Phần I : Đặt vấn đề
Trong những năm gần đây, sách vở viết về môn ngữ văn, đặc biệt là phân môn Tập
làm văn phục vụ học sinh nói chung, học sinh cấp THCS nói riêng đợc xuất bản khá
nhiều:
- Bồi dỡng ngữ văn 6, 7, 8, 9 (nhà xuất bản giáo dục)
- Bồi dỡng văn năng khiếu 6, 7, 8, 9 (nhà xuất bản Đồng Nai)
-145 bài văn chọn lọc..
Sách tham khảo phục vụ giáo viên cũng rất đa dạng, phong phú:
- Sách giáo viên ngữ văn 6, 7, 8, 9 (NXB giáo dục)
- T liệu ngữ văn 6, 7, 8, 9 (NXB giáo dục).
Điều đó chứng tỏ ngời dạy cũng nh ngời đọc đang có nhu cầu bức thiết. Ngời
dạy có nhu cầu rèn học sinh tạo đợc văn bản hay theo yêu cầu. Ngời học có nhu cầu
viết đợc một bài văn hay. Một bài văn hay sẽ đem đến niềm thích thú đặc biệt, có thể
gọi là hạnh phúc của sự sáng tạo đối với ngời học. Đó cũng là hạnh phúc của ngời
dạy.
Song trong thực tế, phần lớn các loại sách tham khảo chỉ dừng lại ở việc cung
cấp kiến thức (t liệu để viết văn) hoặc đa ra những bài văn mẫu để học sinh tham khảo
và học tập.
Bên cạnh đó, do xu hớng phát triển của xã hội, ngày càng nhiều học sinh
không ham thích môn văn, chỉ coi việc học văn là nhiệm vụ bắt buộc. Bởi vậy sự sáng
tạo tìm tòi dành cho bộ môn này trong các em thật ít ỏi.
Nhng đã học thì phải có thi: thi học kỳ, thi lên lớp, đặc biệt là thi học sinh giỏi,
mà đã thi thì ai chẳng muốn đạt điểm cao. Thực ra trong thực tế vẫn còn một bộ phận
học sinh yêu thích môn văn, lựa chọn con đờng đến với tơng lai gắn liền với môn học
này. Bởi vậy chuyên đề này muốn giúp các bạn đồng nghiệp cũng nh các em học sinh
kỹ năng viết một bài văn nghị luận hay.
- Nội dung của chuyên đề nhằm đa ra một quy trình từ A đến Z với các khâu:
+ Chuẩn bị chất liệu
+ Lập dàn ý.
+ Thực hành tạo văn bản: mở bài, xây dựng các đoạn văn, chuyển đoạn,
kết bài.

học 1998 - 1999).
Yêu cầu học sinh cần xác định đợc.
+ Thể loại: nghị luận
+ Nội dung nghị luận: Hình ảnh thế hệ trẻ xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc.
+ Phạm vi kiến thức: Các tác phẩm văn học đã học và đọc thêm viết về
hình ảnh thế hệ trẻ trong chiến đấu thời chống Mỹ cứu nớc: Bài thơ viết về tiểu đội xe
không kính (Phạm Tiến Duật), Khoảng trời và hố bom (Lâm Thị Mỹ Dạ), Nhớ; Trờng
Sơn Đông, Trờng Sơn Tây (Phạm Tiến Duật), Những ngôi sao xa
Xác định đúng yêu cầu đề sẽ giúp học sinh tránh đợc những lỗi sau:
- Lạc đề: lạc về nội dung, lạc phơng pháp, lạc nội dung kiến thức, lạc cách thức
nghị luận
- Lệch đề: không xác định đợc trọng tâm bài văn. Yêu cầu chính lại viết hời
hợt qua loa, yêu cầu phụ lại trở thành yêu cầu chính.
Có xác định đợc đề đúng, học sinh mới lập đợc dàn ý tốt, tạo sự thống nhất hài
hoà giữa các phần của bài văn
b. Đúng những kiến thức cơ bản
c. Hình thức bài văn phải đ ợc trình bày đúng quy cách :
Bố cục rõ ràng mạch lạc. Phần mở bài và kết bài thờng đợc tách thành một
đoạn văn riêng. Phần thân bài có thể bao gồm một hay nhiều đoạn văn tuỳ thuộc vào
từng đề bài. Nếu nội dung nghị luận gồm nhiều luận điểm thì tách mỗi luận điểm
thành một đoạn văn riêng.
Cần rèn học sinh ý thức không đợc coi thờng hình thức trình bày. Bởi bố cục
của bài văn không chỉ đơn thuần là hình thức mà nó còn có tác dụng lớn trong việc
rèn luyện t duy.
Ngoài ra, yêu cầu viết đúng còn là yêu cầu về chữ viết và chính tả. Trớc hết,
chữ viết là một trong những biểu hiện sự tôn trọng ngời đọc cũng là tôn trọng chính
mình. Phải viết đúng chính tả, rõ ràng đủ nét, đủ dấu
2. Từ bài văn viết đúng đến bài văn viết hay
Cần giúp học sinh hiểu đợc văn viết đúng cha đủ mà còn phải đạt đến độ viết
hay.

gia)
Có thể dẫn ra nhiều ví dụ nữa về những phát hiện mới mẻ thật đáng trân trọng
nh trên. Trong bài nghị luận ta cần rèn học sinh sự cố gắng vơn tới những khám phá
riêng ấy, dù là rất nhỏ, dù cha trọn vẹn, nhng điều quan trọng là phải có ý thức tìm
tòi, suy nghĩ học thầy, học bạn, học sách vở, học ngoài trờngtất nhiên những phát
hiện ấy phải có lý, có sức thuyết phục.
Đối với trình độ học sinh, có đợc một ý gì mới và riêng về văn học sử và lí luận
thì hẳn là khó! Nhng với việc cảm và hiểu một bài văn bài thơ thì các em hoàn toàn
có thể có đợc những ý mới lạ độc đáo nhiều khi khiến ngời dạy phải ngỡ ngàng.
b . Một bài văn hay còn là một bài viết có chất văn
Một bài văn dù là nghị luận xã hội hay nghị luận văn học cũng cần phải có
chất văn. Bởi tác phẩm văn học không phải là nội dung t tởng khô khan trần trụi lý
trí mà còn là một nội dung tình cảm cảm xúc thẩm mỹ. T tởng và ý chí thấm nhuần
tình cảm cảm xúc trở thành ớc mơ khát vọng của một tâm hồn cao đẹp.
Bởi vậy ta cần rèn học sinh ý thức tìm hiểu một tác phẩm văn học bằng một
thái độ tình cảm bao hàm những rung cảm của tâm hồn mình trớc vẻ đẹp của tác
phẩm. Nghĩa là không phải chỉ rút ra từ tác phẩm vài ý khô khan mà còn bị lôi cuốn
một cách thú vị vào niềm căm giận, nỗi vui mừng hay cái bâng khuâng man mác gây
nên bởi số phận của một nhân vật, màu sắc, đờng nét của một hình ảnh, âm điệu réo
rắt véo von hay cái trầm hùng của một vần thơKhông cảm nhận thực sự đợc những
cái đó và phân tích bình luận đợc nh thế thì dù các em có bám đợc vào từ ngữ, có
nói nhiều đến hình thức, có phát hiện ở tác phẩm nào là ẩn dụ, hoán dụ, nhân hoá
cũng chẳng có nghĩa gì.
Nh vậy ta cần phải giúp học sinh hiểu đợc: muốn làm bài văn nghị luận chi
đúng, cho hay, cho có tính văn học thì một trong những yêu cầu quan trọng nhất đối
với học sinh là phải biết phân tích, bình giảng tác phẩm văn học.
Để giúp học sinh biết cách phân tích bình giảng một tác phẩm văn học, ta cần
hớng dẫn các em thực hiện các bớc sau:
- Đầu tiên phải đọc toàn bộ tác phẩm để cảm thụ tinh thần chung của tác phẩm:
yêu cầu các em đọc liền mạch không đọc lớt qua cũng cha cần kỹ quá để cảm thụ cái

bài, những đoạn, những hình ảnh, những câu thơ đã đợc phát hiện là hay là đẹp, cần
học cả những cách phân tích bình luận tốt. Nhng phải biến cái của ngời thành cái của
mình một cách hợp lý, tự nhiên, trách nhiệm vận dụng máy móc trở thành sáo rỗng.
3. Một số lỗi th ờng gặp
trong các bài văn nghị luận của học sinh

- Lỗi về kiến thức văn học sử:
Lẫn lộn các giai đoạn, các thời kỳ trong tiến trình phát triển của lịch sử
văn hoá dân tộc. Nhiều học sinh nhớ lẫn lộn các tác giả, tác phẩm ở những giai đoạn
văn học khác nhau:
VD: Đề bài (đề thi học sinh giỏi văn 9 tỉnh Thái Bình năm học 2000
2001)
N ớc chúng ta
Nớc những con ngời không bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xa vọng nói về.
(Đất nớc Nguyễn Đình Thi)
Bằng việc lựa chọn và phân tích một số dẫn chứng tiêu biểu trong văn học
Việt Nam từ thế kỷ thứ X đến hết thế kỷ XIX, em hãy làm sáng rõ những tiếng vọng
ấy.
Có học sinh đã chọn cả dẫn chứng trong phần văn học Việt Nam hiện đại:
Đồng chí (Chính Hữu), Bài thơ về Tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật)
- Lỗi về kiến thức tác phẩm :
Không thuộc dẫn chứng, nhớ sai dẫn chứng, lẫn lộn giữa tác phẩm này với
tác phẩm khác.
VD: Thuý Kiều chăm sóc phụng dỡng mẹ chồng, khi bà ốm đau nàng chăm
lo thuốc thang chu đáo. Khi bà qua đời , nàng lo ma chay chu đáo nh cha mẹ đẻ
của mình. Nàng là một ngời con hiếu thảo.
- Lỗi về kiến thức lý luận văn học: Học sinh thỡng mắc hai lỗi sau:
+ Không nắm đợc nội dung khái niệm và thuật ngữ lý luận văn học nên sử

mọi ngời. Bị ngời dân nơi tản c không cho ở nhờ, ông sống trong tâm trạng bế tắc.
Mới chỉ chợt nghĩ tới việc về với nàng, ông đã gạt phắt Nàng thì yêu thật nhng
nàng theo tây rồi thì phải thù
- Lỗi về bố cục:
Nhiều bài viết không tách đoạn theo bố cục hoặc trình tự các ý, các luận điểm
trình bày lộn xộn, cẩu thả
- Lỗi về diễn đạt và lập luận: lập luận thiếu chặt chẽ, logic đó việc xác định ý
không rõ ràng.
- Lỗi về kiến thức các bộ môn liên quan.
Thờng học sinh hay sai về kiến thức lịch sử.
VD: Nguyễn Trãi đã cùng Lê Lợi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Tây Sơn đánh
tan giặc Minh và viết lên Bình Ngô Đại Cáo.
Có rất nhiều lỗi mà học sinh thờng mắc phải khi viết văn. Giáo viên cần tìm hiểu
nguyên nhân dẫn đến những lỗi đó để có biện pháp thích hợp giúp các em sửa chữa.
Bớc 2:
Những công việc cụ thể để xây dựng một bài văn hay
1. Chuẩn bị chất liệu
Chất liệu cần thiết để làm văn là các luận điển luận cứ, các ý lớn, ý nhỏ, các
dẫn chứng thơ văn, các nhận định của những nhà nghiện cứu, phê bình văn học, của
sách giáo khoa
Công việc chuẩn bị chất liệu nên tiến hành hai bớc:
- B ớc 1 : Đặt ra và giải đáp ba câu hỏi sau:
+ Đề bài đặt ra vấn đề gì cần giải quyết?
+ Vấn đề cần giải quyết phải đụng đến phần kiến thức nào
+ Đề bài yêu cầu kiểu bài gì?
VD: Hình ảnh ngời nông dân Việt Nam trớc cách mạng tháng Tám đợc thể
hiện rõ nét qua các tác phẩm văn học hiện thực đã học và đọc thêm. Hãy chứng
minh
Trả lời ba câu hỏi trên:
+ Vấn đề cần nghị luận là: hình ảnh ngời nông dân Việt Nam trớc cách mạng