PHẦN I - MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục
và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là “Giáo dục con người Việt
Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu
gia đình; yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và
kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc có
hiệu quả…” Để thực hiện được mục tiêu đó giáo dục phổ thông đang thực hiện
bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực
của người học. Vì vậy cần phải thay đổi phương pháp dạy học theo lối “truyền
thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng,
hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh.
Tuy nhiên trong những năm qua, việc giảng dạy môn Địa lý nói riêng, các
môn xã hội nói chung gặp rất nhiều khó khăn, đa số học sinh và phụ huynh
không quan tâm nhiều đến việc học bộ môn, trên các tiết học các em hầu như
không để ý gì về nội dung bài học, hoặc nếu có học thì rất hời hợt, mang tính đối
phó, tạo tâm lý không tốt cho giáo viên khi thực hiện việc đổi mới phương pháp
tích cực, nhiều giáo viên vẫn thực hiện phương pháp dạy học theo lối truyền thụ
một chiều và tiết học trở nên nhàm chán, ít hiệu quả. Vì vậy để khắc phục những
khó khăn trên phương pháp dạy học của giáo viên cần phải luôn được đổi mới,
để nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy, một
trong những phương pháp đó là phương pháp dạy học liên môn.
Qua thực tế giảng dạy ở một số lớp, tôi nhận thấy việc sử dụng kiến thức
các môn học khác vào giải quyết một vấn đề nào đó trong học Địa lý là việc làm
hết sức cần thiết, làm cho bài học trở nên sinh động hơn, học sinh say mê, hứng
thú với bài học hơn, không cảm thấy Địa lí là một môn học khô khan, khó học,
các em đã chủ đồng tìm tòi, khám phá kiến thức, có sự sáng tạo trong giải quyết
các vấn đề địa lý và vận dụng vào thực tế tốt hơn. Điều đó đặt ra một vấn đề
quan trọng trong phương pháp dạy học của giáo viên là không chỉ nắm bắt
nhuần nhuyễn kiến thức bộ môn mình giảng dạy mà còn phải không ngừng học
hỏi, trau dồi kiến thức của những bộ môn học khác, để giúp các em giải quyết

1. Cơ sở lý luận
Theo các quan niệm hiện đại, Địa lý học là một hệ thống các khoa học tự
nhiên và xã hội, nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, sản xuất và các
thành phần của chúng. Địa lý học có những mối quan hệ rất mật thiết với các
môn khoa học khác như: Có mối quan hệ với toán học, vật lý học, hóa học, sinh
học, sử học, kinh tế chính trị học, văn học và với nhiều môn kỹ thuật khác. Do
vậy trong dạy học địa lý cần thiết phải có sự kết hợp kiến thức của các môn học
khác và ngược lại dạy học môn khác cũng cần phải có sự kết hợp kiến thức của
môn địa lý.
Dạy học liên môn là một nguyên tắc quan trọng trong dạy học ở trường
phổ thông nói chung và môn Địa lí nói riêng. Đây được coi là một quan niệm
dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao
chất lượng giáo dục trong các nhà trường.
Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các
môn học với nhau, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức là
con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau. Từ
những năm 60 của thế kỉ XX, người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợp
trong việc xây dựng chương trình dạy học. Tích hợp là một khái niệm của lí
thuyết hệ thống, nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể,
cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này.
Tùy theo khoa học cụ thể mà có thể tích hợp các môn khoa học khác lại
với nhau như: Lí- Hóa- Sinh, Văn- Sử- Địa. Hoặc có thể tích hợp được cả các
môn tự nhiên với các môn xã hội như: văn, toán, hóa, sinh, GDCD…Ở mức độ
cao, sự tích hợp này sẽ hình thành những môn học mới, chứ không phải là một
sự lắp ghép thông thường các môn riêng rẽ lại với nhau. Tuy nhiên, các môn vẫn
giữ vị trí độc lập với nhau, chỉ tích hợp những phần gần nhau. Ở mức độ thấp thì
việc tích hợp được thực hiện trong mối quan hệ liên môn. Những môn được học
riêng rẽ nhưng cần chú ý đến những nội dung có liên quan đến các bộ môn khác,
trong quá trình dạy học chỉ cần khai thác, vận dụng các kiến thức có liên quan
đến bài giảng mình đang thực hiện.

3.Tiến trình thực hiện bài học sử dụng kiến thức liên môn
Cách sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lý tùy vào bài cụ thể,
giáo viên có thể huy động nhiều kiến thức khác nhau của các bộ môn khác nhau
vào dạy học nhưng phải làm sao đáp ứng được yêu cầu, mục đích đề ra. Tuy
nhiên để việc vận dụng kiến thức liên môn vào bài học đạt được kết quả như
mong muốn, trong quá trình soạn giảng, giáo viên cần phải thực hiện các bước
sau đây
3.1. Xác định mục tiêu bài học dựa trên chuẩn kiến thức kỹ năng
3.2. Xác định kiến thức liên môn cần sử dụng trong bài( Kiến thức môn gì?; Sử
dụng ở mục nào?...)
3.3. Xác định mục đích sử dụng kiến thức liên môn trong bài học
Việc sử dụng kiến thức liên môn kết hợp với các phương tiện kĩ thuật để
gây hứng thú học tập Địa lí cho học sinh, đồng thời để củng cố, kiểm tra, đánh
4


giá kiến thức của học sinh và khả năng vận dụng của học sinh vào các tình
huống cụ thể. Như vậy, kiến thức liên môn vừa có chức năng minh họa vừa có
chức năng nguồn tri thức, nên trong dạy học Địa lí giáo viên cần phát huy tốt
các chức năng này. Vấn đề đặt ra là khi nào sử dụng kiến thức liên môn, sử dụng
vào những mục đích gì ? Theo tôi, giáo viên có thể sử dụng kiến thức liên môn
theo 3 mục đích sau:
+ Thứ nhất, sử dụng kiến thức liên môn để vào bài, gây hứng thú học tập cho
học sinh.
+ Thứ hai, sử dụng kiến thức liên môn để minh họa hoặc giảng giải nội dung bài
học
+ Thứ ba, giáo viên sử dụng kiến thức liên môn như một cơ sở để học sinh tìm
tòi, khám phá kiến thức Địa lý dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Bằng cách đó,
giáo viên hình thành và rèn luyện cho học sinh phương pháp học tập tư duy, kỹ
năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

học sinh đăng ký học và thi theo định hướng khối C ở trường THPT Ba Đình
giảm sút và chiếm tỉ lệ nhỏ, năm học 2014-2015 chỉ còn 24/526 học sinh khối
12 lựa chọn học khối C chiếm 4,5%. Vì vậy đa số học sinh không quan tâm
nhiều đến các môn xã hội, trong đó có môn Địa lý, không đầu tư thời gian cho
việc học ở nhà, trên lớp rất hời hợt, mang tính đối phó. Điều đó ảnh hưởng lớn
đến tâm lý của giáo viên ngại đầu tư, ngại áp dụng các phương pháp, kỹ thuật
dạy học tích cực vì vừa mất nhiều thời gian, công sức, tốn kém về vật chất, trong
khi học sinh ít hợp tác trong quá trình tổ chức các hoạt động học tập. Hiệu quả
giờ học vì thế chưa đạt như mong muốn.
Ngoài ra còn các nguyên nhân khác như ở nhiều trường điều kiện dạy học,
trang thiết bị còn hạn chế, thiếu thốn, gây khó khăn cho việc đổi mới phương
pháp dạy học của giáo viên, lượng kiến thức nhiều song thời gian học cho bộ
môn thì ít…
Từ thực tế trên, việc bắt buộc hay kêu gọi học sinh học và thi các môn xã hội
là điều rất khó khăn, nhưng cũng không thể không đào tạo học sinh – chủ thể
tương lai của đất nước trở thành con người phát triển toàn diện. Vì vậy theo tôi
nghĩ, đối với giáo viên dạy các môn xã hội, cần phải nghiên cứu đổi mới phương
pháp dạy học như thế nào để cung cấp được những kiến thức cơ bản của bộ môn
cho học sinh, kiến thức đó học sinh dễ hiểu, dễ nhớ nhất, nhưng không làm cho
học sinh cảm thấy nhàm chán, không cảm thấy địa lý là môn học khô khan, tiết
học trở nên sinh động, nhẹ nhàng, để lại ấn tượng trong học sinh, lôi cuốn được
học sinh tham gia vào các hoạt động học tập. Phương pháp dạy học liên môn là
phương pháp dạy học phần nào đã giải quyết được vấn đề này. Mặc dù các tiết
dạy học theo kiểu này cũng chưa được nhiều như các tiết học sử dụng các
phương pháp khác trong dạy học địa lý ở trường THPT Ba Đình, nhưng phần
nào cũng đã đem lại những hiệu quả nhất định cho việc dạy học bộ môn, đối với
một trường đa số học sinh và phụ huynh ít quan tâm đối với việc học các môn xã
hội.
III. Vận dụng kiến thức môn Văn học, Hóa học trong dạy chủ đề thiên
nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa SGK địa lý 12( Thời gian 2 tiết)

Câu 1: Kiểu thời tiết “ Mưa xuân phơi phới bay” ở miền nào của nước ta. Giải
thích hiện tượng mưa xuân được nhắc đến trong hai câu thơ:
“ Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay
Hoa xoan lớp lớp rụng rơi đầy”
( Mưa xuân, Nguyễn Bính)
Đáp án:
- Kiểu thời tiết trong hai câu thơ của Nguyễn Bính chỉ có ở miền Bắc nước ta
vào nửa sau mùa đông.
- Giải thích:Vào cuối đông, đầu xuân, khối khí lạnh từ trung tâm cao áp Xibia
7


(Gió mùa đông bắc) di chuyển lệch hướng về phía đông, qua biển trước khi vào
lãnh thổ nước ta, tạo nên một kiểu thời tiết lạnh ẩm, có mưa phùn cho vùng ven
biển và các đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ.
Câu 2: Hiện tượng thời tiết “Một dãy núi mà hai màu mây, Nơi nắng nơi mưa,
khí trời cũng khác” trong bài thơ “Trường Sơn đông,Trường Sơn tây” của nhà
thơ Phạm Tiến Duật xảy ra sườn nào của dãy Trường Sơn?. Hãy giải thích hiện
tượng trên.
Đáp án:
- Hiện tượng thời tiết “Một dãy núi mà hai màu mây, Nơi nắng nơi mưa, khí
trời cũng khác” trong bài thơ “Trường Sơn đông,Trường Sơn tây” của nhà thơ
Phạm Tiến Duật xảy ra ở hai sườn phía đông và phía tây dãy núi Trường Sơn
của. Nơi nắng ở sườn phía đông, nơi mưa ở sườn phía Tây trong thời gian đầu
mùa hạ với sự hoạt động của gió mùa Tây nam.
- Giải thích: Vào đầu mùa hạ, khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương di
chuyển theo hướng Tây Nam xâm nhập trực tiếp và gây mưa lớn cho Nam Bộ và
Tây Nguyên. Khi gặp bức chắn địa hình dãy Trường Sơn, gió buộc phải di
chuyển lên cao, theo qui luật đai cao cứ lên cao 1000m nhiệt độ không khí giảm
60c, do đó đến một độ cao nhất định hơi nước trong không khí ngưng đọng và

Ca(HCO3)2(dd) → CaCO3(r) + H2O(l) + CO2(dd)
Nhũ đá "lớn" lên với tốc độ 0,13 mm một năm. Các nhũ đá "lớn" nhanh nhất là
những nơi có dòng nước dồi dào cacbonat canxi và CO 2, tốc độ lớn có thể đạt
3 mm mỗi năm
Từ đó giáo viên có thể khẳng định khu vực nhiệt đới ẩm là khu vực có quá
trình phong hóa hóa học diễn ra mạnh do có lượng nước dồi dào, nhiệt độ cao
nên khả năng hòa tan CO2 là rất lớn.
* Ở mục 2.c. Khi dạy về biểu hiện của tính chất nhiệt đới qua thành phần đất,
giáo viên có thể sử dụng kiến thức hóa học để chứng minh đặc điểm của đất
feralít là chua và có màu đỏ vàng
- Ở vùng nhiệt đới nóng ẩm, các khoáng vật bị phá hủy mạnh mẽ tạo ra các
oxit: SiO2 , Al2O3 , Fe2O3 và oxit của các kim loại kiềm, kiềm thổ ( Mg, Ca, K).
- Trong điều kiện độ ẩm cao, nên các oxit Fe, Al kết tinh thành các oxit (R 2O3 )
ngậm nước kết tủa: Fe2O3 .nH2O (limonit), Al2O3 .nH2O (boxit), khó rửa trôi nên
tồn tại trong đất nhiều hơn, làm cho đất có màu đỏ vàng.
- Ôxit SiO2 bị thủy phân thành H2SiO3, oxit của các kim loại kiềm và kiềm thổ bị
thủy phân thành các hydroxyt hòa tan, nên bị rửa trôi nhiều, tính axit trong đất
tăng làm cho đất chua
* Mục 3.b. Ảnh hưởng đến các hoạt động sản xuất khác và đời sống
Sau khi học sinh đã nắm được những khó khăn của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió
mùa đối với các hoạt động sản xuất và đời sống qua kiến thức cơ bản sách giáo
khoa, các hình ảnh giáo viên minh họa như: Máy móc han rỉ trong không khí,
nông sản nấm mốc khi độ ẩm cao...giáo viên dùng kiến thức hóa học để giúp học
sinh hiểu hơn tại sao trong môi trường nhiệt đới ẩm máy móc, thiết bị làm bằng
hợp kim thường bị han rỉ, ăn mòn, nhanh chóng hư hỏng. Từ đó học sinh có thái

9


độ trong việc bảo vệ máy móc, đồ dùng sinh hoạt bằng kim loại một cách tích

Nam và mối quan hệ giữa chế độ nước sông và mùa của khí hậu giáo viên có thể
sử dụng đoạn văn sau để khai thác kiến thức địa lí.
“ Vào mùa đông, dòng sông trở nên lạnh lẽo, buồn tẻ vắng bóng người, nó như
đơn côi lạnh giá hơn! Lòng sông khô cạn, bãi sỏi, doi cát nhô lên, mấp mô, gò
đống. Nước sông lặng lẽ trôi, có những đoạn sông, người lội qua chỉ ngập
gióng chân trẻ con.
Chỉ khi mùa hè tới những trận mưa rào như xối, sông mới choàng tỉnh. Nước
từ thượng nguồn đổ về, nước từ trăm khe đổ ra, nước dâng ngập bến bờ, dòng
sông giận dữ gầm réo, sẵn sàng cuốn phăng, nhấn chìm những gì có thể”
(Dòng sông và nỗi nhớ - Bùi Nhật Lai)
Giáo viên đặt câu hỏi để giúp học sinh khai thác kiến thức địa lí trong đoạn văn:
- Dòng sông mà tác giả đề cập trong đoạn văn chảy ở miền nào của nước ta?
Tại sao?
- Đoạn văn trên diễn tả đặc điểm nào của sông ngòi Việt Nam? Giải thích
nguyên nhân?
Đáp án:
- Sông chảy ở miền Bắc nước ta. Vì chỉ ở miền Bắc mới có mùa đông lạnh

11


- Đoạn văn trên diễn tả đặc điểm là chế độ nước sông thay đổi theo mùa
+ Mùa đông sông cạn nước do mưa ít
+ Mùa hạ sông nhiều nước do mưa nhiều
Chế độ nước sông phụ thuộc vào chế độ mưa, mà mưa theo mùa, nên nước sông
cũng thay đổi theo mùa. Mùa lũ tương ứng với mùa mưa, mùa cạn tương ứng
với mùa khô.
IV. Kết quả thực nghiệm
Để kiểm nghiệm tính thực tiễn của đề tài, năm học 2014 – 2015, tôi đã
tiến hành thử nghiệm dạy bài “Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa” ở hai lớp 12E,

%
lượng
%
lượng
18
40,0
20
44,4
7
15,6
4

9,5

18

42,9

20

Lớp thực
nghiệm,
lớp
đối
chứng
Lớp thực
nghiệm
Lớp
đối
chứng


55,6

8

17,8

0

0

12I

42

5

11,9

16

38,0

18

42,8

3

7,3

1. Kết luận
Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học nói chung, trong dạy học địa lý
nói riêng là hết sức cần thiết. Bởi vì phương pháp này, giúp cho bài học địa lý
trở nên sinh động hơn, mang lại cảm hứng học tập cho học sinh, từ đó học sinh
yêu thích môn địa lý, tích cực, say mê sáng tạo trong quá trình học tập, khắc sâu
được kiến thức, rèn luyện được các kỹ năng, ngoài ra còn giúp cho giáo viên
tăng thêm vốn hiểu biết của minh đối với các môn học khác, linh hoạt hơn trong
việc sử dụng phương tiện, phương pháp dạy học cho phù hợp. Tuy nhiên để áp
dụng có hiệu quả kiến thức liên môn vào giảng dạy môn địa lý đòi hỏi giáo viên
phải:
- Tăng cường tự học, tự nghiên cứu các môn học khác để có thêm vốn kiến thức
vận dụng vào bài giảng địa lý
- Nghiên cứu kỹ nội dung chương trình môn địa lý ở từng cấp học, lớp học để từ
đó xác định rõ những phần kiến thức cần phải vận dụng kiến thức liên môn
- Sử dụng kiến thức liên môn vào bài học cần phải linh hoạt, đảm bảo được mục
tiêu của bài học.
- Tăng cường phối hợp phương pháp, phương tiện dạy học có hiệu quả; chú ý
đến các đối tượng học sinh...
Sáng kiến kinh nghiệm mới chỉ được thực hiện ở phạm vi hẹp, ở một chủ
đề trong hai tiết, với việc sử dụng kiến thức của hai môn học là văn học và hóa
học, nhưng đã phần nào cho thấy được tính thiết thực, hiệu quả của dạy học liên
môn. Rất mong phương pháp dạy học liên môn được tiếp tục đồng nghiệp
nghiên cứu, bổ sung một cách hoàn chỉnh và được ứng dụng rộng rãi hơn trong
dạy học địa lý ở trường THPT.
2. Kiến nghị
- Bộ giáo dục cần tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh nội dung sách giáo khoa sao
cho phù hợp, tránh trùng lập nội dung ở các tiết học, phù hợp về thời gian tiết
học là 45 phút, tăng cường thông tin trên các kênh hình, giúp cho học sinh chủ
động sáng tạo trong khai thác kiến thức địa lý
- Các nhà trường tăng cường chỉ đạo để giáo viên tích cực tham gia các cuộc thi