Formatted: Line spacing: single

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƯ PHẠM
BỘ MÔN TOÁN – NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC
--------------------

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC

Đề tài:

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM VĂN MIÊU TẢ
CHO HỌC SINH LỚP 4 VÀ 5

Giáo viên hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

Th.S. Trần Nguyên Hương Thảo

Trần Thị Hằng
MSSV: 1110294
Lớp: SP Tiểu học k37

Cần Thơ, tháng 05 năm- 2015

Formatted: Line spacing: single


LỜI CẢM ƠN

Học sinh

2

GV

Giáo viên

3

TLV

Tập làm văn

4

SGK

Sách giáo khoa

5

Tr

Trang

6

TV




MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ................................................................................................................................... 2
1. Lí do chọn đề tài ......................................................................................................2
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................................................3
3. Mục đích nghiên cứu ...............................................................................................5
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...........................................................................5
5. Phương pháp nghiên cứu.........................................................................................5
6. Bố cục đề tài ............................................................................................................6
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .. 7
1.1. Cơ sở lí luận ........................................................................................................7
1.1.1. Văn miêu tả ........................................................................................................ 7
1.1.2. Đặc điểm của văn miêu tả ................................................................................. 8
1.1.3. Văn miêu tả trong trường Tiểu học ................................................................. 13
1.1.4. Kỹ năng làm văn .............................................................................................. 19
1.1.5. Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 4 và 5 với việc dạy học văn miêu tả ......... 20
1.2. Thực trạng về việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn miêu tả ở Trường Tiểu
học Ngô Quyền.........................................................................................................23
1.2.1. Mục đích khảo sát ............................................................................................ 23
1.2.2. Nội dung khảo sát ............................................................................................ 23
1.2.3. Phương pháp khảo sát...................................................................................... 23
1.2.4. Thời gian và địa bàn khảo sát .......................................................................... 24
1.2.5. Kết quả khảo sát............................................................................................... 24
1.2.6. Kết Luận........................................................................................................... 26
1.2.7. Thực trạng viết văn miêu tả cho HS lớp 4, 5 Trường Tiểu học Ngô Quyền..30
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM VĂN
MIÊU TẢ CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 ............................................................................. 34
2.1. Hướng dẫn học sinh xác định rõ đối tượng của văn miêu tả .......................34
2.1.1. Rèn kĩ năng tìm hiểu yêu cầu đề bài ............................................................... 34

1. Lí do chọn đề tài ....................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ....................................................................................2
3. Mục đích nghiên cứu .............................................................................................4


iii

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................................ 4
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................. Error! Bookmark not defined.
6. Phương pháp nghiên cứu...................................................................................... 5
7. Bố cục đề tài ........................................................................................................... 5
NỘI DUNG ............................................................................................................................... 6
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ... 6
1.1. Cơ sở lí luận ........................................................................................................ 6
1.1.1. Văn miêu tả ........................................................................................................ 6
1.1.2. Đặc điểm của văn miêu tả ................................................................................. 7
1.1.3. Kỹ năng làm văn .............................................................................................. 19
1.1.4. Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 4-5 với việc dạy học văn miêu tả ............. 19
1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Văn miêu tả trong trường Tiểu học ................................................................. 12
1.2.2. Thực trạng về việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn miêu tả ở trường Tiểu học
Ngô Quyền ................................................................................................................. 23
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM VĂN
MIÊU TẢ CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 ............................................................................. 33
2.1. Hướng dẫn học sinh xác định rõ đối tượng của văn miêu tả ....................... 33
2.1.1. Rèn kĩ năng tìm hiểu yêu cầu đề bài ............................................................... 33
2.1.2. Các đối tượng trong văn miêu tả lớp 4, 5 ....................................................... 34
2.2. Rèn cho học sinh kĩ năng quan sát đối tượng và sự vật ............................... 36
2.2.1. Quan sát............................................................................................................ 36
2.2.2. Hướng dẫn học sinh trình tự quan sát ............................................................. 37




B

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Từ xa xưa, con người đã biết dùng hình ảnh, ngôn từ để tả và ghi nhớ lại
những hình ảnh sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày. Điều đó được thể hiện rõ nhất
mà chúng ta từng thấy là những hình vẽ, những bản trường ca, kinh thánh, văn
học... Đây là những tác phẩm được đúc kết từ những kinh nghiệm sống của các họa
sĩ, nhạc sĩ, nhà văn, nhà thơ và những người có cảm nhận sâu sắc về cuộc sống.
Bằng nhiều cách khác nhau họ đã chuyển tải đến người đọc, người nghe, người nhìn
những bức tranh sinh động đầy màu sắc của sự vật tự nhiên cũng như con người.
Đối với học sinh tiểu học, các em chỉ biết dùng lời nói câu văn để viết lại
những điều mà các em đã quan sát, nhận xét mọi thứ dưới cái nhìn của trẻ thơ. Sự
quan sát nhận xét đó còn thiên về cảm tính. Nên việc dạy văn miêu tả cho học sinh
Tiểu học sẽ góp phần nuôi dưỡng mối quan hệ và tạo nên sự quan tâm của các em
đối với thế giới xung quanh, trong đó quan trọng nhất là với thiên nhiên, góp phần
giáo dục tình cảm thẩm mĩ, tình yêu cái đẹp, góp phần phát triển ngôn ngữ cho
trẻ,…. Bên cạnh đó, dạy học sinh học văn miêu tả giúp học sinh có thêm điều kiện
để tạo nên sự thống nhất giữa tư duy, tình cảm, ngôn ngữ và cuộc sống, con người
với thiên nhiên, với xã hội. Khi đó trẻ sẽ bộc lộ được cảm xúc cá nhân, mở rộng tâm
hồn, phát triển nhân cách của một con người có ích cho xã hội.
Văn miêu tả trong chương trình TLV tiểu học lớp 4 và lớp 5 là một trong
những kiểu văn bản có vị trí quan trọng góp phần hình thành và phát triển tư duy
cho HS. Học văn miêu tả, HS được rèn kĩ năng viết văn gắn liền với quá trình tạo
lập văn bản như : tìm hiểu đề, tìm ý, lập dàn ý; diễn đạt thành bài văn hoàn chỉnh.
Việc phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn, quan sát đối tượng, tìm lí lẽ, dẫn chứng
trình bày, tranh luận,… góp phần phát triển năng lực phân tích tổng hợp của học

nề thiếu tính thực tiễn, còn cứng nhắc trong việc kiểm tra, dạy và đánh giá theo lối
mòn cũ, còn nặng tính hàn lâm.
Từ những lí do trên tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “Rèn kĩ năng làm văn
miêu tả cho HS lớp 4, 5”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Văn miêu tả là một trong những dạng văn có vị trí quan trọng trong chương
trình TLV tiểu học. Nó góp phần vào việc bồi dưỡng cảm xúc, phát triển ngôn ngữ,
tư duy lẫn khả năng sáng tạo cho học sinh. Thực tế, hiện nay đã có rất nhiều nhà
3


B

giáo dục đã tiến hành các công trình nghiên cứu rèn kĩ năng làm văn trong đó có
văn miêu tả, để nâng cao chất lượng bài văn cho HS.
Cuốn Hướng dẫn Tập Làm văn 5, tác giả Hoàng Đức Huy [13] đã có những
phương pháp giúp HS rèn luyện kĩ năng làm văn tả cảnh, tả người. Nắm vững cách
viết mở bài, thân bài, kết bài và các đoạn văn. [13]
Hai tác giả là Lê Phương Nga và Đặng Kim Nga [18] viết cuốn Phương pháp
dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học. Phần đầu cuốn sách bàn về những vấn đề chung của
việc dạy tiếng Việt ở Tiểu học và sau đó đi sâu vào các phương pháp dạy học các
phân môn cụ thể. Công trình này cũng bàn nhiều về phương pháp dạy văn miêu tả,
đề cập đến những tồn tại và đưa ra những kiến nghị trong dạy học các kiểu bài văn
miêu tả. Tuy nhiên, những kiến nghị và giải pháp mà công trình đưa ra còn ở góc độ
khái quát, chưa vận dụng được vào thực tiễn dạy và học văn miêu tả ở nhà trường
tiểu học hiện nay. [18]
Cuốn Hướng dẫn dạy Tập Làm Văn 5 phù hợp với trình độ học sinh các tác
giả Trần Mạnh Hưởng, Phan Phương Dung, Nguyễn Văn Điệp, Phạm Thu Hà, Trần
Hoàng Túy đã đề cập đến các kĩ năng dạy văn miêu tả cho HS lớp 5, hướng dẫn học
sinh cách lập dàn ý và có nhiều bài tập phù hợp với cấp lớp 5. Tuy nhiên vẫn chưa

miêu tả cho học sinh Tiểu học.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
-

Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy và học văn miêu tả ở lớp 4, 5.

-

Đối tượng nghiên cứu: một số biện pháp rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học

sinh lớp 4, 5.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài được khảo sát ở Trường Tiểu học Ngô Quyền thuộc địa bàn quận Ninh
Kiều, Thành Phố Cần Thơ.
5. Phương pháp nghiên cứu
-

Phương pháp nghiên cứu cơ sở lí luận: Thu thập, đọc và xử lí các tài liệu

liên quan đến việc dạy làm văn miêu tả cho học sinh lớp 4, 5. Phân tích tổng quan
chương trình ở phân môn Tập làm văn.
-

Phương pháp quan sát hoạt động dạy và học trên lớp bằng cách dự giờ, lắng

nghe, ghi chép biên bản,.…
-

Phương pháp khảo sát: Khảo sát mức độ hài lòng và tìm ra phương hướng

6


B

CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Văn miêu tả
Trong hội họa kiến trúc để miêu tả hay tái hiện lại sự vật, ý tưởng của mình
các họa sĩ, nhà thiết kế thường dùng đến những nét vẽ, màu sắc,…để miêu tả cho
người xem nhìn thấy và hiểu được những điều mình muốn truyền đạt lại. Nhưng
trong văn chương sự miêu tả có những ưu thế riêng so với miêu tả bằng hình ảnh,
màu sắc, đường nét của hội họa. Dùng ngôn ngữ văn chương có thể miêu tả sự vật
trong một quá trình vận động ; có thể tả được những thứ vô hình như âm thanh,
tiếng động, hương vị,... hay tư tưởng thầm kín của con người. Vì vậy, trong văn
miêu tả, người ta không đưa ra một lời nhận xét chung chung hay những đánh giá
trừu tượng về một sự vật đại loại như cái xe này xấu, cái bánh kia ngon,.... Văn
miêu tả như là một bức tranh vẽ các sự vật, hiện tượng, con người bằng ngôn ngữ
một cách sinh động, cụ thể. Nhờ có văn miêu tả, con người có thể lạc vào thế giới
của những cảm xúc, những âm thanh, tiếng động, hương vị của những cánh đồng,
khu rừng, làng quê,…, thấy rõ tư tưởng, tình cảm của mỗi con người, mỗi sự vật.
Đó là sự kết tinh của các nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc mà người viết
thu lượm được khi quan sát cuộc sống.
Dưới những tán tre xanh mướt, chúng ta hãy cũng nhìn lại vẻ đẹp thanh bình
nhưng cuồn cuộn sức sống của đất nước qua ngòi bút của nhà văn Bùi Ngọc Sơn
(bài đọc thêm Cây Tre, SGK lớp 4 tập hai, trang 42): “Thân tre vừa tròn lại vừa gai
góc. Trên thân cây tua tủa những vòi xanh ngỡ như những cánh tay vươn dài. Dưới
gốc chi chítit những búp măng non. Búp thì mới nhô khỏi mặt đất, búp thì cao
ngang ngực em, búp vượt quá đầu em,…. Em cứ nghĩ những búp măng ấy chính là

cảm xúc, thiếu tâm hồn.
Ví dụ: Cùng miêu tả về cây sầu riêng nhưng có sự khác biệt rõ giữa miêu tả
trong văn học và miêu tả trong khoa học.
Đoạn thứ 1:
Sầu riêng là loại cây ăn quả thuộc chi Durio (chi sầu riêng) được biết đến
rộng rãi tại Đông Nam Á. Tên chi Durio (chi sầu riêng) có nguồn gốc từ ngữ hệ
Nam Á: người Việt gọi là sầu riêng, người Khmer gọi là turen và người Mã Lai Nam Dương gọi là Djoerian (về sau viết là Doerian). Sầu riêng là một cây to cao
15-20-25m. Quả to, hình đầy hay hình trứng dài, vỏ cứng. Trên mặt vỏ rất nhiều gai
ngắn, nhọn. Quả có 5 ngăn, mỗi ngăn chứa 3-5 hạt có chất cơm (áo hạt) mềm, màu
8


B

trắng vàng, có mùi đặc biệt, chưa quen thì không thích, nhưng đã quen rồi thì rất
ngon, vị ngọt, bùi. Hạt có lá mầm dày. Cây Sầu riêng nở hoa tháng 3-4, có quả
tháng 5-9.…
(Trích từ Trung tâm nghiên cứu Khoa học Nông vận)
Cây sầu riêng được nêu ở đoạn thứ nhất được miêu tả theo cách nhìn khách
quan của các nhà khoa học. Các chi tiết về cây sầu riêng được nêu ra một cách
chính xác nhưng cũng rất lạnh lùng và khô cứng.
Đoạn thứ 2:
Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam. Hương vị nó hết sứưc đặc biệt, mùi
thơm đậm, bay rất xa, lâu tan trong không khí. Còn hàng chục mét mới tới nơi để
sầu riêng, hương đã ngào ngạt xông vào cánh mũi. Sầu riêng thơm mùi thơm của
mít chín quyện với hương bưởi, béo cái béo của trứng gà, ngọt cái vị của mật ong
già hạn. Hương vị

quyến rũ đến kì lạ. Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm. Gió đưa


Đây là đặc điểm quan trọng của văn miêu tả. Một bài văn miêu tả được coi là
sinh động, tạo hình khi các sự vật, hiện tượng, con người hiện lên qua từng câu,
từng dòng như trong cuộc sống thực, tưởng như ta có thể cầm, nắm, nhìn, ngắm,
hoặc “sờ mó” được chúng. Sự sinh động, tạo hình của văn miêu tả chính là những
chi tiết sống động gây ấn tượng. Những chi tiết này có được từ sự quan sát cuộc
sống xung quanh, từ kinh nghiệm sống của bản thân. Có cái bắt nguồn từ thực tế, có
cái lấy từ kinh nghiệm sống. Nếu bỏ chúng đi thì bài văn sẽ trở nên mờ nhạt, vô vị,
mất đi sự linh hoạt của nó. Bằng ngòi bút sống động Trần Văn đã khắc họa nhân vật
Thắng có ngoại hình ấn tượng, mang đậm chất vùng biển: “Nó cởi trần, phơi nước
da rám đỏ khỏe mạnh của những đứa trẻ lớn lên với nắng, nước mặn và gió biển.
Thân hình nó rắn chắc, nở nang: cổ mập, vai rộng, ngực nở căng, bụng thon hằn rõ
những múi, hai cái tay gân guốc như hai cái bơi chèo, cặp đùi dế to, chắc nình
nịch.”.
(SGK TV lớp 5 tập 1, Ttr. 130)
Văn miêu tả thể hiện sự sáng tạo mang dấu ấn cá nhân của người viết. Cùng
một sự việc, sự vật nhưng đối với mỗi người sẽ có cách nhìn khác nhau. Việc sử
dụng ngôn ngữ để diễn đạt lại cũng thể hiện cái mới, cái riêng và sự khác biệt trong
cách nhìn, cách cảm nhận của từng người viết. Sự sinh động, sáng tạo trong văn
miêu tả bao giờ cũng bắt nguồn từ cảm xúc chân thành của người viết. Trong Quan
niệm của nhà thơ Tố Hữu về thơ (trang Tr.425) ông đã từng viết : “Văn chương là
sự sáng tạo, là tưởng tượng nhưng đừng có nói dối, đừng có bịa đặt những điều
mình không nghĩ, không cảm thấy chân thật”. Văn miêu tả không hạn chế trí tưởng
10


B

tượng, không ngăn cản sự sáng tạo cái mới của người viết. Nhưng như vậy không
có nghĩa là văn miêu tả cho phép người viết “bịa đặt” hay miêu tả một cách tuỳ tiện,
miêu tả thế nào cũng được. Muốn miêu tả đúng, miêu tả hay, trước hết cần phải

B

ngữ miêu tả bao giờ cũng là sự phong phú đa dạng của các từ gợi tả, gợi cảm, các
tính từ, động từ, các phép nhân hóa, ẩn dụ, so sánh,.... Nhờ có sự phối hợp giữa các
tính từ, các động từ, từ tượng thanh, từ tượng hình, từ láy và các biện pháp tu từ
hoặc đan xen vào những những đoạn văn tường thuật, kể chuyện,… mà ngôn ngữ
trong văn miêu tả luôn gợi lên trong lòng người đọc những cảm xúc, tình cảm, ấn
tượng mạnh về sự vật được miêu tả. Trong SGK Tiếng Việt ở Tiểu học, các đoạn
văn trong chương trình cũng như những đoạn văn làm ngữ liệu trong giờ dạy văn
miêu tả đều sử dụng ngôn ngữ miêu tả giàu cảm xúc và hình ảnh.
Chẳng hạn như bài Quả cà chua của nhà văn Ngô Văn Phú :
Đêm huyền diệu đã rủ hoa cà chua lặn theo vòng thời gian chuyển vần. Hoa
biến đi để tạo ra những chùm quả nõn chung quanh màu với cây, với lá.
Cà chua ra quả, xum xuê, chi chít, quả lớn quả bé vui mắt như đàn gà mẹ
đông con. Quả một, quả chùm, quả sinh đôi, quả chùm ba, chùm bốn. Quả ở thân,
quả leo nghịch ngợm lên ngọn làm ỏe cả những nhánh to nhất. Nắng đến tạo vị
thơm mát dịu dần trong quả. Mỗi quả cà chua chín là một mặt trời nhỏ hiền dịu. Cà
chua thắp đèn lồng trong lùm cây nhỏ bé, gọi người đến hái. Màu đỏ là màu nhận
ra sớm nhất. Những quả cà chua đầu mùa gieo sự náo nức cho mọi người.
(SGK TV lớp 4 tập 2, Ttr.51 )
Hình ảnh quả cà chua ra trái thật đẹp, thật huyền ảo dưới con mắt quan sát
tinh tường và sự lựa chọn từ ngữ cực kì công phu của Ngô Văn Phú. Hoa không
rụng mà “lặn” đi, “biến” đi dưới màn đêm “huyền diệu”, nhường chỗ cho những
chùm quả nõn xanh màu cây lá. Từ chỗ cây cà chua ra quả người đọc lại được theo
dõi đến lúc quả chín. Quả cà chua chín sẽ không có gì lạ nếu như tác giả không sử
dụng biện pháp so sánh khi ví quả cà chua chín như “mặt trời nhỏ hiền dịu”, như
những “chiếc đèn lồng trong lùm cây”. Quả cà chua thật hấp dẫn và bắt mắt bởi lấp
ló trong những lùm cây nhỏ bé chi chít những quả cà chín đỏ. Để tả sự xum xuê, chi
chít của quả, có lúc tác giả dùng hình ảnh so sánh quả như “đàn gà mẹ đông con” ;
có lúc tác giả lại dùng hình ảnh nhân hóa chúng như lũ trẻ tinh nghịch “leo lên ngọn


13


B

Bảng 1-1: Hệ thống nội dung chương trình TLV miêu tả lớp 4
(học kỳ I và học kỳ II)
TUẦN

TÊN BÀI

Tuần 14

1. Thế nào là văn miêu tả
2. Cấu tạo bài văn miêu tả đồ vật

Tuần 15

1. Luyện tập miêu tả đồ vật
2. Quan sát đồ vật

Tuần 16

Luyện tập miêu tả đồ vật

Tuần 17

1. Đoạn văn trong bài văn miêu tả đồ vật
2. Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả đồ vật


Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn miêu tả cây cối

Tuần 26

1. Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn miêu tả cây cối
2. Luyện tập miêu tả cây cối

Tuần 27

1. Miêu tả cây cối (Kiểm tra viết)
2. Trả bài văn miêu tả cây cối

Tuần 29

Cấu tạo của bài văn miêu tả con vật

Tuần 30

Luyện tập quan sát con vật

Tuần 31

1. Luyện tập miêu tả các bộ phận của con vật
2. Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật

Tuần 32

Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật


2. Kiểm tra viết (tả cảnh)

Tuần 5

Trả bài văn tả cảnh

Tuần 6

Luyện tập tả cảnh (sông nước)

Tuần 7

Luyện tập tả cảnh (sông nước – 2 tiết)

Tuần 8

Luyện tả cảnh địa phương

Tuần 11

Trả bài văn tả cảnh

Tuần 14

Luyện tập tả người

Tuần 15

Luyện tập tả người (tả hoạt động – 2 tiết)


Trả bài văn tả đồ vật

Tuần 27

1. Ôn tập về tả cây cối
2. Viết bài văn tả cây cối

Tuần 29

Trả bài văn tả cây cối

Tuần 30

1. Ôn tập về tả con vật
15