Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HA NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA NGÔN NGỮ HỌC

HOÀNG THỊ HÀ

NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU PHÉP TỈNH LƢỢC
HỒI CHỈ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC

Hà Nội - 2008

Hoàng Thị Hà

1


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HA NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA NGÔN NGỮ HỌC
--- ---

HOÀNG THỊ HÀ

NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU PHÉP TỈNH LƢỢC
HỒI CHỈ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

1.1.2.2 Các phương tiện hồi chỉ (Anaphoric Devices) ..................................... 11
a. Đại từ nhân xưng (Pronouns) ..................................................................... 11
b. Chỉ định từ (Determiners).......................................................................... 12
c. Liên hệ từ vựng ( Lexical Relationship) ..................................................... 13
d. Tỉnh lược (Ellipsis) ................................................................................... 14
e. Thay thế (Substitution) .............................................................................. 15
f. Đồng vị ngữ (Apposition) .......................................................................... 16
1.2 Tỉnh lược và các chức năng của Tỉnh lược ............................................... 17
1.2.1 Khái niệm Tỉnh lược............................................................................. 17
1.2.2 Các chức năng của tỉnh lược ................................................................ 19
1.2.2.1 Tỉnh lược có chức năng rút gọn ......................................................... 20
1.2.2.2 Tỉnh lược có chức năng thay thế......................................................... 22

Hoàng Thị Hà

3


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

1.2.2.4 Tỉnh lược có chức năng khứ chỉ ......................................................... 26
1.2.2.5 Tỉnh lược có chức năng hồi chỉ ......................................................... 27
1.3 Tỉnh lược hồi chỉ là gì?............................................................................ 29
1.3.1 Quan điểm về tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh..................................... 29
1.3.2 Quan điểm về tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Việt..................................... 32
1.3.3 Quan điểm của luận văn về Tỉnh lược hồi chỉ ........................................ 37
CHƢƠNG 2:
TỈNH LƢỢC HỒI CHỈ CHỦ NGỮ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT ..40

2.1 Tỉnh lược hồi chỉ chủ ngữ trong tiếng Anh ............................................... 41

ngữ…………………………………………………………………………...... 74
3.1.1.3 Tỉnh lược hồi chỉ thành phần bổ ngữ trong vị ngữ ............................... 75
3.1.2 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ ....................................................... 78
3.1.2.1 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ trong câu đơn ............................... 79
3.1.2.2 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ trong câu ghép đẳng lập ................ 80
3.1.2.3 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ trong câu ghép chính phụ .............. 81
3.1.2.4 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ trong câu bị động .......................... 82
3.2 Tỉnh lược hồi chỉ vị ngữ trong tiếng Việt.................................................. 83
3.2.1 Tỉnh lược hồi chỉ một phần của vị ngữ .................................................. 83
3.2.1.1 Tỉnh lược hồi chỉ động từ chính của vị ngữ ......................................... 83
3.2.1.2 Tỉnh lược hồi chỉ thành phần bổ ngữ trong vị ngữ ............................... 84
3.2.2 Tỉnh lược hồi chỉ toàn phần vị ngữ ........................................................ 85
3.3 Đối chiếu và Chuyển dịch........................................................................ 87
3.3.1. Đối chiếu ............................................................................................ 87
3.3.2 Chuyển dịch ......................................................................................... 89
3.3.2.1 Tương đồng....................................................................................... 89
3.3.1.2 Khác biệt........................................................................................... 91
3.4 Tiểu kết .................................................................................................. 95
KẾT LUẬN ........................................................................................................................... 97
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................... 101

Hoàng Thị Hà

5


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

1. Lí do chọn đề tài
Trước sự phát triển mạnh mẽ và xu thế hội nhập toàn cầu của đất nước,



Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

những khác biệt về quan điểm và góc độ nhìn nhận từ nhiều cách tiếp cận
khác nhau của các nhà nghiên cứu. Hơn thế nữa, phương thức tỉnh lược hồi
chỉ trong hai ngôn ngữ Anh và Việt có những đặc điểm khác biệt nhau về
hình thức cấu trúc và tần số xuất hiện trong quá trình dịch thuật. Do vậy, khi
chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt, các câu có chứa phương thức tỉnh
lược hồi chỉ không phải lúc nào cũng tương ứng hoàn toàn về cấu trúc cũng
như dạng thức liên kết. Sau đây là một ví dụ về hiện tượng tỉnh lược hồi chỉ:
(1) The King was so charmed with his address that he ordered a little chair to
be made, in order that Tom might sit upon his table, and  also a palace of
gold, a span high, with a door an inch wide, to live in.
(Đức vua rất vui thích vì sự khôn ngoan của chú. Ngài ra lệnh thuê làm một
chiếc ghế tựa nhỏ và đặt lên trên bàn của ngài cho Tôm ngồi. Ngài cũng sai
làm một chiếc lâu đài bằng vàng cao một gang tay, với một cái cửa ra vào
rộng một insơ để chú ở.)
(Truyện chú Tôm tí hon, Tr18, Truyện cổ tích Anh, NXB Giáo dục 2003)
Xét ví dụ trên, ta có thể thấy rằng câu nguyên bản tiếng Anh là một câu
ghép nhiều vế lại với nhau. Trong đó có một chuỗi quy chiếu hồi chỉ đến một
chủ thể làm chủ ngữ lần lượt là: “the King” (Đức vua) - “he” (ngài) - “”.
Trong câu này, chủ ngữ cuối cùng là , nghĩa là chủ thể đã được tỉnh lược
hồi chỉ, thay vì lặp lại từ "he". Tuy nhiên khi câu tiếng Anh này được chuyển
dịch sang tiếng Việt thì đã có sự khác biệt rõ ràng. Mặc dù khi chuyển dịch
sang tiếng Việt, ý nghĩa nội dung của câu không thay đổi nhưng rõ ràng đã có
sự khác biệt về cấu trúc và phương thức sử dụng để liên kết hồi chỉ. Lúc này
câu ghép tiếng Anh đã được chuyển dịch sang thành ba câu đơn riêng biệt và
có chuỗi quy chiếu hồi chỉ giữa các câu đơn là: “Đức vua” - “ngài” - “ngài”.
Như vậy, trong câu tiếng Việt đã không còn sử dụng phương thức liên kết tỉnh

Anh và dạng thức tương ứng trong tiếng Việt ở cấp độ câu và chuỗi câu.
Tuy nhiên, tỉnh lược hồi chỉ là một vấn đề rất rộng và phức tạp. Chúng
tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu hiện tượng này trong khuôn khổ đối chiếu
tiếng Anh và tiếng việt trên bình diện dịch thuật và tần số xuất hiện trên ngữ
liệu song ngữ Anh - Việt.

Hoàng Thị Hà

8


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

3. Phƣơng pháp nghiên cứu và tƣ liệu
Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu chung
là phương pháp quy nạp.
Ngoài ra chúng tôi còn áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu chuyên
ngành cụ thể như phương pháp miêu tả, phương pháp phân tích đối chiếu và
phương pháp thống kê.
- Phương pháp miêu tả: Phương pháp miêu tả được sử dụng nhằm khảo
sát và mô tả các đặc điểm ngữ nghĩa của các dạng tỉnh lược hồi chỉ và phân
loại chúng trên tư liệu hai ngôn ngữ trước khi tiến hành phân tích đối chiếu.
- Phương pháp phân tích - đối chiếu: Luận văn sử dụng phương pháp
phân tích đối chiếu với quan điểm lấy tiếng Anh làm xuất phát điểm để đối
chiếu với tiếng Việt. Qua đó, chúng tôi xem xét tính tương ứng hay không
tương ứng, hay nói cách khác là những tương đồng hay dị biệt giữa tỉnh lược
hồi chỉ trong văn bản tiếng Anh và dạng thức tương ứng trong văn bản dịch
tiếng Việt. Để tiến hành phân tích, đối chiếu sự giống nhau và khác nhau của
hiện tượng tỉnh lược hồi chỉ một cách thuận lợi và chính xác, chúng tôi sẽ
trích dẫn những tư liệu bằng cả tiếng Anh và tiếng Việt.

4. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn
- Ý nghĩa lí luận: Theo những tài liệu mà chúng tôi có được thì cho đến
nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu đối chiếu hiện tượng
tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt một cách có hệ thống và đầy
đủ. Do vậy chúng tôi mong muốn đưa ra những tìm hiểu ban đầu về tỉnh lược
hồi chỉ cũng như những nét tương đồng và dị biệt của hiện tượng này giữa hai
ngôn ngữ, góp phần vào việc nghiên cứu vấn đề này cùng với các nhà Anh
ngữ và Việt ngữ học.
- Ý nghĩa thực tiễn: Phương thức liên kết tỉnh lược hồi chỉ được đánh
giá là một trong các phương thức đem lại hiệu quả liên kết và ngữ dụng tối ưu
nhất. Do vậy, chúng tôi mong rằng kết quả nghiên cứu của luận văn này sẽ
đóng góp phần vào việc phát hiện những điểm giống nhau và khác nhau giữa
hai ngôn ngữ và kiến giải vấn đề để nâng cao hiệu năng trong sử dụng và
nghiên cứu, nhất là nâng cao chất lượng dịch thuật, giảng dạy tiếng Việt cho
người Việt và cho người nói tiếng Anh học tiếng Việt. Từ đó, giúp cho người
học có thể phân tích và tiếp thụ văn bản song ngữ Anh - Việt một cách hiệu
quả. Đặc biệt, khi hiện nay tiếng Anh ngày càng có vị thế quan trọng trong xã
Hoàng Thị Hà

10


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

hội chúng ta và tiếng Việt đã và đang trở thành một ngoại ngữ thực sự và có
phạm vi ứng dụng rộng rãi.

5. Bố cục của luận văn
Trong khuôn khổ luận văn này, ngoài phần mở đầu và phần kết luận,
chúng tôi sẽ trình bày phần nội dung gồm các chương sau đây:

[7] Cao Xuân Hạo (1991), Sơ Thảo ngữ pháp chức năng (q.1), NXB KHXH,
Hà Nội.
[8] Cao Xuân Hạo (chủ biên), Hoàng Xuân Tâm, Nguyễn Văn Bằng, Bùi Tất
Tươm (1992), Câu trong tiếng Việt (Cấu trúc – nghĩa- Công dụng), NXB
Giáo dục, Hà Nội.
[9] Nguyễn Chí Hoà (1996), Một vài suy nghĩ xung quanh khái niệm “tỉnh
lược”, Ngữ học trẻ 96, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, tr52- tr54.
[10] Nguyễn Thượng Hùng (1992), Tỉnh lược chủ ngữ trong câu tiếng Việt và
tiếng Anh, Ngôn ngữ (9), tr52-tr56.
[11] Nguyễn Thượng Hùng (1997), Đối chiếu sự tỉnh lược chủ đề trong câu
tiếng Anh và câu tiếng Việt, Ngữ học trẻ 97, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, Hà
Nội.
[12] Nunan D. (1997), Dẫn nhập phân tích diễn ngôn, NXB Giáo dục, Hà
Nội.
[13] Hoàng Trọng Phiến (1980), Ngữ pháp tiếng Việt (Câu), NXB Đại học và
THCN, Hà Nội.

Hoàng Thị Hà

12


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

[14] Nguyễn thị Việt Thanh (1999), Hệ thống liên kết lời nói, NXB Giáo dục,
Hà Nội.
[15] Trần Ngọc Thêm (1999), Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, NXB
Giáo dục, Hà Nội.
[16] Lê Quang Thiêm (2004), Nghiên cứu đối chiếu các ngôn ngữ, NXB
ĐHHQG Hà Nội.

http://www.ai.rug.nl/~spenader/
Hoàng Thị Hà

13


Nghiên cứu đối chiếu phép tỉnh lược hồi chỉ trong tiếng Anh và tiếng Việt

[30]

Richard

Hudson,

Coherence:

Anaphora

and

Reference,

http://www.phon.ucl.ac.uk/home

Hoàng Thị Hà

14