TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

======

NGUYỄN PHƢƠNG TRÀ MY

RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN MIÊU TẢ
CHO HỌC SINH LỚP 5
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Tiếng Việt
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

TS. LÊ THỊ LAN ANH

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Khóa luận này đƣợc hoàn thành dƣới sự hƣớng dẫn tận tình của TS. Lê
Thị Lan Anh. Em xin gửi tới cô lời cảm ơn chân thành nhất.
Em xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Tiếng Việt và các
thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học - Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội
2 đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình làm khóa luận.
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 4 năm 2017.
Sinh viên

Nguyễn Phương Trà My



Số lƣợng

TL

Tỉ lệ

TNCS

Thanh niên Cộng sản


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 3
3. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 4
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu .................................................................... 5
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 5
6. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................... 5
7. Cấu trúc khóa luận ........................................................................................ 5
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN KĨ NĂNG
LÀM VĂN MIÊU TẢ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC ...................................... 7
1.1. Cơ sở lí luận của rèn kĩ năng làm văn miêu tả ........................................... 7
1.1.1. Kĩ năng làm văn và đặc điểm cơ bản của kĩ năng làm văn ..................... 7
1.1.1.1.Khái niệm .............................................................................................. 7
1.1.1.2. Đặc điểm cơ bản của kĩ năng làm văn ................................................. 8
1.1.2. Khái niệm văn miêu tả và đặc điểm cơ bản của văn miêu tả ................ 10
1.1.2.1. Khái niệm văn miêu tả ....................................................................... 10
1.1.2.2. Đặc điểm cơ bản của văn miêu tả ...................................................... 11
1.1.3. Kĩ năng làm văn miêu tả ....................................................................... 16

2.1.6.1. Tích lũy vốn từ ngữ miêu tả ............................................................... 54
2.1.6.2. Rèn kĩ năng vận dụng các biện pháp nghệ thuật trong bài văn miêu tả
cho học sinh ..................................................................................................... 57
2.2. Thực nghiệm sƣ phạm .............................................................................. 60
2.2.1. Mục đích, ý nghĩa của thực nghiệm ...................................................... 60
2.2.2. Tổ chức quá trình thực nghiệm ............................................................. 61


2.2.2.1. Lựa chọn địa điểm thực nghiệm......................................................... 61
2.2.2.2. Lựa chọn đối tƣợng thực nghiệm ....................................................... 62
2.2.2.3. Thời gian thực nghiệm ....................................................................... 63
2.2.2.4. Các bƣớc tiến hành dạy học thực nghiệm .......................................... 63
2.2.2.5. Dạy học thực nghiệm ......................................................................... 64
2.2.3. Kết quả thực nghiệm ............................................................................. 70
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 75
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 77
PHỤ LỤC


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục tiểu học có vai trò đặc biệt
quan trọng. Bởi đây là cấp học nền tảng, đặt những “viên gạch” đầu tiên nhằm
tạo dựng “nền móng” vững chắc để xây dựng những con ngƣời mới. Đối
tƣợng của cậc học này chính là các em học sinh đang chập chững cắp sách tới
trƣờng. Đây cũng chính là những chủ nhân tƣơng lai của đất nƣớc, những
mầm xanh đang chờ ngày lớn lên. Do vậy, việc dạy và học cấp Tiểu học đƣợc
các nhà giáo dục rất quan tâm.
Mỗi đứa trẻ luôn tiềm tàng khả năng vô hạn. Chúng có cách nhìn, cách
cảm nhận thế giới xung quanh theo cách riêng của chúng. Chính vì vậy, việc

đƣợc phát triển tƣ duy và ngôn ngữ, làm giàu vốn hiểu biết của bản thân. Hơn
cả là các em học đƣợc cách gửi gắm những suy nghĩ, cảm xúc của bản thân
vào trong từng trang giấy, biết yêu ghét một cách rõ ràng, biết đồng tình hay
không đồng tình…
Tuy nhiên, thực tiễn dạy học hiện nay cho thấy để hoàn thành một bài
văn miêu tả đối với các em học sinh thƣờng gặp nhiều khó khăn. Do đặc điểm
tâm lí học sinh tiểu học còn ham chơi, khả năng chú ý, tập trung quan sát còn
chƣa cao, năng lực sử dụng ngôn ngữ chƣa phát triển tốt… Dẫn tới bài văn
miêu tả của các em còn mắc nhiều lỗi, nhiều câu văn còn ngô nghê, khô cứng,
khuôn mẫu, gò ép, mô tip, thiếu sự sáng tạo. Đối với giáo viên đây cũng là
loại bài khó dạy. Giáo viên còn thiếu linh hoạt trong việc vận dụng các
phƣơng pháp dạy học và chƣa sáng tạo trong việc tổ chức các hoạt động nhằm
gây hứng thú cho các em trong giờ học.
Là một giáo viên tiểu học chúng tôi rất mong muốn góp phần rèn kĩ
năng làm văn miêu tả cho các em học sinh. Từ đó bài văn miêu tả của các em
không chỉ hay hơn mà còn cảm xúc hơn, chân thật hơn.
Với tất cả những lí do trên, chúng tôi quyết định tìm hiểu nghiên cứu đề

2


tài: “Rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 5”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nâng cao kĩ năng làm văn miêu tả trong trƣờng tiểu học là vấn đề đã
đƣợc nhiều các tác giả quan tâm nghiên cứu.
Cuốn giáo trình Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở tiểu học (1993) của
nhóm các tác giả Lê A, Thành Thị Yên Mĩ, Lê Phƣơng Nga, Nguyễn Trí đã
đƣa ra nhận xét về vai trò cũng nhƣ sự cần thiết của việc dạy văn miêu tả
trong nhà trƣờng phổ thông. Cũng từ những đặc điểm này, nhóm các tác giả
đã đề ra một vài giải pháp nhằm nâng cao chất lƣợng việc dạy và học văn

Luận cũng nhất trí với ý kiến rằng tăng cƣờng tính thực hành trong giờ Tập
làm văn là một điều cực kì quan trọng nhằm xác định đƣợc hệ thống kĩ năng
văn cho học sinh. Tƣơng ứng với nó là một hệ thống các bài tập.
Ngoài những nghiên cứu lí luận về văn miêu tả và văn miêu tả trong nhà
trƣờng, chúng ta không thể không nhắc tới cơ sở thực tiễn của văn miêu tả.
Đó là những bài văn hay của học sinh tiểu học đƣợc tuyển chọn qua các kì thi
học sinh giỏi các cấp… và đƣợc in thành những cuốn sách tham khảo cho các
em học sinh và phụ huynh nhƣ: Những bài làm văn mẫu lớp 4, Những bài văn
hay Tiểu học văn tuyển lớp 5, 162 bài văn chọn lọc lớp 4, Những bài văn đoạt
giải Quốc gia cấp Tiểu học,... Ngoài ra còn phải kể đến những bài văn đặc sắc
của học sinh tiểu học đƣợc đăng trên các báo, tập chí dành cho lứa tuổi học
sinh tiểu học nhƣ Văn tuổi thơ, báo Thiếu niên Tiền phong, tạp chí Văn học
và Tuổi trẻ,…
Hiện nay, việc tìm hiểu những biện pháp nhằm rèn luyện kĩ năng làm
văn miêu tả cho học sinh tiểu học vẫn là một vấn đề đang đƣợc khai thác
nghiên cứu.
3. Mục đích nghiên cứu
Tìm ra một số biện pháp rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh tiểu
học. Từ đó góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học văn miêu tả nói riêng và

4


phân môn Tập làm văn nói chung trong nhà trƣờng tiểu học.
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là các biện pháp rèn kĩ năng làm văn
miêu tả cho học sinh tiểu học.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi chỉ tập trung đề cập về kĩ năng

CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN
MIÊU TẢ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
1.1. Cơ sở lí luận của rèn kĩ năng làm văn miêu tả
1.1.1. Kĩ năng làm văn và đặc điểm cơ bản của kĩ năng làm văn
1.1.1.1.Khái niệm
Kĩ năng làm văn là một khái niệm gắn liền với phân môn Tập làm văn ở
tiểu học. Đây cũng là một trong những kĩ năng quan trọng mà giáo viên cần
hình thành và rèn luyện cho học sinh.
Chiết tự “Kĩ năng” đƣợc rất nhiều các tác giả đƣa ra các quan điểm khác
nhau
Tác giả Lƣu Xuân Mới trong cuốn “Lí luận dạy học đại học” đã cho
rằng: “Kĩ năng là sự biểu hiện kết quả thực hiện hành động trên cơ sở kiến
thức đã có. Kĩ năng là tri thức trong hành động” [13; 10].
“Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận đƣợc trong
một lĩnh vực nào đó vào thực tế” [10; 545].
Đồng quan điểm trên tác giả Hoàng Văn Hành trong cuốn “Từ điển
Tiếng Việt” đã đƣa ra định nghĩa về kĩ năng là: “Khả năng vận dụng những
kiến thức đã có đƣợc trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế” [11; 346].
Mỗi tác giả lại đƣa ra các định nghĩa khác nhau về kĩ năng. Nhƣng tựu
chung lại thì các quan điểm trên đều thống nhất. Tổng kết các quan niệm của
các tác giả ở trên, chúng tôi đi đến cách hiểu: “Kĩ năng là khả năng vận dụng
một cách khéo léo, linh hoạt những kiến thức thu nhận đƣợc trong một lĩnh
vực nào đó vào thực tiễn, phù hợp với mục tiêu trong những điều kiện khác
nhau”.
Khi xem xét kĩ năng, cần chú ý một số đặc điểm sau:

7




chỉ thực hiện cho đủ theo quy trình của một tiết Tập làm văn. Chính lí do này
khiến khi các em viết văn gặp nhiều lúng túng, khó diễn đạt để xoay quanh
chủ đề mà yêu cầu đề bài đã đƣa ra.
- Kĩ năng lập chƣơng trình hoạt động giao tiếp
+ Quan sát đối tƣợng, tìm ý và sắp xếp thành dàn ý của bài văn
Quan sát là kĩ năng quan trọng. Đặc biệt khi học sinh học văn miêu tả
hay văn kể chuyện. Sau khi quan sát đặc điểm của đối tƣợng, học sinh sẽ biết
tìm ý, sắp xếp các ý để tạo thành dàn ý hoàn chỉnh.
+ Lập dàn ý hoàn chỉnh cho bài văn
Từ dàn ý hoàn chỉnh học sinh sẽ viết bài văn mà không bị thiếu sót ý.
Vậy nên dù thời lƣợng của tiết học Tập làm văn không nhiều nhƣng giáo viên
không nên bỏ qua việc rèn cho học sinh kĩ năng lập dàn ý.
- Kĩ năng thực hiện hóa hoạt động giao tiếp
+ Xây dựng đoạn văn
Ngay từ chƣơng trình Tập làm văn lớp 2, học sinh đã đƣợc tập viết
những đoạn văn ngắn. Việc xây dựng các đoạn văn nhƣ vậy sẽ giúp học sinh
biết viết sao cho đủ ý, đúng nội dung. Từ đó phục vụ cho kĩ năng liên kết các
đoạn văn để tạo thành bài văn hoàn chỉnh.
+ Liên kết các đoạn văn thành bài văn
Kĩ năng liên kết các đoạn văn thành bài văn sẽ giúp học sinh viết văn
đƣợc liền mạch, xuyên suốt theo một chủ đề, tránh lỗi rời rạc giữa các ý.
- Kĩ năng kiểm tra, đánh giá hoạt động giao tiếp
+ Đối chiếu bài văn nói, viết của bản thân với mục đích giao tiếp và yêu
cầu diễn đạt
+ Sửa lỗi về nội dung và hình thức diễn đạt
Đây là hai kĩ năng đƣợc rèn luyện trong tiết trả bài tập làm văn. Qua
việc đối chiếu với yêu cầu diễn đạt học sinh sẽ biết đƣợc bài văn của mình

9

10


đƣa ra khái niệm miêu tả bao gồm những đoạn văn, đoạn thơ tái hiện sự việc,
cảnh vật, con ngƣời thông qua một khối lƣợng chi tiết phong phú. Tuy nhiên
khái niệm này mới chỉ đề cập tới nội dung miêu tả mà chƣa đề cập tới ngôn
ngữ sử dụng trong miêu tả. Cần phải nhớ rằng mục đích của văn miêu tả
chính là có thể vẽ lại những đặc điểm nổi bật của đối tƣợng thông qua quan
sát, khơi gợi trí tƣởng tƣợng, xen lẫn yếu tố tình cảm, sự đánh giá của ngƣời
viết. Từ đó khiến ngƣời đọc, ngƣời nghe cảm nhận văn bản miêu tả một cách
cảm động, say mê.
Nhìn chung, các quan niệm về miêu tả ở trên đã đề cập tới nhiều
phƣơng diện khác nhau của thuật ngữ “miêu tả” sử dụng trong văn bản nghệ
thuật (văn miêu tả). “Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm của cảnh, của
ngƣời, của vật giúp ngƣời nghe, ngƣời đọc hình dung các đối tƣợng ấy” [19;
140]. Trong phạm vi đề tài nghiên cứu về văn miêu tả, chúng tôi đã đi đến
thống nhất khái niệm nhƣ sau: “Văn miêu tả là một loại văn dùng trong các
phƣơng tiện ngôn ngữ để vẽ lại những đặc điểm nổi bật của khách thể trong
hiện thực khách quan (cảnh vật, sự vật, con ngƣời) một cách cụ thể, sinh
động, gợi hình, gợi cảm, tạo hiệu quả nhƣ thật với ngƣời đọc, ngƣời nghe”.
1.1.2.2. Đặc điểm cơ bản của văn miêu tả
Cũng giống nhƣ các thể loại văn khác, văn miêu tả cũng có những đặc
điểm cơ bản riêng. Trong cuốn “Dạy Tập làm văn ở trường tiểu học”, tác giả
Nguyễn Trí đã khái quát năm đặc điểm của văn miêu tả nhƣ sau :
a. Văn miêu tả là một sáng tác nghệ thuật
Mỗi bài tập làm văn là sản phẩm của từng cá nhân, mang tính chủ quan
đối với từng đối tƣợng miêu tả. Qua từng lời miêu tả các em viết, ngƣời đọc
nhƣ cảm nhận đƣợc suy nghĩ, tình cảm, quan điểm, cách thức diễn đạt hay
khả năng sáng tạo,… khác nhau. Bởi mỗi đứa trẻ là một cá thể độc lập. Vì
vậy, có thể nói rằng văn miêu tả là một sáng tác nghệ thuật.

“Cây bàng lộ những cành khẳng khiu trụi lá vào mùa đông”. “Cây bàng xòe

12


bóng mát nhƣ cái ô khổng lồ màu xanh che bóng mát cho sân trƣờng”. “Cây
bàng trút lá đỏ vào mùa thu nhƣ nói lời tạm biệt với các bạn nhỏ rằng nó sẽ
bƣớc vào cuộc phiêu lƣu thú vị khác”. “Cây bàng mọc những lá chồi non
xanh mƣớt nhƣ những bàn tay bé xíu vẫy chào chị gió xuân”. Nhƣ vậy, chỉ
với một hình ảnh nhƣng dƣới con mắt quan sát và suy nghĩ độc đáo của các
em học sinh, cây bàng hiện lên rất chân thực và sinh động. Cần luôn nhớ rằng
học sinh tiểu học rất thích chia sẻ suy nghĩ, cảm xúc của mình với ngƣời khác.
Điều đó không chỉ chứng tỏ rằng các em ham hiểu biết về thế giới bên ngoài
mà còn cảm xúc với cái hay cái đẹp của cuộc sống muôn màu. Tóm lại dạy
văn miêu tả là dạy các em biết cách yêu. Yêu thiên nhiên, yêu con ngƣời và
cảm thụ trƣớc vẻ đẹp ấy của thế giới.
Biết cảm thụ cái đẹp nhƣng không biết diễn tả cái đẹp thì chƣa gọi là
biết làm văn. Văn miêu tả quan trọng nhất là lột tả đối tƣợng với những vẻ
đẹp nổi bật bằng ngôn từ. Bởi ngôn từ là một trong những chất liệu làm nên
một bài văn miêu tả hay. Ngôn từ sinh động, chân thực, dễ hiểu sẽ khiến
ngƣời đọc, ngƣời nghe cảm thấy cuốn hút, say mê bài văn miêu tả. Càng đọc
càng muốn tìm hiểu đối tƣợng miêu tả. Ngƣợc lại ngôn từ quá hoa mĩ, trau
chuốt hay quá sơ giản đều khiến cho đối tƣợng đƣợc miêu tả mờ nhạt, kém
nổi bật, thậm chí cảm xúc của ngƣời viết chƣa truyền tải đƣợc hết đến với
ngƣời đọc, ngƣời nghe.
Bởi vậy, việc quan trọng trong dạy học văn miêu tả cho học sinh tiểu
học đó là giáo viên vừa phải giúp học sinh cảm nhận cái hay cái đẹp về cuộc
sống và vừa phải giúp các em diễn tả những cảm nhận ấy bằng ngôn từ.
c. Văn miêu tả mang tính thông báo, thẩm mĩ và chứa đựng tình cảm
của người viết.

các sự vật, hiện tƣợng, con ngƣời,… đƣợc miêu tả hiện lên qua từng câu, từng
dòng trong cuộc sống thực, tƣởng nhƣ nắm đƣợc, có thể nhìn ngắm hay sờ
mó. Làm nên sự sinh động, tạo hình của văn miêu tả là những chi tiết sống,

14


gây ấn tƣợng… Nếu không có chúng bài văn miêu tả sẽ trở nên khô cứng, mờ
nhạt, kém hấp dẫn.
Những bài văn miêu tả hay, có hồn và sinh động đều đến từ những
ngƣời biết quan sát, chịu khó quan sát và biết phát hiện những vẻ đẹp tƣởng
nhƣ vốn đã quen thuộc. Hãy cùng xem lão Chuột Cống hiện lên với cái vẻ xấu
xí nhƣ thế nào: “Vừa lúc ấy xông lên một mùi hôi nồng nặc. Từ cái lỗ ở chân
vách chui ra một con vật đen sì, lù lù bằng cái bắp chuối, mõm nhọn hoắt,
lông ướt ròng ròng nước cống. Nó trợn mắt, nhe ra những chiếc răng nhọn,
cười mũi… ” [18; 8]. Chỉ với vài đặc điểm vậy thôi nhƣng ngƣời đọc nhƣ
thấy đƣợc hình ảnh một lão Chuột Cống trông thật ghê sợ và bẩn thỉu, béo
tròn vì ăn vụng. Hay nhƣ hình ảnh cả đám chuột phá hoại, đánh chén no say
trong nhà bếp: “Lũ chuột bò lên chạn, leo lên bác Nồi Đồng. Năm sáu thằng
xúm lại, húc mõm vào, cố mãi mới lật được cái vung nồi ra… Cả đám chuột
đánh chén no nê…Đám chuột thằng nào thằng nấy mép béo nhờn… Đàn
chuột lục tục kéo nhau đi hết” [18; 8]. Tất cả hiện lên thật sinh động. Một lão
Chuột Cống cầm đầu với một đám chuột con lố nhố phá hoại đục khoét nhà
bếp của Bống. Chỉ với vài từ ngữ miêu tả hình ảnh lão chuột và đàn em nhƣng
những dòng văn của Nguyễn Đình Thi đã cuốn hút biết bao thế hệ bạn đọc
nhỏ tuổi. Không thể phủ nhận tầm quan trọng của tính tạo hình trong việc
khắc họa các nhân vật. Mèo con, Chuột Cống, chị Chổi, bác Nồi Đồng, Cây
Cau, Gián Đất,… mỗi nhân vật một vẻ khác nhau nhƣng tựu chung lại đều
làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm.
e. Ngôn ngữ văn miêu tả là ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh

nghiên cứu.
1.2. Cơ sở thực tiễn của rèn kĩ năng làm văn miêu tả
1.2.1. Chương trình Tập làm văn lớp 5
Chƣơng trình Tập làm văn lớp 5 kéo dài trong 35 tuần học: học kì I là
18 tuần, học kì II: 17 tuần. Một tuần học sinh học 2 tiết Tập làm văn, thời

16


lƣợng mỗi tiết 35 phút. Nhƣ vậy, cả năm học sẽ có 70 tiết Tập làm văn.
Nội dung phân phối chƣơng trình Tập làm văn đƣợc quy định theo công
văn số 9832/Bộ GD&ĐT - GDTH ngày 01 tháng 9 năm 2006 của Bộ trƣởng
Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Bảng 1.1. Phân phối chƣơng trình Tập làm văn lớp 5

Tuần

Chủ điểm

1

Việt Nam Tổ quốc em

2

Việt Nam Tổ quốc em

3

Việt Nam Tổ quốc em

Tiết 1: Luyện tập tả cảnh.
Tiết 2: Luyện tập tả cảnh.
Tiết 1: Luyện tập tả cảnh.

8

Con ngƣời với thiên nhiên

Tiết 2: Luyện tập tả cảnh.
(Dựng đoạn mở bài, kết bài)
Tiết 1: Luyện tập thuyết trình, tranh

9

Con ngƣời với thiên nhiên

luận.
Tiết 2: Luyện tập thuyết trình, tranh

17


luận.
10

Ôn tập giữa học kì I

11

Giữ lấy màu xanh


15

Vì hạnh phúc con ngƣời

động).
Tiết 2: Luyện tập tả ngƣời (Tả hoạt
động).

16

Vì hạnh phúc con ngƣời

17

Vì hạnh phúc con ngƣời

18

Ôn tập cuối học kì I

Tiết 1: Tả ngƣời (Kiểm tra viết)
Tiết 2: Làm biên bản một vụ việc.
Tiết 1: Ôn tập về viết đơn.
Tiết 2: Trả bài văn tả ngƣời.
Ôn tập cuối học kì I
Tiết 1: Luyện tập tả ngƣời (Dựng đoạn

19