BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
--------------***---------------

DƢƠNG VĂN HÙNG

NGHIÊN CỨU HÌNH THÁI, GIẢI PHẪU VÀ
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH TRƢỞNG CỦA
LOÀI ĐƠN MẶT TRỜI
(EXCOECARIA COCHICHINENSIS LOUR.)
TRỒNG TẠI TRẠM ĐA DẠNG SINH HỌC
MÊ LINH – VĨNH PHÚC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

HÀ NỘI, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
--------------***---------------

DƢƠNG VĂN HÙNG

NGHIÊN CỨU HÌNH THÁI, GIẢI PHẪU VÀ
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH TRƢỞNG CỦA
LOÀI ĐƠN MẶT TRỜI
(EXCOECARIA COCHICHINENSIS LOUR.)
TRỒNG TẠI TRẠM ĐA DẠNG SINH HỌC
MÊ LINH – VĨNH PHÚC
Chuyên ngành: Sinh thái học.

công trình nào khác. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm với các nội dung trong
luận văn của tôi.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Dƣơng Văn Hùng


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC HÌNH
DANH MỤC ẢNH
DANH MỤC CÁC BẢNG
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ......................................................................................... 2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.......................................................................... 2
4. Đóng góp mới ..................................................................................................... 2
NỘI DUNG............................................................................................................. 3
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU .............................................................. 3
1.1. Tình hình sử dụng cây thuốc trên thế giới ................................................... 3
1.2. Tình hình sử dụng cây thuốc ở Việt Nam .................................................... 4
1.3. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, giải phẫu thích nghi của thực vật........... 5
1.4. Những thông tin về chi Đơn tía (Excoecaria), loài Đơn mặt trời
(Excoecaria cochichinensis Lour.) ....................................................................... 7
CHƢƠNG 2. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, THỜI GIAN VÀ

Kí hiệu

STT

Nội dung

1

NC

Nghiên cứu

2

ĐC

Đối chứng

3

KT

Kích thước

4

DT

Diện tích



DANH MỤC HÌNH
TÊN BIỂU ĐỒ

STT
1
2

3

4

5

6

7

Biểu đồ 3.1. Chiều dài rễ chính và rễ bên của loài Đơn mặt trời
Biểu đồ 3.2. Tỷ lệ giữa phần vỏ và phần trụ và đường kính mạch gỗ
ở rễ sơ cấp loài Đơn mặt trời
Biểu đồ 3.3. Tỷ lệ giữa phần vỏ và phần trụ và đường kính mạch gỗ
ở rễ thứ cấp loài Đơn mặt trời
Biểu đồ 3.4. Tỷ lệ giữa các mô trong lá loài Đơn mặt trời ở các ô thí
nghiệm
Biểu đồ 3.5: Ảnh hưởng của việc che sáng khác nhau tới chiều cao
thân loài Đơn mặt trời qua các tháng (cm/cây)
Biểu đồ 3.6. Ảnh hưởng của việc che sáng tới đường kính của thân
loài Đơn mặt trời
Biểu đồ 3.7. Ảnh hưởng của việc che sáng khác nhau tới số lá sinh

TÊN BẢNG

STT
1

2

3
4
5

6

7

Bảng 3.1: Ảnh hưởng của việc che sáng đến chiều dài rễ chính và rễ
bên của rễ loài Đơn mặt trời.
Bảng 3.2. Cấu tạo các phần của rễ sơ cấp loài Đơn mặt trời ở các ô
TN che sáng khác nhau.
Bảng 3.3. Cấu tạo rễ thứ cấp loài Đơn mặt trời ở các ô TN che sáng
và tưới nước khác nhau
Bảng 3.4. Cấu tạo giải phẫu lá loài Đơn mặt trời ở các ô TN
Bảng 3.5. Ảnh hưởng của việc che sáng tới chiều cao của thân cây
loài Đơn mặt trời.
Bảng 3.6. Ảnh hưởng của việc che sáng tới đường kính của thân cây
loài Đơn mặt trời.
Bảng 3.7. Ảnh hưởng của việc che sáng khác nhau tới số lá sinh ra
của loài Đơn mặt trời (chiếc lá/cây).




2

ở nhiều nơi người dân đã tiến hành ươm trồng, chăm bón và nhân giống theo
kinh nghiệm dân gian nhưng chất lượng và năng suất thu hoạch cây không
được cao.
Nhằm bổ sung, bảo tồn nguồn gen quý và tăng năng suất cũng như mở
rộng phạm vi trồng giống cây này, chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu hình
thái, giải phẫu và một số đặc điểm sinh trƣởng của loài Đơn mặt trời
(Excoecaria cochichinensis Lour.) trồng tại Trạm Đa dạng Sinh học Mê
Linh - Vĩnh Phúc”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Xác định những điều kiện tối ưu cho sự sinh trưởng và phát triển của
loài Đơn mặt trời, qua đó nâng cao năng suất, bảo tồn nguồn gen dược liệu
quý.
- Xác định tính đa dạng về hình thái và cấu tạo của loài Đơn mặt trời
trong các điều kiện che sáng khác nhau, giúp cho việc tìm ra những điều kiện
thích hợp qua đó mở rộng phạm vi sản xuất.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Ý nghĩa khoa học: Đề tài góp phần bổ sung vốn kiến thức cho chuyên
ngành Sinh thái học và là cơ sở khoa học cho những nghiên cứu về các cây
thuốc quý trong nền y học Việt Nam.
Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài bổ sung cho việc bảo tồn nguồn
gen quý và tăng năng suất cũng như mở rộng phạm vi trồng loài Đơn mặt trời
ở Việt Nam.
4. Đóng góp mới
Cung cấp một số dẫn liệu cập nhật về hình thái, giải phẫu và sự sinh
trưởng của loài Đơn mặt trời tại khu vực nghiên cứu.



tích che sáng (Từ 25% đến 75%), trong đó chiều cao của cây phát triển mạnh
tnhất ở mức độ che sáng 75% (bảng 3.5 và biểu đồ 3.5). Như vậy, để loài Đơn
mặt trời phát triển tốt, thu hoạch được nhiều lá, trong quá trình trồng cần phải
điều chỉnh lượng ánh sáng phù hợp để giúp cây sinh trưởng và phát triển tốt.
Bảng 3.5. Ảnh hƣởng của việc che sáng tới chiều cao của thân loài Đơn mặt trời
Ô TN
Tháng

I (cm)

II(cm)

III(cm)

IV(cm)

ĐC (cm)

9

53,90±0,15

55,00±0,79

62,40±0,29

46,60±0,56

52,00±0,35


65,50±0,37

49,20±0,21

53,80±0,94

1

56,60±0,45

58,10±0,64

67,00±0,91

49,50±0,46

54,20±0,49

2

57,20±0,76

58,90±0,66

69,80±0,46

50,30±0,19

54,80±0,37


77,90±0,68

52,20±0,59

TB (cm)

57,14±0,57

58,87±0,48

68,68±0,96

49,64±0,47

56,30±0,28

54,19±0,77


44

90
cm
80

Chiều cao cây (cm)

70
60
50


45

Bảng 3.6. Ảnh hƣởng của việc che sáng tới đƣờng kính của thân loài Đơn mặt trời
I (cm)

II (cm)

III (cm)

IV (cm)

ĐC (cm)

9

0,48±0,08

0,46±0,07

0,73±0,05

0,54±0,06

0,49±0,03

10

0,49±0,06


0,51±0,01

1

0,51±0,09

0,50±0,06

0,78±0,06

0,58±0,02

0,52±0,06

2

0,53±0,07

0,52±0,09

0,83±0,09

0,59±0,09

0,53±0,05

3

0,56±0,01


0,58±0,02

TB (cm)

0,57±0,06

0,52±0,09

0,82±0,09

0,59±0,05

0,53±0,04

Ô TN
Tháng

1,20

Đương kính (cm)

1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00
Tháng 9 Tháng 10 Tháng 11 Tháng 12 Tháng 1 Tháng 2 Tháng 3 Tháng 4 Tháng 5
ÔI
Ô II

Chúng tôi tiến hành thí nghiệm vào tháng 9/2016, sau một thời gian
nghiên cứu, theo dõi chúng tôi đã thu được kết quả về sự biến động số lá trên
mỗi cây (qua bảng 3.7).
Qua bảng 3.7: Từ tháng 9 đến tháng 1, số lá ở các cây trên các ô thí
nghiệm không có sự biến động nhiều. Cụ thể: Ở ô TN I, số lá gần như không
có sự biến động; ở ô TN II tăng trung bình 4,6 lá; ở ô TN III số lá tăng nhiều
nhất là 17,6 lá; ở ô TN IV, số lá tăng 4,2 lá; ở ô TN V, sô lá tăng lên là 3,0 lá.
Từ tháng 2 trở đi, mùa xuân mưa nhiều, mầm lá được hình thành và
phát triển. Số lá cây được sinh ra đều tăng đáng kể so với thời điểm trước. Cụ
thể: Số lá tăng thêm lần lượt ở ô TN I, II, III, IV và V là 4,4; 9,2; 20,2; 7,4;
7,8 lá.


47

Qua số liệu ở bảng 3.7 và biểu đồ 3.7, chúng tôi nhận thấy việc che
sáng cho loài Đơn mặt trời đã ảnh hưởng nhiều tới việc ra lá của cây. Khi cây
được che sáng 75% (ở ô TN III), số lá được sinh ra nhiều nhất, lá dài, rộng, bề
mặt lá mướt đẹp. Ở mức độ che sáng 25%, 50% và 100% số lá được hình
thành ít hơn mức che sáng 75%, kích thước lá nhỏ hơn, lá dày hơn. Che sáng
25% số lá sinh ra ít, thậm chí còn bị rụng lá nhiều, thời gian lá tồn tại trên cây
ngắn. Ở ô đối chứng (ô TN V), số lá sinh ra ít nhất, ít hơn nhiều so với các ô
TN khác, kích thước lá nhỏ, lá dày hơn, màu lá nhạt hơn.
Nhận xét: Ở chế độ che sáng hợp lý lá mới được hình thành nhiều hơn,
thời gian lá tồn tại trên cây lâu hơn, kích thước lá cũng to hơn. Đối với loài Đơn
mặt trời mức che sáng 75% là hợp lý nhất.
Bảng 3.7. Số lá sinh ra của loài Đơn mặt trời ở các ô TN khác nhau
(chiếc lá/cây)
Tháng
Ô TN

(lá/cây)

%

67,07 65,63 66,98 69,16 71,59 69,47 71,14 70,80 70,70

II

X

92,60 98,20 93,40 91,60 97,20 99,60 104,20 102,40 106,40

(lá/cây)

%

69,62 73,07 72,40 71,34 77,14 77,57 80,65 78,29 79,52

III

X

141,60 146,80 151,80 157,00 169,20 172,60 175,80 180,20 189,40

(lá/cây)

(lá/cây)
IV
(lá/cây)



0
Tháng 9

Tháng 1 Tháng 2 Tháng 3 Tháng 4 Tháng 5

Biểu đồ 3.7. Ảnh hƣởng của chế độ che sáng khác nhau tới số lá sinh ra
của loài Đơn mặt trời (chiếc lá/cây)
* Số lá rụng
Tiến hành nghiên cứu thí nghiệm từ tháng 9 đến hết tháng 1 chúng tôi
thấy, số lá rụng ở các ô thí nghiệm được che sáng đều thấp hơn ô đối chứng.
Do ô đối chứng được trồng trong điều kiện môi trường hoàn toàn tự nhiên,
ánh sáng chiếu trực tiếp, cường độ ánh sáng mạnh (tháng 9-11) nên cây mất
nước nhiều, gây hiện tượng rụng lá. Bên cạnh đó, cuối tháng 12 đến tháng 1
có nhiều ngày rét đậm. Nhiệt độ giảm, thời tiết khô hanh, việc lá rụng cũng là
một yếu tố giúp cây thích nghi với môi trường sống không thuận lợi.
Ngoài ra, hiện tượng lá rụng có thể do sự mất cân bằng của auxin,
etylen và axit abxixic (Vũ Văn Vụ và cộng sự). Ánh sáng mạnh làm cho auxin
bị phân hủy, etylen và abxixic (nhân tố hóa già) tăng lên gây ức chế quá trình
tổng hợp của auxin, xelluloza, pectin cũng bị tác động, tầng bần xuất hiện
ngăn cản quá trình dẫn nước và dinh dưỡng khoáng ra nuôi lá, đồng thời việc
tổng hợp chất hữu cơ bị gián đoạn. Trong khoảng thời gian từ tháng 12 đến
tháng 1 nhiệt độ xuống thấp, trung bình nhiệt độ từ 15-160C/ngày, có ngày
thấp dưới 100C đã ảnh hưởng tới cây ở ô đối chứng, ô che sáng 25% và 100%


49

độ nhớt của keo nguyên sinh chất tăng, cản trở quá trình trao đổi chất của tế
bào nên số lá rụng cũng tăng lên đồng nghĩa với việc lá lìa khỏi cành.

lá có màu tím thẫm hơn.Ở ô ĐC, mô giậu rất phát triển, lá dầy, lông che chở
nhiều, lá có màu xanh nhạt hơn các ô TN khác. Kích thước lỗ khí nhỏ, tập
trung chủ yếu ở mặt dưới của lá.
* Chỉ tiêu sinh trƣởng
Ở mức che sáng 75%, chiều cao, đường kính thân cây, số lá trên cây, số
lá sinh ra và diện tích lá đạt giá trị cao nhất. Chứng tỏ loài Đơn mặt trời là loài
loài ưa bóng điển hình.


51

2. ĐỀ NGHỊ
Cần tuyên truyền rộng rãi cho người dân biết được tác dụng, cách sử
dụng và công năng của loài Đơn mặt trời vì loài cây này là cây thuốc có giá trị
sinh học cao, chữa được nhiều bệnh.
Nên trồng loài Đơn mặt trời dưới tán rừng hoặc dưới tán bóng các đối
tượng cây trồng khác vì loài cây này sinh trưởng tốt, cho năng xuất cao trong
điều kiện được che sáng 75% và đảm bảo độ ẩm.
Hiện nay, loài Đơn mặt trời ít được nghiên cứu vì vậy đề nghị tiếp tục
nghiên cứu các nhân tố sinh thái khác để giúp người trồng hiểu biết và ứng
dụng tốt hơn.


52

TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT

1. Nguyễn Tiến Bân (1997), Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật
hạt kín ở Việt Nam, nhà xuất bản nông nghiệp, tr 268, 531 tr.

Hiệu đính Vũ Văn Chuyên, NXBKH&KT, Hà Nội, 404 tr .
15. Esau Katherine (1956), Giải phẫu thực vật, tập 2, Người dịch Phạm Hải,
Hiệu đính Vũ Văn Chuyên, NXBKH&KT, Hà Nội, 347 tr.
16. Phạm Hoàng Hộ (2000), Cây cỏ miền Nam Việt Nam, quyển 1, 2, 3, Trung
tâm học liệu Sài Gòn.
17. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2006), “Nghiên cứu hình thái giải phẫu
thích nghi với chức năng của một số cây trong họ: Bầu bí (Cucurbitaceae)”,
Tạp chí khoa học Trường ĐHSP Hà Nội, Số 3 - 2006, Tr 130 – 137.
18. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2008), “Nghiên cứu hình thái giải phẫu
thích nghi với chức năng của một số cây trong họ Củ nâu (Dioscoreaceae)”,
Tạp chí khoa học Trường ĐHSP Hà Nội 2, Số 5 - 2008, Tr 115– 124.
19. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2010), “Nghiên cứu hình thái giải phẫu
thích nghi của một số loài thân leo sống trong rừng ngập mặn vườn quốc gia
Xuân Thủy và vườn quốc gia Tam Đảo, Tạp chí khoa học Trường ĐHSP Hà
Nội, Số 3 - 2011, tr 75 – 85.
20. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2011), “Sự thích nghi của cơ quan sinh
dưỡng Củ mài Dioscoreae persimilis Prain et Burkill ở một số khu vực miền
Bắc Việt Nam”, Tạp chí Sinh học, Tập 33, Số 3, tr 48 – 53.
21. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2011), “Sự đa dạng trong cấu trúc giải
phẫu thân cây của một số loài dây leo thảo”, Hội nghị khoa học toàn quốc lần
thứ 4 về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Khoa học và Công nghệ Việt
Nam, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, NXBNN, tr 650 – 655.
22. Đỗ Thị Lan Hương, Trần Văn Ba (2011), “Hình thái giải phẫu thích nghi


54

của cây Gấc (Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng.) trồng tại SaPa –
Lào Cai và Cúc Phương – Ninh Bình”, Tạp chí Sinh học, Tập 33, Số 4, tr 43 - 50.
23. Đỗ Thị Lan Hương (2012), Nghiên cứu hình thái, giải phẫu thích nghi dây