SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GD&ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ
TRONG BÀI ÔN TẬP TIẾT 7- ĐỊA LÍ 8, NHẰM PHÁT
HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

Người thực hiện

: Vũ Thị Minh Thư

Chức vụ

: Giáo viên

Đơn vị công tác

: Trường THCS Trần Mai

SKKN thuộc môn

: Địa Lý

Ninh

Phần 1: Mở đầu


1. Lí do chọn đề tài

- Lớp đối chứng: 8H
- Lớp thực nghiệm: 8G
4. Phương Pháp nghiên cứu
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Phương pháp toán học
- Phương pháp điều tra thực tiễn
- Phương pháp tìm hiểu các tài liệu liên quan đến đề tài.

2


Phần 2: Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
A. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Theo giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh: “Phương pháp dạy học theo sơ đồ
hóa kiến thức là cách thức hoạt động phối hợp thống nhất của người dạy và
người học nhằm giúp người học hiểu được bản chất của các sự vật - hiện tượng
liên quan đến nội dung, nhiệm vụ dạy học dựa vào mô hình, sơ đồ của chúng”.
Sử dụng sơ đồ kiến thức là hướng đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập
phù hợp với đặc thù của bộ môn địa lí, phù hợp với đối tượng học sinh trung học
cơ sở.
Phương pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học thuộc nhóm phương pháp dạy
học trực quan ưu điểm của phương pháp này là:
- Dễ phát huy tính tích cực của người học. Khi sử dụng phương pháp này
học sinh sẽ làm chủ được kiến thức và phải tư duy để sắp xếp các đơn vị kiến
thức vào sơ đồ sao cho phù hợp. Tránh thói quen thụ động kiến thức một cách
máy móc, một chiều, người học phải huy động tối đa các giác quan vào quá trình
nhận thức.
- Kiến thức được thể hiện một cách cụ thể dưới dạng sơ đồ sẽ tạo hứng thú
trong giờ học, bài giảng trở nên sôi động vừa củng cố được kiến thức, vừa giúp
học sinh hào hứng đón nhận tri thức mới, đồng thời có lòng yêu thích môn học.

tiết ôn tập thực sự có hiệu quả đảm bảo được các nguyên tắc giáo dục đặc biệt là
nguyên tắc đảm bảo tính tự lực và phát triển tư duy cho học sinh thể hiện rõ qua
thái độ, niềm say mê và kết quả tiếp nhận của học sinh sau tiết ôn tập.
B. Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
1. Thuận lợi :
- Các tiết ôn tập phần lớn là ôn lại kiến thức của một chương học, các đơn
vị kiến thức thường xâu chuỗi và có mối quan hệ qua lại với nhau. Do đó việc sử
dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức là rất thích hợp.
- Các dạng sơ đồ đã được sử dụng rất nhiều trong sách giáo khoa, sách giáo
viên, sách bài tập…từ đó giáo viên có thể tự xây dựng sơ đồ phù hợp với nội
dung bài học, phù hợp với ý tưởng sử dụng và phương tiện dạy học, đối tượng
học sinh đồng thời phát huy được năng lực, sở trường của giáo viên.
- Sự phát triển của công nghệ thông tin tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên
có thể triển khai tốt phương pháp sử dụng sơ đồ hóa trong ôn tập địa lí một cách
khoa học có hiệu quả, tiết kiệm thời gian.
- Trường trung học cơ sở Trần Mai Ninh ở tất cả các lớp, các khối đều được
trang bị nhiều phương tiện dạy học như: máy chiếu đa năng, máy thu phóng…
cơ sở vật chất kĩ thuật có thể đáp ứng một phần đổi mới với phương pháp dạy
học này.
- Tiết ôn tập rất cần thiết đối với học sinh nhiệm vụ chính là để củng cố,
khắc sâu, mở rộng kiến thức .
- Việc tiếp xúc với sơ đồ giúp tăng cường sự tập trung, gây hứng thú học
tập từ đây giúp tăng cường động lực học tập của học sinh.
2. Khó khăn:
- Những bài ôn tập trong chương trình địa lí trung học cơ sở thường không
có hướng dẫn cụ thể mà giáo viên phải tự biên soạn, vì vậy nếu không bám sát
mục tiêu của tiết ôn tập theo chuẩn kiến thức - kĩ năng sẽ dễ rơi vào tình trạng
ôn tập quá dài, không thực hiện hết trong một tiết dạy, dàn trải nội dung.
- Trong mỗi chương thường chỉ có một đến hai tiết ôn tập vì vậy để phát
huy tốt việc tổng hợp kiến thức cả giáo viên và học sinh đều phải đầu tư nhằm

c. Lựa chọn phương tiện, đồ dùng dạy học cần thiết: máy tính, máy chiếu
đa năng, bản đồ, phiếu học tập…
d. Sử dụng kiến thức liên môn gắn với thực tiễn để củng cố kiến thức cho
học sinh
- Khí hậu châu Á thay đổi theo độ cao địa hình (vận dụng kiến thức môn
vật lí)
- Tính mật độ dân số của châu Á (vận dụng kiến thức môn toán học)
- Nơi ra đời của các tôn giáo lớn (vận dụng kiến thức môn lịch sử)
* Những yêu cầu để thực hiện giải pháp trên :
- Đối với giáo viên :
+ Nắm chắc kiến thức cơ bản,hệ thống hóa kiến thức của từng phần, từng
bài, lựa chọn các bài tập kĩ năng phù hợp
+ Nắm được tình hình học tập của từng đối tượng học sinh
+ Có kế hoạch chuẩn bị các hình thức dạy học phù hợp
- Đối với học sinh :
+ Chuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên nêu ra ở tiết học trước
5


+ Có kĩ năng vận dụng các kiến thức đã học
2. Tiến trình thực nghiệm đề tài
Để kiểm tra kết quả của tiết ôn tập theo phương pháp sơ đồ tôi đã thực hiện
ở lớp 8G, và phương pháp ôn tập thông thường ở lớp 8H trong năm học 2014 2015 tại trường trung học cơ sở Trần Mai Ninh (2 lớp có trình độ tương đương
nhau)
Đối với lớp 8H, cách thức ôn tập kiến thức bằng cách thức truyền thống
(tức là việc ôn tập bằng hệ thống câu hỏi ôn tập) : tiết học diễn ra tuần tự học
sinh làm câu hỏi, trả lời rồi giáo viên đưa ra đáp án không phát huy được tính
tích cực, năng động, tư duy tổng hợp của học sinh và khả năng hợp tác, liên kết
với các bạn trong nhóm trong tổ. Kết quả là học sinh không chủ động khai thác
kiến thức, nội dung kiến thức dài khó nhớ, khó thuộc làm ảnh hưởng đến chất



- Năng lực chung: Năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết
vấn đề.
- Năng lực chuyên biệt: Năng lực tổng hợp, năng lực sử dụng bản đồ, sơ
đồ.
II. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
Giáo viên:
- Máy chiếu, máy tính
- Phiếu học tập bằng giấy A0, thông tin phản hồi phiếu học tập, các ô thông
tin về đặc điểm dân cư xã hội châu Á
- Thước dài, bút chỉ bản đồ, bút dạ, nam châm, băng dính hai mặt.
- Các loại bản đồ: bản đồ tự nhiên châu Á, bản đồ mật độ dân số và các
thành phố lớn ở châu Á.
Học sinh:
Học sinh tự ôn tập trước ở nhà bằng cách tóm tắt kiến thức về tự nhiên
châu Á và dân cư xã hội châu Á, phân tích bảng số liệu trang 16,18 trong sách
giáo khoa địa lí 8, Phân tích lược đồ khí áp và gió hình 4.1 và hình 4.2 trang
14,15 sách giáo khoa
III. Tiến trình Ôn tập ( hoạt động dạy và học)
1. Khởi động: (5 phút)
- Kiểm tra phần chuẩn bị ở nhà đã được giao ở bài học trước .
- Nêu yêu cầu của tiết học Ôn tập kiến thức về điều kiện tự nhiên và dân
cư - xã hội của châu Á chuẩn bị cho tiết 8 kiểm tra viết 1 tiết.
2. Bài mới: (39 phút)
Hoạt động 1: Cả lớp (3 phút)
Giáo viên đưa ra câu hỏi : Khi nghiên cứu về châu Á, chúng ta đã nghiên
cứu những vấn đề gì ?
Học sinh trả lời : Về tự nhiên và dân cư – xã hội châu Á
Hoạt động 2: Nhóm/Cả lớp (20 phút)


Cảnhquan
( H3.1)
………………
……………….

………………
………………
……….
Phiếu học tập số 2

Nhiệm vụ : Dựa vào Hình 1.2 (trang 5 sách giáo khoa) và Hình 2.1( trang 7
sách giáo khoa) hãy:
1. Xác định trên bản đồ châu Á
+ Các dãy núi chính : Himalaya, Thiên Sơn, Côn Luân, Trường Sơn
+ Các sơn nguyên lớn: Pamia, Tây Tạng
+ Các đồng bằng : Tây xibia , Ấn Hằng
2. Hoàn thành bảng sau:
Khu vực
sông
Bắc Á
Đông Á,
Đông
Nam Á,
Nam Á
Tây Nam
Á, Trung
Á

Tên sông lớn


8


Phiếu học tập số 3
Nhiệm vụ : Dựa vào Hình 2.1 (trang 7 sách giáo khoa), Hình 4.1,4.2(trang
14-15 Sách giáo khoa) và kiến thức đã học:
1. Xác định trên bản đồ :
- Các đới và các kiểu khí hậu châu Á
- Các vùng có khí hậu gió mùa,các vùng có khí hậu lục địa
2. Hoàn thành bảng sau:
Kiểu khí hậu

Phân bố

Đặc điểm

.........................

..........................................................

.........................

..........................................................

......................

..........................................................

.........................

hóa phức tạp,có
đủ các đới và các
kiểu khí hậu
-Kiều khí hậu phổ
biến: KH gió mùa
và KH lục địa

Rộng lớn nhất thế giới
khoảng 43,5 triệu km2

Địa hình
- Phức tạp nhất
- Nhiều núi và sơn
nguyên tập trung ở
trung tâm lục địa
- Nhiều đồng bằng
rộng: Ấn Hằng, Tây
Xiabia

Sông ngòi(H1.2)
Nhiều sông
lớn,chế độ nước
phức tạp

Cảnhquan
( H3.1)
- Đa dạng: có
nhiều đới và kiểu
cảnh quan khác
nhau

Á, Nam Á

mùa đông sông bị đóng băng
kéo dài. Mùa xuân có lũ lớn

A-mua, Hoàng
Đông Á,

Đặc điểm chính

Hà, Trường

Tây  Đông,

Giang,

Tây Bắc 

Mê-kông,

Đông Nam,

Hằng,

Bắc  Nam

Ấn.

Mạng lưới sông dày, có nhiều
sông lớn. Các sông có lượng

Đặc điểm

Một năm có 2 mùa rõ rệt: Mùa đông có gió
Đông Á, Đông
từ nội địa thổi ra biển, không khí khô ,lạnh
Nam Á, Nam
và mưa ít. Mùa hạ có gió từ biển thổi vào,
Á
thời tiết nóng ẩm , nhiều mưa.
Tây Nam Á,
Trung Á

Mùa đông thời tiết khô lạnh, mùa hạ khô
nóng. Lượng mưa TB năm thấp từ
200500mm, độ bốc hơi lớn, độ ẩm thấp
=> Khí hậu khô hạn.

Hoạt động 3: Cá nhân/Cả lớp. Tìm hiểu về dân cư xã hội châu Á (5 phút)
Bước 1: Giáo viên trình chiếu một số hình ảnh về dân cư xã hội châu Á
để học sinh gợi nhớ về những đặc điểm chính đã học
Bước 2: Giáo viên đưa ra bảng đặc điểm đân cư xã hội yêu cầu học
sinh chọn các ô thông tin phù hợp (mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn) gắn vào
bảng
Nhiệm vụ: Xác định các đặc điểm chính về dân cư – xã hội của châu Á,
điền vào bảng sau :
Số dân:

Đặc
điểm
dân

Chủng tộc: Dân cư thuộc nhiều chủng tộc

Tôn giáo : Nơi ra đời và điểm nổi bật của các tôn giáo lớn
ở Châu Á ( 4 tôn giáo)

Phân bố: Không đều

Giáo viên chuyển ý sang ôn tập phần kĩ năng
Hoạt động 4: Rèn luyện kĩ năng phân tích số liệu (11 phút)
Bài tập
- Học sinh báo cáo phần chuẩn bị bài ở nhà:
+ Phân tích các bảng số liệu trong sách giáo khoa (trang 16,18)
+ Phân tích lược đồ khí áp và gió hình 4.1 và hình 4.2 trang 14,15 sách giáo
khoa
- Giáo viên nhận xét và chuẩn kĩ năng cho học sinh.
- Dặn dò các em về nhà tự ôn một số dạng biểu đồ: tròn, miền, cột
3. Hoạt động nối tiếp: (1 phút)
Giáo viên yêu cầu học sinh ôn tập lại toàn bộ kiến thức cơ bản về châu Á
và chuẩn bị tiết sau kiểm tra viết 45 phút.

13


D. Kết quả thực nghiệm
Kết quả bài kiểm tra của học sinh sau tiết ôn tập với 2 lớp 8H và 8G trường
THCS Trần Mai Ninh như sau:
Điểm
Điểm
Điểm
Lớp


%

Dễ hiểu bài

40

Nhớ bài nhanh

30

Giải thích được các hiện tượng tự nhiên-xã hội của Châu Á

30

Tổng số

100,0

Có 40 % ý kiến của học sinh cho rằng sẽ dễ hiểu bài nếu giáo viên hướng
dẫn học sinh tổng hợp kiến thức trong bài ôn tập địa lý 8, lớp 7 bằng phương
pháp sơ đồ hóa, 30 % cảm thấy nhớ bài nhanh, 30 % ý kiến các em cho rằng sẽ
giải thích được các hiện tượng tự nhiên - xã hội của châu Á.

14


Phần 3: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
a. Những bài học kinh nghiệm rút ra khi sử dụng phương pháp sơ đồ
trong ôn tập địa lí.

ở trung học cơ sở để giúp cho giờ học địa lí trở nên hấp dẫn, đạt hiệu quả cao
về mọi mặt.
Rất mong nhận được sự đóng góp, trao đổi của các bạn đồng nghiệp với
sáng kiến để hoàn chỉnh và áp dụng có hiệu quả hơn nữa. Xin chân thành
cảm ơn !

15


XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 10 tháng 4 năm
2016
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung
của người khác.
Người viết

Vũ Thị Minh Thư

16


MỤC LỤC
Phần 2: Nội dung sáng kiến kinh nghiệm...................................................................................................3
A. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm................................................................................................3

17