xác định các yếu tố đầu ra (mục tiêu đạt được): khối lượng sản phẩm,
giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, lợi nhuận, v.v...
Nâng cao hiệu quả kinh tế là cơ hội để tăng được lợi nhuận, từ đó làm
cơ sở để nhà sản xuất tích luỹ vốn và tiếp tục đầu tư tái sản xuất mở rộng.
Nâng cao hiệu quả kinh tế sẽ làm cho thu nhập của người lao động ngày càng
được cải thiện.
Đối với sản xuất lúa, nâng cao hiệu qủa kinh tế sử dụng đất trồng lúa có
ý nghĩa rất quan trọng. Để nâng cao hiệu quả kinh tế sử dụng đất trồng lúa thì
trọng tâm là phải tiết kiệm nguồn lực, với nguồn lực đất đai có hạn, đòi hỏi
người sử dụng đất, người sản xuất là làm thế nào để tạo ra được số lượng
lương thực có chất lượng tốt nhất. Người sản xuất có cơ hội hơn trong việc
tích luỹ vốn đang tập trung vào tái sản xuất mở rộng.


14

Việc nâng cao hiệu quả kinh tế là xu hướng tất yếu của sự phát triển xã
hội. Tuy nhiên ở mỗi một lĩnh vực khác nhau thì có những quan tâm khác
nhau. Đối với sản xuất lúa, việc nâng cao hiệu quả kinh tế là giúp người lao
động trồng lúa tăng lợi nhuận, đối với người tiêu dùng thì được sử dụng sản
phẩm hàng hoá với giá thành hạ và chất lượng lại tốt hơn. Nâng cao hiệu quả
kinh tế giúp cho cả xã hội có nhiều thuận lợi, lợi ích của người sản xuất,