Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÁI BÌNH

PHẠM DUY CƯỜNG

THỰC TRẠNG NUÔI CON BANG SỮA MẸ
VÀ MỘT SỖ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI HUYỆN
THANH SƠN,
TỈNH PHÚ THỌ NĂM 2013

LUẬN VĂN THẠC SỸ Y TẾ CÔNG CỘNG
Mã số: 60.72.03.01

Hướng dẫn khoa học: TS. CAO THỊ THU HƯƠNG
TS. NGUYỀN ĐỨC THANH


THÁI BÌNH - 2014

LỜI CAM ĐOAN


Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn trân trọng tới Đảng ủy, Ban Giám
hiệu, phòng Quán lý đào tạo Sau đại học, Khoa Y tế Công cộng - Trường Đại
học Y Dược Thái Bình đã tạo môi trường tốt nhất để tôi học tập và hoàn thành
luận văn của mình.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Khoa Y tế Công
cộng - Trường Cao Đẳng Y Tế Phú Thọ đã tạo mọi điều kiện để tôi được học

:Alive and Thrive
( Nuôi dưỡng và phát triển )

BMHT

: Bú mẹ hoàn toàn

CN

: Công nhân

CP

: Chính Phủ

IQ

: Intelligence quotient
( Chì số thông minh)

LTTP
NCBSM
NCBSMHT

: Lưcmg thực thực phẩm
: Nuôi con bằng sữa mẹ
: Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn

NĐ-CP



: Cơ quan phát triển Quốc tế Hoa Kỳ
: World Health Organization
(Tổ chức Y tế thế giới)

WIC : Chương trình cung cấp dinh dưỡng đặc biệt cho phụ
nữ, trẻ sơ sinh và trẻ em của Hoa Kỳ


MỤC LỤC

TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Bảng 3.1. Một số thông tin về bà mẹ có con dưới 25 tháng tuối tham gia


Bảng 3.24. Mối liên quan giữa bà mẹ biết tác dụng của việc cho bú ngay sau


Biếu đồ 3.4. Tỷ lệ các bà mẹ có cảm giác căng tức sữa và vắt sữa ra khi đi làm . 44


ĐẶT VÁN ĐÈ
Nuôi con bằng sữa mẹ là một biện pháp quan trọng hàng đầu nhằm đảm
bảo cho sự phát triền tốt của trẻ. Sữa mẹ cung cấp cho trẻ những chất dinh
dưỡng cần thiết, những kháng thề chống bệnh tật giúp trẻ khoé mạnh. Trẻ
được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ sẽ chóng lớn, phát trien đầy đú về the lực cũng
như trí tuệ [4], [21]. Theo khuyến cáo cúa WHO, các bà mẹ nên cho trẻ bú
sớm ngay sau khi sinh, nuôi trẻ bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, cho
trẻ ăn bố sung hụp lý và bú mẹ kéo dài tới 24 tháng hoặc lâu hơn [59],

nước ta là 15%, tỷ lệ này thấp hơn rất nhiều so với các nước trong khu vực:
Trung Quốc là 50%, Indonesia là 40%, Lào 23%, Philippin 34% [58],
Theo khảo sát cùa Viện Dinh dưỡng & Tổng cục Thống kê năm 2005, tỷ
lệ bà mẹ NCBSM hoàn toàn trong 4 tháng đầu là 18,9%, ở nông thôn tỷ lệ này
là 20,8% và ở thành thị là 16,2%. Tỷ lệ bà mẹ NCBSM hoàn toàn giảm nhanh
sau tháng thứ tư, tỷ lệ NCBSM hoàn toàn trong 6 tháng đầu chỉ còn 12,2%, và
có tới 38,7% bà mẹ cho con ăn thức ăn khác ngoài sữa mẹ ngay trong tuần
đầu tiên [20].
Huyện Thanh Sơn là một huyện vùng núi của tỉnh Phú Thọ, huyện lỵ là
thị trấn Thanh Sơn, có dân số là khoảng 120.229 người trong đó có khoảng
30.000 tré em dưới 25 tháng tuổi. Tỷ lệ SDD trẻ
1.

Mô tả thực trạng nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ có con dưới 25
tháng tuồi trên địa bàn huyện Thanh Son, tỉnh Phú Thọ.

Xác định một sổ yếu tố liên quan đến việc nuôi con bằng sữa
mẹ của
các bà mẹ có con dưới 25 tháng tuổi trên địa bàn huyện Thanh
Son,
tỉnh Phú Thọ.


CHƯƠNG 1
TỎNG QUAN
1.1. Một số hiểu biết về nuôi con bằng sữa mẹ
1.1.1.

Một số khái niệm

- Nuôi con bằng sữa mẹ là đứa trẻ được bú mẹ trực tiếp hoặc sữa mẹ vắt
ra
- Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn là đứa trẻ chỉ bú sữa từ mẹ hoặc vú
nuôi hoặc từ vú mẹ vắt ra. Ngoài ra, không ăn bất kỳ một loại thức ăn dạng
lỏng hay rắn khác trừ các dạng giọt, Siro có chứa các vitamin, chất khoáng bồ
sung hoặc thuốc [ 19]
- Bú sớm: là cho trẻ bú ngay trong vòng 30 phút đến 1 giờ sau khi sinh
[54],
- Bú mẹ c h ủ yếu\ là cách nuôi dưỡng trong đó nguồn dinh dưỡng chính
là sữa mẹ, tuy nhiên trẻ có thồ được nhận them nước uống đơn thuần hoặc
một số thức ăn, đồ uốn dạng lỏng như nước hoa quả, nước đường, ORS hoặc


Cho trẻ bú như thế nào?

Bú nứa giờ đầu sau sinh.
Bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu mà không cần cho trẻ ăn uống thêm bất
cứ thứ gì khác.
Mẹ và con luôn nằm cạnh nhau.
Cho trẻ bú theo nhu cầu.
Trẻ không bú được thì vắt sữa ra ly và cho trẻ bú bằng thìa.
Trẻ bị bệnh cần cho bú mẹ nhiều hon.
Cho trẻ bú mẹ kéo dài đến 2 năm hoặc nhiều hơn.
-

Tư thế ngậm bắt vú như thế nào là đúng?

Toàn thân trẻ áp sát vào người mẹ, đầu thân và mông tré thẳng hàng.
Miệng trẻ mở rộng, cằm sát vú mẹ.
Ngậm sâu vào quầng vú.
Mẹ không cảm thấy đau đầu vú.
-

Làm thế nào người mẹ có đủ sữa nuôi con?

Ăn no, uống đú, ngủ tốt.


Tinh thần thoái mái, nghi ngơi hợp lý.
Cho trẻ bú nhiều lần, bú cả ngày lẫn đêm.
Cho trẻ bú từng lượt bên, hết vú bên này mới chuyển bên kia.
Trong những năm gần đây rất có nhiều đề tài nghiên cứu khẳng định tầm


Sữa non đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển và bảo vệ trẻ.
Sữa non chứa nhiều te bào bạch cầu, kháng thế hơn sữa trưởng thành nên giúp
trẻ sơ sinh phòng chống các bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm và cung cấp khá
năng miễn dịch đầu tiên cho trẻ đề chống nhiều bệnh mà trẻ có thể bị mắc sau
đẻ [5], [54], Vitamin A trong sữa non có tác dụng làm giảm độ nặng của các
bệnh nhiễm khuẩn. Bên cạnh đó, sữa non còn có tác dụng xồ nhẹ, tăng bài tiết
phân xu, phòng các bệnh dị ứng và cũng có tác dụng thải bilirubin ra khỏi
ruột làm giảm mức độ vàng da sinh lý [5], [54],
Sữa non tuy ít nhưng thỏa mãn được nhu cầu dinh dưỡng cho trẻ sơ
sinh do lượng protein cao gấp 2-3 lần sữa trường thành [5], [ 57], Hàm lượng
kháng thế và vitamin cao nhất trong sữa non trong vòng 60 phút sau khi sinh
sau đó giảm dần. Như vậy, trẻ được bú sữa non trong những bừa bú đầu tiên
là vô cùng quan trọng. Chúng ta không ncn cho trẻ bất cứ thức ăn, nước uống
nào trước khi trẻ bắt đầu bú sữa non.
1.1.2.2.

Sữa trưởng thành

Sữa trưởng thành là sữa mẹ sản xuất ra sau đé vài ngày, số lượng sữa
nhiều hơn làm hai bầu vú bà mẹ căng đầy và cứng, người ta gọi đây là hiện
tượng sữa về. Trong sữa mẹ có đủ các chất dinh dưỡng như: Protein, Glucid,
Lipid, Vitamin và khoáng chất đủ cho tré phát triển trong 6 tháng đầu. Thành
phần các chất dinh dưỡng ở một tỷ lệ thích hợp và dễ hấp thu đáp úng với sự
phát triển nhanh của trẻ [54], [57], Sữa mẹ luôn luôn tự nhiên, tinh khiết, sạch
sẽ và thay đổi theo thời gian nhàm đáp ứng nhu cầu ngày càng thay đổi của
trẻ. Sữa mẹ giúp cho trẻ tránh được bệnh tật, dị ứng, béo phì và các bệnh tật
khác [54], [57], Vì vậy, sữa mẹ là thức ăn duy nhất mà trẻ nhỏ cần trong 6
tháng đầu.
Protein, glucid, lipid

trong sữa bò và các loại sữa thay thế khác không có. Trong đó
có hai yếu tố
quan trọng là Globulin miền dịch, chủ yếu là IgA giúp bảo vệ
cơ thề chống lại


các bệnh đường ruột. Bạch cầu giúp cho trẻ chống lại các
bệnh do virut, vi
khuẩn gây ra [51]. Bcn cạnh đó, trong sữa mẹ còn có một số
yếu tố khác như
interferon, lizozym, lactoferin, bifidus...


18
1.2. Tầm quan trọng và lọi ích của việc nuôi con bằng sữa mẹ
1.2. ì. Tầm quan trọng của nuôi con bằng sữa mẹ
Những năm gần đây, tình trạng sức khóe và dinh dưỡng của trẻ em trên
toàn thế giới đã được quan tâm và cải thiện đáng kể. vấn đề dinh dưỡng được
quan tâm hàng đầu đó chính là chương trình nuôi con bằng sữa mẹ. Quỹ Nhi
đồng Liên họp quốc đã coi việc NCBSM là một trong bốn biện pháp quan
trọng nhất để bảo vệ sức khỏe trẻ em, nó đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng của
trẻ trong 6 tháng đầu đời [3], [54], [57]. Tổ chức Y tế Thế giới cũng khẳng
định: Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu có thể cải thiện sự
tăng trưởng và phát triển, kết quá học tập và thậm chí cả khả năng thu nhập
của trẻ trong tương lai. Đồng thời WHO cũng chỉ ra rằng việc NCBSMHT
trong 6 tháng đầu đời là cách tốt nhất phòng tránh tử vong cho trẻ em, ước
tính có thể giảm hơn một triệu ca tử vong ở trẻ trên toàn thế giới mỗi năm
[54], [55], Vì vậy, WHO khuyến cáo rằng các bà mẹ hãy cho con bú nhiều
lần, bất kế khi nào trẻ đói, kế cả ban đêm, trẻ càng bú nhiều mẹ càng tiết
nhiều sữa. Đặc biệt trong 6 tháng đầu trẻ chỉ cần bú sữa mẹ hoàn toàn mà

cầu thay đồi của trẻ trong các cừ bú. Khi đứa trẻ lớn lên, các thành phần cùa
sữa mẹ cũng thay đối đế đáp ứng những nhu cầu cúa trẻ đang lớn, điều mà các
sán phàm thay thế sữa mẹ không có được. Những trẻ được bú mẹ ít phải đến
bệnh viện hơn hoặc ít phải uống thuốc, giảm nguy cơ lây nhiễm và mắc các
bệnh như tiêu chảy, viêm phổi, hen suyễn, nhiễm trùng tai, nhiễm khuẩn
đường hô hấp [54], Kết quả phân tích từ 7 nghiên cứu thuần tập của Bachrach
và cộng sự cho thấy rằng trẻ được nuôi bằng sữa công thức phải đối mặt với
một nguy nhập viện do nhiễm trùng đường hô hấp dưới trong năm đầu tiên
của cuộc sống cao gấp 3,6 lần so với trẻ được bú mẹ hoàn toàn hơn 4 tháng.
Phần lớn các ca nhập viện hô hấp cho trẻ sơ sinh là kết quả của nhiễm Vi rút
Hợp bào Hô hấp - Respiratory Syncytial Virus (RSV). Chất béo trong sữa mẹ
có tác dụng kháng virus chống lại RSV [50], [ 23].


20
Ngoài ra, việc trẻ không được bú mẹ sẽ làm tăng nguy cơ béo phì, đái
tháo đường type I và II cũng như bệnh tăng huyết áp và tim mạch. Nghiên
cứu của Christopher G. Owen và cộng sự chỉ ra rằng những đứa tré được nuôibằng
sữa mẹ có nguy cơ bị béo phì khi trướng thành chỉ bằng 0,87 lần so với
những đứa trẻ được nuôi bàng sữa công thức [46]. Những đứa trẻ được nuôi
bằng sữa mẹ có nguy cơ mắc tiểu đường type II chỉ bằng 0,61 lần so với
những đứa trẻ được nuôi bàng sữa công thức [45], NCBSM làm tăng chỉ số
thông minh và cải thiện kết quả học tập sau này của trẻ. Trẻ bú mẹ càng lâu
thì càng có khả năng trí tuệ cao hơn, điều này được thể hiện qua những kỳ
năng vận động, kỹ năng ngôn ngữ và khả năng nhận thức hoàn thiện hơn,
những trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có điểm IQ cao hơn 7,5 điểm so với những
đứa

trẻ



lại

thì
với

khả
gia

năng
đ ì n h,

mang
xã

thai
hội

là
và

dưới
doanh

2%

[24],

nghiệp


vệ trẻ khỏi các bệnh gây ra do nguồn nước nhiễm ban và có thề ngăn ngừa
tình trạng thân nhiệt thấp [38],
1.3. Tình hình nuôi con bằng sữa mẹ
1.3.1.

Tinh hình nuôi con bằng sữa mẹ trên thể giới


23
Lợi ích và sự cần thiết của NCBSM đối với sức khỏe trẻ em, bà mẹ, gia
đình và xã hội đã được thừa nhận. Tuy nhiên, ở nhiều nơi trên thế giới tỷ lệ
cho con bú sớm rất thấp: 17% ở các nước Đông Âu - Trung Á, 33% ở các
nước châu Á Thái Bình Dương và cao nhất là khu vực Mỹ La Tinh - Caribc Bắc và Đông Phi là 50%. Tỷ lệ trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu
trên thế giới là 39% và không đồng đều giữa các quốc gia [27], như vậy phầnlớn
số tré còn lại được nuôi bằng các thức ăn hoặc nước uống khác ngoài sữa
mẹ ngay từ những tháng đầu.
Theo số liệu từ 64 nước đang phát triển chiếm 69% số trẻ em được sinh
ra trên toàn the giới từ năm 1996 - 2006, tỷ lệ trẻ em được bú mẹ hoàn toàn
trong 6 tháng đầu tăng từ 33% lên 37%. Tăng nhanh nhất ở vùng cận sa mạc
Sahara - châu Phi với tỷ lệ tăng từ 22% - 30%, và châu Âu với tỷ lệ tăng từ
10% - 19%. Ở châu Mỹ Latinh và Caribean ngoại trừ Brazil và Mexico, tỳ lệ
trẻ được bú mẹ hoàn toàn tăng từ 30% đến 45% [27], [57],
Theo số liệu tổng hợp của Cơ quan phát triển Quốc tế Hoa Kỳ
(USAID) tỷ lệ NCBSMHT trong 6 tháng đầu là rất khác biệt giũa các nước và
khu vực khác nhau, tỷ lệ này khá cao ở một số nước như Rwanda 83,3%,
Uganda 63% nhưng lại thấp ở Nigeria 0,8%. Tỷ lệ NCBSM tại Mỹ cũng có
nhiều thay đổi tích cực trong những năm gần đây tỷ lộ bú sớm sau sinh tăng
từ 74,6% năm 2008 lên 76,9% năm 2009, tỷ lộ NCBSMHT trong 6 tháng đầu
tăng từ 44,3% năm 2008 lên 47,2% năm 2009 [28], Tại Châu Á tỷ lệ
NCBSMHT trong 06 tháng đầu cũng khá chênh lệch giữa các nước: Nepal là

lên 56,5% lúc 16 tuần và gần 100% ở tuần 24. Nghiên cứu của Lê Thị Hương
tại Yên Bái năm 2008 cho thấy tỷ lệ bà mẹ cho con bú sớm trong vòng 30
phút đầu sau sinh khá cao (gần 90%). Tuy nhiên trẻ được bú mẹ hoàn toàn
đến 4 tháng chỉ dao động từ 17,8% đến 23% và 6 tháng là 18,3% đến 19,8%
[9]. Tỷ lệ NCBSMHT trong 06 tháng đầu theo công bố mới nhất của Viện
Dinh Dưỡng chỉ đạt 19,6% và chỉ có khoảng 20% trẻ em còn bú sữa mẹ đến
24 tháng tuổi do yêu cầu thời gian và hoàn cảnh làm việc của bà mẹ [ 19],
1.4. Một số yếu tố änh huöng đến tập quán NCBSM
Yen to cả nhân


25
Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu tỉm hiểu các yếu tố liên quan đến
thực NCBSM trong 6 tháng đầu và chủng tộc được cho là có liên quan đến bú
sớm sau sinh và NCBSM, nghiên cứu trên những người phụ nữ di cư ớ Tây
Ban Nha cho thấy tỷ lệ trẻ bú mẹ trong những giờ đầu tiên là khá cao. Những
phụ nữ mới nhập cư thường có xu hướng cho trẻ bú ngay trong những giờ đầu
và thời gian cho bú kéo dài hơn những phụ nữ nhập cư đã lâu, một sổ bằngchứng
cho thấy phụ nữ Mỹ da đen, phụ nữ gốc Tây Ban Nha cho con bú sớm
sau sinh cao gấp 3,2 lần so với phụ nữ Mỹ da trắng [29], Nghiên cứu của
Helen L McLachlan trên 300 bà mẹ đến từ Thố Nghĩ Kỳ, úc và Việt Nam
sinh con tại úc cũng chỉ ra rằng có sự khác biệt về thực hành NCBSM của các
bà mẹ giũa các quốc gia khác nhau, có tới 98% bà mẹ Thố Nhĩ Kỳ cho con bú
sớm sau sinh, của úc là 84% và Việt Nam 75%, nghiên cứu cũng cho thấy có
đến 40% các bà mẹ Việt Nam cho con sử dụng sữa công thức ở trong bệnh
viện sau khi sinh, trong khi tỷ lệ này ở các bà mẹ người úc chỉ là 19% [42],
Khu vực sống, trình độ học vấn của mẹ và điều kiện kinh tế gia đình
cùng là một trong những yếu tố liên quan đến việc thực hành bú sớm sau
sinh và NCBSM. Nghiên cứu cùa Nguyễn Thu Hương và cộng sự tiến hành
tại Hà Nội trên 2.690 trẻ em cho thấy những trẻ ở đô thị chủ yếu được sinh