TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

ĐOÀN THỊ HOA

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NÓI
CHO HỌC SINH THPT TRONG
LÀM VĂN THUYẾT MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học

HÀ NỘI, 2017


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

ĐOÀN THỊ HOA

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NÓI
CHO HỌC SINH THPT TRONG
LÀM VĂN THUYẾT MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học

Người hướng dẫn khoa học:
ThS. DƯƠNG THỊ MỸ HẰNG

Sinh viên
Đoàn Thị Hoa


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Số thứ tự

Chữ viết đầy đủ

Chữ viết tắt

1

Giáo viên

GV

2

Học sinh

HS

3

Kĩ năng nói

KNN


BÀI TẬP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NÓI CHO HỌC SINH THPT
TRONG LÀM VĂN THUYẾT MINH ........................................................ 11
1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN ..................................................................................... 11
1.1.1. Một số nội dung cơ bản của lí thuyết giao tiếp đối với việc phát triển
năng lực nói cho học sinh THPT..................................................................... 11
1.1.2. Xác định những kĩ năng bộ phận của KNN cần phát triển cho học sinh
THPT ............................................................................................................... 15
1.1.3. Khái niệm về bài tập và vai trò của hệ thống bài tập phát triển KNN cho
học sinh ........................................................................................................... 17
1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN ................................................................................ 23
1.2.1. Về học phần Làm văn thuyết minh dạy trong các trường THPT.......... 23
1.2.2. Khảo sát thực trạng dạy học làm văn thuyết minh rèn luyện KNN cho
học sinh ở trường THPT Tây Tiền Hải ........................................................... 24
CHƯƠNG 2. HỆ THỐNG BÀI TẬP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NÓI CHO
HỌC SINH TRONG LÀM VĂN THUYẾT MINH ................................... 30


2.1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện KNN cho học sinh trong
làm văn thuyết minh ........................................................................................ 30
2.1.1. Hệ thống bài tập Làm văn thuyết minh phải góp phần phát triển năng
lực nói cho học sinh THPT. ............................................................................ 30
2.1.2. Hệ thống bài tập phải đảm bảo được tính hệ thống, tính chính xác, khoa
học trong việc phát triển khả năng nói cho HS. .............................................. 31
2.1.3. Hệ thống bài tập rèn luyện KNN vừa phải phù hợp với trình độ HS vừa
đảm bảo tính đa dạng để tạo nên tính hấp dẫn ................................................ 31
2.1.4. Hệ thống bài tập phát triển khả năng nói góp phần thể hiện phương
pháp dạy học tích cực ...................................................................................... 32
2.2. Hệ thống bài thống bài tập rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh trong làm
văn thuyết minh ............................................................................................... 33
2.2.1. Hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng định hướng.................................... 33

móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để
người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực”. Do
đó, trong quá trình giảng dạy, yêu cầu khách quan, chính xác trong nội dung
dạy học là vô cùng cần thiết. Để thực hiện điều đó, việc xây dựng các kĩ năng
đối với học sinh đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Chính điều này sẽ giúp
học sinh nắm bắt nội dung một cách đúng đắn và khoa học nhất.
Cùng với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện của ngành giáo dục, bộ
môn Ngữ văn đã có những chuyển biến căn bản. Trong đó phân môn Làm văn
có nhiệm vụ quan trọng trong việc hình thành các kĩ năng và năng lực cho học
sinh. Có thể nói, kĩ năng làm văn là thước đo năng lực ngôn ngữ, vốn hiểu
biết, vốn văn hóa... của học sinh. Với sứ mệnh đó, Làm văn cần phải được
quan tâm về nội dung và phương pháp dạy học ở mức độ cao nhất để nâng
cao chất lượng của môn Ngữ văn nói chung.
Làm văn có mối liên hệ chặt chẽ với Văn và Tiếng Việt, vì vậy giờ học
làm văn được xem là giờ học thực hành tổng hợp các năng lực và kiến thức
Văn học, Tiếng Việt cho học sinh. “Học sinh học Văn học và Tiếng Việt cuối
cùng phải thể hiện năng lực cảm thụ ngôn ngữ và văn chương, mọi thông báo,
thông tin bằng Tiếng Việt trên các lĩnh vực khác nhau, nhất là các lĩnh vực về

1


con người và xã hội, khoa học và văn hóa trên đất nước mình và trong thời đại
mình” [8, tr.86].
Trong nhà trường phổ thông, Làm văn là một phân môn của Tiếng việt
(đơn vị bậc tiểu học) và Ngữ văn (đơn vị bậc trung học phổ thông). Phân môn
này có nhiệm vụ dạy cho học sinh biết phân biệt các loại văn bản. Đây là
nhiệm vụ gắn liền với mục đích thực hành, phát triển năng lực giao tiếp cho
học sinh. Theo đặc thù, Làm văn sẽ rèn luyện kĩ năng nói và viết các kiểu văn
bản thường sử dụng trong giao tiếp: văn bản tự sự,văn bản biểu cảm, văn bản

Tuy nhiên, hệ thống bài tập chưa phong phú, đa dạng vẫn chủ yếu là bài tập
rèn luyện kĩ năng viết, mà bài tập rèn luyện kĩ năng nói chưa đạt hiệu quả cao.
Về phía học sinh, qua khảo sát cho thấy KNN của học sinh rất kém.
Điều này thể hiện ở nhiều phương diện như: khi học sinh trả lời câu hỏi của
giáo viên không có tính lập luận, bài tập chưa biết thuyết trình. Mặt khác, khi
giao tiếp với mọi người trong gia đình, với thầy cô và bạn bè chưa linh hoạt,
còn lúng túng thiếu tự tin. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do bản thân
học sinh chưa có ý thức rèn luyện, phát triển KNN; gia đình, nhà trường cũng
chưa chú trọng tới vấn đề này; bên cạnh đó là sự chi phối của đặc điểm tâm lí,
tính cách của từng học sinh không giống nhau; văn hóa từng vùng miền khác
nhau.
Là một sinh viên sư phạm Ngữ văn, việc nghiên cứu sự phát triển KNN
của học sinh thông qua hệ thống bài tập để giúp phát huy năng lực học sinh là
điều vô cùng cần thiết. Đồng thời, trước yêu cầu của thời đại, nhu cầu học tập
và nghiên cứu trở thành điều tất yếu với mỗi sinh viên. Xuất phát từ những
vấn đề lí luận và thực tiễn nói trên, xuất phát từ nhu cầu cần tìm tòi đổi mới
phương pháp dạy học làm văn nên tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu: “Xây
dựng hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh THPT trong Làm
văn thuyết minh”.

3


2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Các tài liệu nghiên cứu về kĩ năng nói
Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu của các nhà lí luận dạy học về
vấn đề KNN đã được giới thiệu rộng rãi trên các sách nghiên cứu, tài liệu bồi
dưỡng giáo viên, tạp chí chuyên ngành.
Cuốn “Phương pháp dạy học Văn” tập 2 (Phan Trọng Luận) và
“phương pháp dạy học Tiếng Việt ” (Lê A) có một phần dành riêng cho việc

năng lực ngôn ngữ. Song quan điểm này chỉ bước đầu khơi gợi việc vận dụng
quan điểm giao tiếp vào từng hoạt động kĩ năng Làm văn.
Trong đề tài Khoa học và Công nghệ “Một số biện pháp nâng cao hiệu
quả rèn kĩ năng nói cho học sinh tiểu học ở môn tiếng Việt” của Viện Khoa
học Giáo dục Việt Nam (mã số V2007-06) tác giả Trần Thị Hiền Lương đã
xác định được các biện pháp dạy học rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh, xuất
phát từ đặc điểm lứa tuổi học sinh tiểu học, từ lí luận dạy học hiện đại theo
hướng tăng cường thực hành, luyện tập. Trong đề tài này, tác giả đã đưa ra
các biện pháp rèn luyện kĩ năng nói như rèn kĩ năng phát âm, rèn kĩ năng nói
độc thoại, hội thoại cho học sinh mà chủ yếu là năng lực nói và viết.
Bàn về rèn luyện KNN, tài liệu “Kỉ yếu hội hội nghị khoa học 2008
nâng cao năng lực giảng dạy” nghiên cứu khoa học trong trường Đại học và
trường THPT 2008 của trường Đại học Cần Thơ có bài viết của Đặng Kim
Thanh, trường Đại học Sài Gòn có “Một số ý kiến về kĩ năng nói của sinh viên
Ngữ văn”. Theo tác giả việc xác định và rèn luyện kĩ năng nói là một vấn đề
thiết thực, yếu tố đầu tiên đối với sinh viên sư phạm Ngữ văn và sinh viên
Ngữ văn. Tuy nhiên, khi tác giả đề xuất biện pháp thì chưa khả thi, chỉ mang
tính tiền đề và cần phải được tiếp tục “nghiên cứu, hoàn thiện” [9, tr.136]
trong dạy học Ngữ văn của nhà trường.
Ngoài ra, trong giáo trình “Phương pháp dạy học Văn”, tập 2, năm
2007, Phan Trọng Luận (chủ biên) đã đề xuất một số phương pháp dạy học

5


cho từng phân môn cụ thể của môn Văn học. Tác giả đã nêu lên thực trạng
vấn đề và nhận thức được tầm quan trọng giờ làm văn nói. Đó sẽ là cơ hội tốt
để rèn luyện học sinh bằng lời nói nhưng khi tác giả đưa ra cách tổ chức dạy
học thì giáo viên cho “cả lớp chuẩn bị một chủ đề nhưng nhưng giáo viên chỉ
định một vài học sinh chuẩn bị kĩ và trình bày trước lớp” [11, tr.185]. Tuy

và luyện phát biểu, bình giảng. Giáo viên luyện đọc bằng cách “Uốn nắn học
sinh có tư thế thật nghiêm chỉnh, đàng hoàng đĩnh đạc. Nhất thiết phải đọc to,
rõ ràng”. Song tài liệu này mới chỉ đề cập đến phạm vi là phần giảng Văn chứ
chưa đề cập đến phần tiếng Việt và phần Làm văn.
2.2. Các tài liệu nghiên cứu về dạy học văn bản thuyết minh
Để xây dựng được hệ thống bài tập rèn luyện KNN cho học sinh trong
văn bản thuyết minh, chúng tôi khảo sát và tìm hiểu qua các công trình nghiên
cứu về văn bản thuyết minh.
Trong giáo trình “Làm văn” (SGK chương trình đào tạo giáo viên hệ
cao đăng Sư phạm, NXB Giáo Dục, 2001) của nhóm tác giả Lê A (chủ biên),
Nguyễn Trí đã giới thiệu khái quát về văn bản thuyết minh, về hệ thống kiến
thức, kĩ năng, cơ bản của kiểu bài thuyết minh. Các tác giả còn dành một số
trang để giới thiệu những kiểu bài thuyết minh thường gặp trong cuộc sống.
Tuy nhiên, công trình này chưa đề cập đến việc xây dựng hệ thống bài tập rèn
luyện kĩ năng nói cho học sinh trong văn bản thuyết minh.Và trong giáo trình
“Làm văn” (NXB Giáo Dục, HN, 2008) PGS.TS Đỗ Ngọc Thống (chủ biên)
cùng các tác giả đã nêu lên khái niệm văn bản thuyết minh, các đặc điểm của
văn bản thuyết minh và còn đề cập đến phương pháp thuyết minh.
Trong làm văn Thuyết minh chủ yếu vẫn là rèn luyện cho HS kĩ năng
viết đoạn văn thuyết minh mà chưa chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng nói
cho HS trong văn bản thuyết minh. Sách giáo khoa Ngữ văn 10 dạy về văn
bản thuyết minh nhưng hệ thống bài tập chỉ chung chung và chưa có bài tập
rèn kĩ năng nói.

7


Vì vậy, chúng tôi thấy cần thiết nghiên cứu về đề tài: Xây dựng hệ
thống bài tập rèn luyện kĩ nói cho học sinh THPT trong Làm văn thuyết
minh.

liệu, tạp chí, giáo trình, các bài nghiên cứu thuộc lĩnh vực Ngôn ngữ học, tâm
lí học, lí luận và phương pháp dạy học Văn… có liên quan trực tiếp đến phạm
vi đề tài.
5.2. Phương pháp điều tra, khảo sát
Phương pháp này được sử dụng để thu thập những tư liệu thực tế và
tình hình dạy học Làm văn đang diễn ra ở trường THPT.
5.3. Phương pháp thực nghiệm
Ở đề tài này, do mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu việc thực nghiệm sẽ ở
phạm vi tổ chức dạy thực nghiệm hệ thống bài tập văn thuyết minh Ngữ văn 10.
5.4. Phương pháp thống kê
Phương pháp thống kê được sử dụng để xử lí các số liệu thu thập trong
quá trình khảo sát, thực nghiệm, bổ trợ cho phương pháp phân tích, tổng hợp
nhằm đạt tới những kết luận chính xác và khách quan.
5.5. Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
Phương pháp này được dùng để xem lại những thành quả của hoạt động
thực tiễn trong quá khứ để rút ra những kết luận bổ ích cho thực tiễn và khoa
học.
6. Bố cục khóa luận
Gồm có 3 phần như sau:
Phần mở đầu: Phần này trình bày những vấn đề khái quát về đề tài
nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, nêu rõ lí do chọn đề tài, lịch sử vấn đề,
phương pháp nghiên cứu.
Phần nội dung: Phần nội dung của khóa luận được chúng tôi triển khai
trong 3 chương cụ thể như sau:

9


Chương 1: Cơ sở khoa học của việc xây dựng hệ thống bài tập rèn
luyện kĩ năng nói cho học sinh THPT trong Làm văn thuyết minh

có giao tiếp bằng ngôn ngữ nói (giao tiếp bằng lời nói) và giao tiếp bằng ngôn
ngữ viết (giao tiếp bằng văn bản). Trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận,
chúng tôi quan tâm đến hoạt động giao tiếp bằng lời, mà cụ thể hơn là vấn đề
KNN.

11


Có nhiều công trình nghiên cứu về kĩ năng và đưa ra nhiều khái niệm
khác nhau về nó. Theo Lê A- Nguyễn Trí, quan niệm về kĩ năng được hiểu
như một khả năng của con người có thể hoàn thành các nhiệm vụ trong những
điều kiện mới, dựa trên những tri thức và kinh nghiệm đã được tích lũy và
một loạt các kĩ xảo trong mối quan hệ mật thiết với nhau. Trong quá trình lĩnh
hội và sáng tạo văn bản, kĩ năng và kĩ xảo luôn có mối quan hệ biện chứng
với nhau.
Như vậy, kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được
trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế. Với tinh đó mục tiêu của chương trình
Ngữ văn đổi mới tiếp tục hình thành và rèn luyện cho học sinh những kĩ năng
cơ bản nghe, nói, đọc, viết. Qua đó cho thấy, kĩ năng nói đóng vai trò quan
trọng trong dạy học Ngữ văn.
KNN là một trong bốn kĩ năng sử dụng ngôn ngữ (nghe, nói, đọc ,viết),
xoay quanh khái niệm KNN là hành động tạo ra các thông điệp với sự đa
dạng về giọng điệu, chuẩn mực về phát âm, sử dụng phù hợp các tín hiệu
không lời để thực hiện giao tiếp hiệu quả. Tác giả Đinh Thanh Huệ cho rằng,
KNN là khả năng sử dụng âm thanh ngôn ngữ của con người để chuyển tải
hiệu quả một nội dung, thông điệp của mình đến người nghe có cùng một tín
hiệu âm thanh- ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp. Theo tác giả Nguyễn Trí
[120], nói là hoạt động phát tin nhờ sử dụng bộ máy phát âm. Trước hết,
người nói phải xác định nội dung lời nói, lựa chọn ngôn ngữ để diễn tả nội
dung. Sau đó, sử dụng bộ máy phát âm để truyền đi chuỗi lời nói đã được xác

thuyết dạy học hiện đại
- Khái niệm phát triển kĩ năng nói cho học sinh THPT
Khái niệm “phát triển” có thể được tiếp cận dưới các góc độ khác nhau
của nhiều ngành khoa học như: Triết học, kinh tế học, tâm lí học, giáo dục
học... Có thể thấy, nội hàm của khái niệm phát triển là khá rộng và có sự thay
đổi theo phạm vi, góc độ tiếp cận của mỗi ngành khoa học. Tuy nhiên, cốt lõi

13


của nội hàm này chính là “mở mang rộng ra, làm cho mạnh hơn lên, tốt hơn
lên so với một thời điểm cụ thể trước đó”.
Phát triển kĩ năng được hiểu là quá trình tăng lên về chất trong một
dạng hành động của con người được thực hiện dựa trên sự kết hợp nhuần
nhuyễn giữa các mặt tri thức, kĩ năng hành động và những điều kiện sinh họctâm lí của một cá thể (nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân...) để đạt
được kết quả theo mục đích đặt ra.
Phát triển kĩ năng nói cũng mang tính đặc thù của quá trình phát triển kĩ
năng, cần được xem xét trong mối quan hệ biện chứng. Vì vậy, khi quan tâm
phát triển các kĩ năng ngôn ngữ phải đảm bảo tính đồng bộ, toàn diện không
nên tách biệt tuyệt đối. Sự phát triển của kĩ năng này sẽ là cơ sở, tiền đề để
phát triển kĩ năng kia. Do đó, chúng tôi quan niệm phát triển kĩ năng nói tuy
là sự phát triển bộ phận nhưng vẫn có mối quan hệ chặt chẽ với các kĩ năng
ngôn ngữ khác (nghe, đọc, viết).
- Phát triển kĩ năng nói cho học sinh trong dạy Làm văn trước xu thế đổi mới
nội dung chương trình phương pháp dạy học
Lí luận dạy học hiện đại khẳng định việc đổi mới phương pháp dạy học
là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của ngành giáo dục, một trong
những biện pháp chủ yếu để nâng cao chất lượng đào tạo trong nhà trường
hiện nay. Phân môn Làm văn có một vị trí, vai trò quan trọng đối với quá
trình hình thành năng lực giao tiếp cho học sinh. Với sứ mệnh đó, Làm văn

Phần phát triển của một bài trình bày hay một cuộc thoại có thể chỉ hướng tới
một mục đích, có thể hướng tới nhiều mục đích khác nhau, ứng với từng nội
dung cụ thể. Vì vậy, để thực hiện tốt phần phát triển của một cuộc thoại hay
một bài trình bày, người nói cần làm chủ kĩ năng như hỏi đáp, thông báo, thảo
luận, thuyết phục. Phần kết thúc thường làm nhiệm vụ tóm tắt lại những vấn
đề đã giải quyết ở phần phát triển giúp người nghe dễ khắc sâu ghi nhớ. Phần
kết thúc cũng có thể là sự gợi mở vấn đề hướng người nghe đến suy nghĩ mới,

15


hay đưa ra lời kêu gọi hành động, lời hứa hẹn, lời chúc…. Để thực hiện
phương châm lịch sự trong giao tiếp, nên tránh cách kết thúc bất ngờ, đơn
phương. Trong trường hợp này xảy ra, người nói phải tìm được lí do để người
nghe có thể chấp nhận
- Xuất phát từ định hướng rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh trong chương
trình giáo dục phổ thông
Theo định hướng của chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn ở
Việt Nam, học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 sẽ được rèn luyện 5 kĩ năng nói bộ
phận:1 là, sử dụng nghi thức lời nói; 2 là, đặt và trả lời câu hỏi; 3 là, thuật
việc , kể chuyện; 4 là, trao đổi, thảo luận; 5 là, phát biểu, thuyết trình. Ở bậc
Tiểu học, học sinh tập chung rèn luyện các kĩ năng nói 1,2,3, bước đầu làm
quen kĩ năng 4,5. Ở bậc Trung học cơ sở, học sinh tập chung rèn luyện các kĩ
năng nói 2,3,4,5. Lên bậc THPT, các kĩ năng nói 2,3,4 sẽ được chú trọng hơn.
Đó là những chủ trương đúng thể hiện khi xây dựng chương trình môn học.
Tuy nhiên trong thực tiễn triển khai, do bị chi phối bởi nhiều nguyên nhân
khác nhau (nội dung dạy học, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá…),
nên việc chú trọng rèn luyện KNN cho học sinh ở các bậc học là chưa đồng
đều.
1.1.2.2. Những kĩ năng bộ phận cần phát triển cho học sinh

tác thực hành đã được giới thiệu nhằm mục đích vận dụng lí thuyết và rèn
luyện kĩ năng cần thiết theo chương trình môn học. Theo đó, bài tập được sử
dụng chủ yếu trong hoạt động thực hành mà nhiệm vụ giải bài tập là một hình
thức thực hành.
Tuy nhiên, trước xu thế đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy
cao độ tính tích cực, tự giác, độc lập, sáng tạo trong nhận thức của người học
thì phạm vi ứng dụng của bài tập rộng hơn nhiều. Nhiều quan điểm hiện nay
cho rằng bài tập không chỉ được dùng với mục đích giúp người học vận dụng

17