Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
SỞ GD & ĐT HÀ NỘI

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Trường THPT Chúc Động

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

********

***************

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Năm học 2009 – 2010

I. SƠ YẾU LÍ LỊCH
- Họ và tên:

Vũ Thị Hoài Linh

- Ngày tháng năm sinh:
- Chức vụ:

01 - 02 - 1980

Giáo viên

- Đơn vị công tác:

Trường THPT Chúc Động - Chương Mĩ - Hà Nội

Tên đề tài: Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy và học Địa lí lớp 12 THPT.
1. Lí do chọn đề tài:
Địa lí là một môn khoa học mà tư duy thường gắn liền với lãnh thổ. Vì vậy khi
dạy và học Địa lí nhất thiết các kiến thức đều phải được rút ra từ việc nghiên cứu một
lãnh thổ cụ thể.
Chương trình Địa lí lớp 12 THPT trang bị cho học sinh các kiến thức về địa lí tổ
quốc. Để các em dễ dàng nắm bắt được những kiến thức đó đòi hỏi giáo viên phải sử
dụng nhiều phương tiện dạy học, trong đó Atlat Địa lí Việt Nam do nhà xuất bản Giáo
Dục ấn hành là một phương tiện dạy học vô cùng hiệu quả. Đặc biệt trong những năm
gần đây Atlat Địa lí Việt Nam được sử dụng rất phổ biến trong việc đánh giá học sinh
như: Thi tốt nghiệp THPT, thi học sinh giỏi môn Địa lí. Vì vậy, sử dụng Atlat Địa lí Việt
Nam trong dạy và học Địa lí lớp 12 THPT là việc rất cần thiết hiện nay. Trong đề tài
này tôi sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam do nhà xuất bản Giáo Dục ấn hành tái bản năm
2010.
2. Phạm vi, thời gian thực hiện đề tài:
- Phạm vi: Đề tài được triển khai thực hiện ở 4 lớp 12 của trường THPT
Chúc Động: 12A8, 12A9, 12A10, 12A12
- Thời gian thực hiện: Năm học 2009 – 2010

2


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
III. QUÁ TRÌNH TRÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1.Tình trạng thực tế khi chưa thực hiện đề tài:
Trước đây, học sinh thường chỉ học địa lí với phương tiện chủ yếu là bản đồ giáo
khoa treo tường, thường là bản đồ tự nhiên, bản đồ dân cư, bản đồ kinh tế. Các em được
quan sát các bản đồ từ xa và thường chỉ một, hai bản đồ đơn lẻ. Vì vậy, việc đọc bản đồ
đã khó chứ chưa nói đến việc qua đó rút ra những kiến thức mới, tìm ra các mối liên hệ
địa lí càng khó hơn.

Trong đáp án này ưu tiên dành nhiều điểm cho phần nêu ảnh hưởng đến khí hậu
nhằm khuyến khích những học sinh có khả năng tìm ra mối liên hệ giữa tự nhiên với tự
nhiên trong Địa lí.
Kết quả khảo sát như sau:
Lớp

Giỏi

Tổng số
học sinh

Khá

Số HS

%

Số HS

Trung bình
%

Số HS

Yếu, Kém

%

Số HS


16

33,3

19

39,6

8

16,7

12A10

40

3

7,5

12

30,0

12

30,0

13


này và bắt tay ngay vào việc sử dụng đề tài của mình.
3. Nội dung chủ yếu của đề tài:
3.1.Cơ sở khoa học của đề tài:
Atlat địa lí Việt Nam được coi như một cuốn sách giáo khoa thứ hai đối với học
sinh trong khi học địa lí. Nó có thể được sử dụng cho học sinh trung học cơ sở ( Lớp 9)
và trung học phổ thông ( Lớp 12). Trong khi khai thác Atlat học sinh không chỉ dựa vào
những gì có thể khai thác từ Atlat mà còn cần làm phong phú thêm kiến thức của mình
bằng cách bổ xung những kiến thức từ sách giáo khoa, các tài liệu tham khảo khác.
Muốn đọc Atlat và phân tích Atlat tốt học sinh cần:
- Nắm được các phương pháp thể hiện của bản đồ sử dụng trong Atlat.
- Nắm được các kí hiệu trong bảng chú giải.
- Nắm được yêu cầu để tìm các thông tin cần thiết.
- Biết vận dụng những kiến thức đã học để giải thích cho các hiện tượng cần tìm
hiểu.
- Cần đọc Atlat theo một trình tự khoa học.
Muốn có được kĩ năng trên học sinh cần biết Atlat địa lí Việt Nam là gì?
Đó là một phương tiện dạy, học địa lí ở nhà trường phổ thông gồm một hệ thống
bản đồ được biên tập có hệ thống bao gồm 3 phần chính: Địa lí tự nhiên, Địa lí kinh tế Xã hội và địa lí các vùng. Để thuận tiện cho việc sử dụng, Atlat có bảng kí hiệu chung
5


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
dùng cho tất cả các trang, ngoài ra ở một số trang còn có bảng chú giải riêng chỉ dành
cho trang đó. Với nội dung phong phú, hình thức thể hiện đa dạng gồm các bản đồ, biểu
đồ, lát cắt, tranh ảnh sẽ giúp các em tìm hiểu các thông tin, những kiến thức mới một
cách dễ dàng hơn. Rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat địa lí Việt Nam thực chất là việc rèn
luyện cho học sinh những kĩ năng bản đồ nói riêng và các kĩ năng địa lí nói chung.
3.1.1.Rèn luyện kĩ năng cho học sinh nhận biết, chỉ và đọc các đối tượng địa lí trên
bản đồ.
Các đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ có thể là đối tượng tự nhiên, kinh

kinh tế, vị trí địa lí chính trị. Giáo viên nên cho học sinh xác định vị trí địa lí của cả
nước rồi mới đến vị trí địa lí các vùng, các tỉnh, thành phố.
Độ cao, độ sâu trên các bản đồ địa hình có trong Atlat địa lí Việt Nam được thể
hiện bằng màu sắc với 8 bậc thể hiện độ cao và 9 bậc thể hiện độ sâu, ngoài ra còn dùng
chữ số chỉ mét. Học sinh xác định độ cao, độ sâu, độ dốc của địa hình dựa vào phân
tầng màu của bản đồ ( Bản đồ Hình thể - trang 6,7 Atlat địa lí Việt Nam).
3.1.3 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng mô tả các thành phần tự nhiên trên bản đồ.

7


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
Để mô tả địa hình, ban đầu giáo viên nên hướng dẫn học sinh mô tả một dạng địa
hình đơn giản như Đồng Bằng Sông Hồng . Dựa vào bản đồ địa lí tự nhiên học sinh tập
phân tích xem Đồng Bằng sông Hồng có hoàn toàn bằng phẳng hay không? Nơi nào
cao hơn, thấp hơn? Sau đó để học sinh tập mô tả các dạng địa hình khác rồi mới tiến
hành mô tả địa hình của cả một khu vực, cả nước.
Để mô tả khí hậu của một khu vực, một vùng trong cả nước đều phải đề cập đến
3 yếu tố chủ yếu là nhiệt độ, mưa, gió. Trên Atlat địa lí Việt Nam nhiệt độ, lượng mưa
được thể hiện bằng nền màu gió được thể hiện bằng đường chuyển động ( Atlat địa lí
Việt Nam- trang 9). Học sinhcó thể mô tả khí hậu trên bản đồ bằng cách mô tả lần lượt
các yếu tố nhiệt độ, mưa, gió…
Để mô tả sông ngòi trên bản đồ một cách tổng quát có thể dựa vào Bản đồ Hình
thể ( Trang 6,7 Atlat Địa lí Việt Nam). Có thể mô tả một con sông, một hệ thống sông
rồi đến sông ngòi của cả nước. Khi mô tả nên nêu lần lượt về mạng lưới sông, phân bố,
hướng chảy, nguồn cung cấp nước…
3.1.4 Rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ.

Đây là kĩ năng hết sức quan trọng cần rèn luyện trong suốt quá quá trình học
tập địa lí ở phổ thông. Để rèn luyện kĩ năng này không chỉ dựa vào bản đồ mà còn


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
đồ theo chủ đề cho trước, viết báo cáo về một ngành hay một vùng, trên cơ sở phân tích
Atlat và kiến thức đã học.
3.2.1. Đọc một bản đồ.
Trước hết phải đọc bảng chú giải. Atlat Địa lí Việt Nam có bảng chú giải chung
và bảng chú giải riêng cho từng bản đồ ( nếu có ). Bảng chú giải là chìa khoá để học
sinh có thể hiểu nội dung gì được thể hiện trên bản đồ và rút ra những kiến thức có tính
tổng quát.
Ví dụ một: Đọc bản đồ khí hậu ( Atlat Địa lí Việt Nam - Trang 9) học sinh thấy
ngay khí hậu nước ta phân hoá đa dạng. Cả nước chia thành hai miền khí hậu. Chế độ
hoạt động theo mùa, hoạt động của bão, chế độ nhiệt, chế độ mưa phân hoá theo mùa.
Ví dụ 2: Trong đề thi tốt nghiệp THPT năm 2007 (Đề thi phân ban năm 2007
lần 1).
Ở phần chung cho thí sinh cả hai ban. Câu I. 3 (2,5 điểm) như sau: Sử dụng Atlat
Địa lí Viêt Nam và những kiến thức đã học, hãy kể tên các vùng nông nghiệp ở nước ta
hiện nay và nêu các sản phẩm chuyên môn hoá của từng vùng.
Với câu hỏi này học sinh sử dụng bản đồ trang 18 (Atlat Địa lí Việt Nam) phần
chú giải riêng đã có đủ 7 vùng nông nghiệp được chú giải từ I đến VII.
Ở phần chú giải chung có các kí hiệu thể hiện các sản phẩm nông nghiệp. Học
sinh phải vận dụng cả kiến thức để xác định sản phẩm nông nghiệp chuyên môn hoá
của từng vùng.

10


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
Đọc bản đồ cũng đi từ nhận định khái quát đến chi tiết. Chẳng hạn khi đọc bản
đồ khí hậu thì sau khi phát hiện các miền khí hậu, sẽ đọc các đặc trưng về nhiệt độ, về
lượng mưa, chế độ gió…

+ Chè là cây ưa khí hậu mát mẻ ( có yếu tố cận nhiệt), cao su là cây ưa khí hậu
nóng ( nhiệt độ nóng, cận xích đạo).
3.2.3. Viết báo cáo về một ngành hay một vùng trên cơ sở phân tích Atlat và bảng số
liệu.
Đây là một dạng bài tập tổng hợp các kiến thức cơ bản và kĩ năng đã nêu ở các
mục trên. Các bản đồ là cơ sở để phát triển các kiến thức cơ bản về các nguồn lực phát
triển, hiện trạng phân bố, còn các bảng số liệu sẽ cho biết thêm về ý nghĩa của vùng
trong cả nước, của ngành trong cơ cấu kinh tế, cũng như về hiện trạng phát triển của
vùng hay của ngành.
Ví dụ: Cho bảng số liệu sản lượng Cá biển khai thác phân theo vùng kinh tế.

12


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
( Đơn vị : nghìn tấn)
Năm
Vùng
Đồng bằng sông Hồng
Trung du và miền núi phía bắc
Duyên hải miền Trung
Đồng bằng sông Cửu Long

2000

2005

44,6
18,4
331,2

2- Giải thích sự tập chung công nghiệp:
- Thuận lợi về vị trí và tài nguyên thiên nhiên.
+ Có lợi thế về dân cư, lao động.
+ Có cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kĩ thuật.
+ Các nhân tố khác. (7 điểm)
Kết quả đánh giá ở 4 lớp được triển khai đề tài như sau:
Giỏi
Tổng số

Lớp

học sinh

Khá

Trung bình

Yếu, Kém

Số HS

%

Số HS

%

Số HS

%


22,9

21

43,8

13

27,1

3

6,2

12A10

40

8

20,0

18

45,0

9

22,5

Trong quá trình thực hiện đề tài tôi đã gặp phải một số khó khăn và tôi có một số
đề nghị sau:
14


Vũ Thị Hoài Linh - Trường THPT Chúc Động
- Atlat Địa lí Việt Nam là một tài liệu rất cần thiết đối với học sinh. Tuy nhiên giá
thành còn hơi cao so với học sinh nông thôn của chúng tôi ( gấp đôi giá thành của sách
giáo khoa). Vì vậy, nhiều em học sinh không có Atlat nên việc rèn luyện kĩ năng găp
khó khăn.
- Vì lí do trên tôi đề nghị Bộ Giáo Dục và Đào Tạo có thể có chính sách trợ giá
đối với Nhà xuất bản Giáo Dục để học sinh nông thôn của chúng tôi dễ dàng tiếp cận
với tài liệu này hơn.
- Tôi cũng đề nghị tủ sách của thư viện nhà trường không chỉ trang bị Atlat cho
giáo viên mà còn dành ngân sách trang bị một số lượng nhất định cho các em học sinh
thuộc diện chính sách mượn để học tập.
Trên đây là đề tài sáng kiến kinh nghiệm mà tôi đã tâm huyết triển khai suốt năm
học 2009-2010 và đã thu được những kết quả rất đáng mừng trong dạy và học môn địa
lí ở lớp 12 trung học phổ thông. Tôi rất mong được hội đồng khoa học các cấp nhận xét
đánh giá đề tài để tôi được đóng góp một phần nhỏ bé vào việc giảng dạy tốt hơn bộ
môn Địa lí ở trường trung học phổ thông.
Ngày 10 tháng 4 năm 2010
Tác giả

Vũ Thị Hoài Linh

Nhận xét đánh giá, xếp loại của
Hội đồng khoa học cơ sở
( Chủ tịch hội đồng kí, đóng dấu)
15