GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

1. PHẦN MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài
Năm tháng qua đi với mọi nỗ lực và tham vọng, Tần Thủy Hoàng không thể nào ngăn
cản dấu ấn của thời gian trên Vạn Lý Trường Thành. Gạch đã mục, cỏ hoang đã mọc,
trường thành kia chỉ còn là “vang bóng của một thời huy hoàng lộng lẫy”. Trong dòng chảy
thời gian hàng trăm, hàng ngàn năm có bao sự kiện, bao chuyện đời bị phủ mờ, lãng quên.
Thời gian có thể phá hủy tất cả nhưng dường như có một nơi thời gian không bao giờ bước
tới. Nơi ấy là “trường thành” trong tâm khảm người Việt Nam. Nhất là những câu nói dân
gian từ ngàn xưa vọng lại vẫn đậu mãi trong lòng mỗi người con đất Việt, gợi nhớ gợi
thương. Điều đó thể hiện rõ hơn cả qua mảng ca dao dân ca trong chương trình Ngữ văn
lớp 7.
Xã hội biến động không ngừng, lòng người luôn đổi thay, đến một phút giây nào đó
trước những trắc trở, tình huống gai góc trong cuộc sống, những vấn đề cần giải đáp thì bất
chợt nhứng áng ca dao ấy lại ùa về trong ta làm sáng lên bao ý tưởng đẹp, bao gợi ý hay. Vì
sao ca dao lại có sức hút lạ kỳ như vậy? Phải chăng thơ ca trữ tình dân gian được sáng tác,
nuôi dưỡng, lưu truyền bởi tập thể nhân dân lao động, những người chân lấm tay bùn, một
đời “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Nhân vật trữ tình trong thơ ca dân gian là những
con người bình dị, những người dân lao động chân chính. Qua con mắt suy nghĩ và trái tim
của họ, cuộc sống được phản ánh một cách chân thật và đa dạng. Vì thế các nhà nghiên cứu
đã từng đánh giá rất cao giá trị nhiều mặt của thơ ca dân gian “là tiếng tơ đàn muôn điệu
của tâm hồn quần chúng”.
Nằm trong dòng văn học dân gian, ca dao như dòng suối đậm đà hồn thiêng dân tộc,
ngọt ngào hương sắc đồng quê. Xuân Diệu trong lời bạt cho sách dân ca miền Nam Trung
Bộ có viết “Những câu ca dao từ Nam chí Bắc như có đất, như có nước, như có cát, như có
biển, như có mồ hôi người, chúng ta sẽ cảm thấy dần dần tụ lại nơi khoé mắt một giọt ướt
sáng ngời. Đó là một giọt tinh tuý chắt ra từ ruột già của non sông”.
Những bài ca dao là dòng sữa ngọt lành nuôi dưỡng tâm hồn và bồi đắp năng khiếu thẩm
mỹ cho thế hệ trẻ. Là sáng tác của quần chúng nhân dân, những bài ca dao có tác dụng giáo
dục và giáo dưỡng to lớn đối với các thế hệ học sinh phổ thông. Ca dao đem lại cho ta

kinh nghiệm cùng với đồng nghiệp nhằm bồi đắp tình cảm, giáo dục kỹ năng sống về tình
yêu gia đình và tình yêu quê hương đất nước cho học sinh.
1.2. Phạm vi của đề tài
Trong chương trình ngữ văn lớp 7, phần cao dao chiếm một vị trí khá quan trọng, nội
dung đa dạng, phong phú như những câu hát than thân, những câu hát về tình cảm gia đình,
những câu hát về tình yêu quê hương đất nước con người, những câu hát châm biếm ...
Song điều kiện thời gian có hạn, với đề tài này tôi chỉ nghiên cứu trong phạm vi nội dung
Những câu hát về tình cảm gia đình và những câu hát về tình yêu quê hương đất nước con
người.
Sáng kiến kinh nghiệm được áp dụng nghiên cứu thực hiện tại lớp 7A, 7B trường THCS
nơi tôi đang giảng dạy.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------2


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

2. NỘI DUNG
2.1. Thực trạng trong việc dạy và học văn học dân gian ở lớp 7
2.1.1. Về phía người dạy
Một bộ phận giáo viên hiện nay vẫn dạy ca dao với tiềm thức là văn học viết, không đặt
nó vào vốn văn học dân gian trữ tình truyền thống để khai thác, tiếp cận.
Mỗi bài ca dao thường có nội dung và nghệ thuật lại đặt trong một chùm ca dao được
khai thác trong một tiết học, bởi vậy giáo viên thường bị thiếu thời gian để khai thác sâu
sắc các bài ca dao.
Phổ biến nhất là cách “diễn nôm ca dao”. Với cách này, người dạy nói lại nội dung trực
tiếp của ca dao. Bằng cách giảng này thường không đem lại hào hứng học tập cho học sinh
vì nội dung giảng không có gì mới mẻ.
Có người lại phức tạp hóa sự giản dị của ca dao, lôi cuốn học sinh bằng những lời lẽ
bóng bẩy, những thuật ngữ chuyên môn khiến học sinh không có những cảm xúc thực sự

Yếu thích: 25%

Bình thường: 33,21%

Không thích: 41,79%

b. Kết quả khảo sát chất lượng phần ca dao:
Kết quả
TT Lớp
Giỏi
Khá
TB
Yếu
số SL %
SL
%
SL
%
SL
%
1 7A 38 01 2,6 11 28,9 17 44,7
09
23,7
2 7B 39 02 5,1 10 25,6 19 48,7
08
20,5
Tổng
77 03 3,9 21 27,3 36 46,8
17
22,1

người dân Việt. Trong ca dao, những cảm xúc, những suy nghĩ và tình cảm được biểu hiện
đều gắn liền với những cảnh ngộ sống, đều do hoàn cảnh, những cảnh ngộ đời sống đó tạo
ra, gợi lên. Vì vậy khi giảng dạy phần này với từng bài ca dao cụ thể, tôi đã cố gắng gợi ra
đưa các em vào từng hoàn cảnh, từng lời ca của mỗi bài.
Qua mỗi bài tôi đã phát huy ưu thế của ca dao bằng cách tạo tâm thế cho giờ học qua
giọng đọc diễn cảm, có thể hát dân ca để mở rộng thêm vốn hiểu biết của học sinh.
2.2.2. Xây dựng hệ thống câu hỏi
Đặc trưng trong phân môn Văn là đi từ văn đến ý, từ phân tích đến giảng bình. Giáo viên
phải xác định được hệ thống câu hỏi phù hợp với đặc trưng thể loại. Như chúng ta đã biết
phần lời của những câu hát dân gian thiên về tình cảm và biểu hiện lòng người, thường đan
xen ở các cách thể hiện: phú, tỉ hoặc hứng. Nó sống được đến ngày nay là nhờ dân ca.
Nhưng khi đưa vào nhà trường đã được văn bản hoá và vì vậy nó cũng được nghiên cứu
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------5


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

như một tác phẩm nghệ thuật. Nhưng trong quá trình dạy học nó cũng cần được làm sống
dậy môi trường dân gian ở dạng tinh, đơn giản, đủ để kích thích cảm thụ. Vì ca dao thuộc
thể loại trữ tình dân gian cho nên trong quá trình phân tích giáo viên cần tăng cường câu
hỏi cảm xúc, hình dung tưởng tượng và các câu hỏi về chi tiết nghệ thuật. Tạo điều kiện
cho các em chóng thuộc và tiếp nhận những cách thể hiện độc đáo của ca dao. Ca dao
thường nghiêng về vẻ đẹp trang trọng trong đời thường con người. Câu hỏi cảm xúc nghệ
thuật cần cố gắng huy động với một khối lượng đáng kể.
Hệ thống câu hỏi cảm xúc là hệ thống câu hỏi tìm ra phản ứng trực giác của người đọc
bị tác động bởi nội dung và hình thức của tác phẩm ở mức độ ấn tượng ban đầu. Nó đi sâu
vào cảm xúc thẩm mĩ. Trả lời hệ thống câu hỏi này, người đọc xác định được cảm xúc của
mình khi đọc xong tác phẩm, thể hiện ấn tượng ban đầu của mình trước hình thức nghệ
thuật hay nội dung trực tiếp có tính chất vật chất của tác phẩm. Ngay trong hệ thống nhỏ
thứ nhất của loại câu hỏi cảm xúc đó cũng luôn xét đến sự chi phối của thể loại và lứa tuổi

đó, thấm thía hạnh phúc của tình cảm gia đình. Vì vậy liên hệ với các quan hệ tốt hay chưa
tốt của học sinh với gia đình là điều cần thiết. Cũng có thể bằng cách để cho học sinh kể về
gia đình mình, tình cảm của mình đối với gia đình mình. Hoặc từ thực tế các lỗi của học
sinh đối với gia đình như không vâng lời cha mẹ, không kính trọng ông bà, anh em không
thương yêu nhau.
Ví dụ, khi dạy bài

“Công cha như núi ngất trời

Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông
Núi cao biển rộng mênh mông
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi!”.
Hỏi: Câu nào trong bài ca dao nói lên lời khuyên tha thiết?
Trả lời: Hai câu cuối là lời nhắn nhủ ân tình thiết tha. Hai tiếng “con ơi” làm cho lời ru
trở nên ngọt ngào, thấm thía. Sử dụng từ Hán Việt “Cù lao chín chữ” để nói công lao sinh
thành, nuôi dưỡng, dạy bảo con cái vất vả khó nhọc nhiều bề. Do đó các em phải “ghi
lòng” tạc dạ công ơn to lớn của cha mẹ, sống có hiếu làm tròn bổn phận đạo làm con …
Hỏi: Trong cuộc sống gia đình có bao giờ em lỡ lời với cha mẹ, làm trái với lời khuyên
của bài ca dao không?
Trả lời: Học sinh kể một sự việc đã phạm lỗi với cha mẹ. Qua câu chuyện của học sinh
kể, giáo viên tích hợp giáo dục kỹ năng sống, phải biết quan tâm giúp đỡ cha mẹ từ những
việc nhỏ như quét nhà, nấu cơm, rửa bát, … Chính những việc làm đó, góp phần giữ trọn
đạo làm con …
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------7


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

Ví dụ khác, khi dạy bài


tế và lòng tự hào đối với con người và quê hương đất nước Việt Nam. Khi dạy bài này, giáo
viên nên sử dụng tranh ảnh và bản đồ để giúp học sinh thấy được vẻ đẹp của các danh lam
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------8


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

thắng cảnh đất nước. Từ đó giáo dục thái độ trân trọng giữ gìn, bảo tồn những di sản văn
hóa của dân tộc đồng thời tích hợp giáo dục môi trường cho học sinh.

Đền Sòng

Cầu Thê Húc

Ta xét thêm ví dụ: Khi dạy bài dân ca về quê hương đất nước, con người (tiết 10)
Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng mênh mông bát ngát
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------9


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

Đứng bên tê đồng ngó bên ni đồng bát ngát mênh mông.
Thân em như chẽn lúa đòng đòng
Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai ....
Hai câu thơ đầu học sinh dễ dàng nhận vẻ đẹp rộng lớn bao la, các cánh đồng lúa, đó là
vẻ đẹp “Cò bay mỏi cánh sao không thấy bờ” nhưng câu lục bát cuối.
Thân em như chẽn lúa đòng đòng
Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai.
Học sinh chưa hiểu được, vì một lẽ đơn giản: Xã hội ta ngày nay có sự bình đẳng, tự do
hôn nhân, không còn cảnh ép duyên như xưa nữa, hơn nữa các em mới là học sinh lớp 7,

Những quan niệm đó hết sức sai lầm cần phải phê phán. Bởi thực tế giảng dạy đã cho ta
thấy rất rõ không có bộ môn khoa học nào là không có phần luyện tập, thực hành. Chỉ
thông qua thực hành luyện tập, học sinh mới nắm bắt bài học sâu sắc hơn. Với bộ môn
Ngữ văn, phần dạy ca dao dân ca thì khâu luyện tập lại càng quan trọng. Nếu chỉ đơn thuần
dạy cho các em hiểu nội dung và nghệ thuật của bài ca dao thì dễ rơi vào tình trạng
nhàm chán, bởi những bài ca dao có cùng chung chủ điểm thường giống nhau về nội dung
và nghệ thuật có những nét khái quát tương tự như nhau. Nhưng cũng vẫn là những bài ca
dao đó, khi các em đựơc cất lên bằng những làn điệu dân ca các miền khác nhau, thì nó trở
nên gần gũi, quen thuộc, dễ nhớ, dễ thuộc biết bao. Âm thanh của lời ca kết hợp với nền
nhạc dân gian đã giúp các em cảm thụ tác phẩm dân gian nhanh hơn, dễ dàng hơn trong
học tập. Đồng thời thông qua đó giáo viên đã rèn cho học sinh mạnh dạn hơn trong học tập,
giao tiếp, giúp các em bộc lộ những khả năng khác của bản thân như năng khiếu văn nghệ,
năng khiếu thuyết trình ...
Thông qua luyện tập, học sinh rèn luyện được kỹ năng cảm thụ văn bản, kỹ năng luyện
viết đoạn văn, bộc lộ tình cảm một cách chân thành, mộc mạc về gia đình và tình yêu quê
hương đất nước.
Ví dụ, khi học xong phần ca dao về quê hương đất nước con người học sinh luyện tập 35 phút theo yêu cầu viết một đoạn văn biểu cảm về quê hương mình. Các em phải biết chọn
nét đẹp về cảnh vật và con người để lại trong lòng ấn tượng sâu sắc.
2.2.4. Giáo dục tình cảm học sinh qua hoạt động ngoại khóa
Ngoại khoá là một trong những khâu thực hành khá quan trọng, bởi thông qua những
buổi ngoại khoá, giáo viên giúp học sinh cảm thụ văn học tốt hơn, đồng thời phát hiện,
bồi dưỡng năng khiếu, diễn xuất văn nghệ, giúp các em mạnh dạn hơn trong quá trình học
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------11


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

tập. Hơn thế nữa thông qua buổi ngoại khoá học sinh thêm yêu hơn bộ môn Ngữ văn - vốn
là bộ môn mà các em thường ngại học bởi cho rằng nó trừu tượng dài dòng ...
Thực tế những buổi ngoại khoá văn học do tổ Văn đảm nhiệm trong nhiều năm qua đã


Ví dụ, khi dạy văn bản “Những câu hát về tình cảm gia đình” trong quá trình khai thác
tôi đưa các bức tranh vào bài giảng.

Biết chăm sóc người thân khi đau ốm

Chị ngã em nâng
Qua hình ảnh giáo dục kỹ năng sống, biết thương yêu giúp đỡ người khác, phát huy
truyền thống đạo lí của người Việt Nam “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”,
“Bầu ơi thương lấy bí cùng
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------13


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”.
Hoặc cho các em xem băng hình câu chuyện “Vì sao hoa cúc có nhiều cánh nhỏ” của
một em bé với mong ước mẹ của mình nhanh khỏi bệnh và sống lâu.
2.2.6. Sưu tầm, sáng tác ca dao theo chủ đề tương tự
Học văn, bên cạnh việc cung cấp cho học sinh những kiến thức và kỹ năng cơ bản, một
trong những nội dung khá quan trọng là bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học, có những
rung cảm thẩm mỹ. Góp phần khám phá “cái chất” còn ẩn dấu, tìm cái riêng, cái độc đáo,
sáng tạo của học sinh.
Để nâng cao năng lực cảm thụ ca dao cho học sinh, trong quá trình giảng dạy tôi đã lồng
ghép các câu ca dao có nội dung tương tự để khắc sâu kiến thức.
Ví dụ, khi dạy bài ca dao “Công cha như núi ngất trời” giáo viên nên yêu cầu học sinh
tìm những bài, những câu ca dao có nội dung tương tự, như:
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha

GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

b. Kết quả khảo sát chất lượng phần ca dao:
Kết quả
TT Lớp
Giỏi
Khá
TB
Yếu
số SL %
SL
%
SL
%
SL
%
1 7A 38 07 18,4 16 42,1 11 28,9
04
10,5
2 7B 39 08 20,5 16 41,0 13 33,3
02
5,1
Tổng
77 15 19,5 32 41,6 24 31,2
06
7,8
Qua nhiều năm dạy môn Ngữ văn lớp 7 tôi đã có thêm những kinh nghiệm mới để
hướng dẫn các em học sinh nắm được khái niệm, đặc điểm của ca dao - dân ca. Giáo viên
từng bước giúp các em có kĩ năng và chủ động trong việc thưởng thức tác phẩm văn
chương thuộc thể loại trữ tình dân gian. Nhiều em đã thực sự yêu thích môn Ngữ văn, có

tình dân gian) cụ thể với một kĩ năng tổ chức dạy học - kĩ năng sư phạm trước một đối
tượng là học sinh THCS. Tùy theo những bài ca dao - dân ca với đặc trưng thể loại và đề
tài của nó (bởi vì văn bản chỉ tồn tại trong thể loại), mà người giáo viên tổ chức cho học
sinh đọc tác phẩm, chỉ ra phương pháp phát hiện, sưu tập, lựa chọn, phân tích, sử dụng
sáng tạo như tư liệu nguồn để có thể khám phá ý nghĩa, giá trị của tác phẩm. Trên cơ sở đó
mà tích hợp giá trị của nhân cách. Sự tích hợp này sẽ vừa mang bản sắc cá nhân, vừa có sắc
thái cộng đồng - một điểm có thể trở nên rất mạnh, tuỳ thuộc vào tài năng, đức độ của
người giáo viên và môi trường sư phạm.
3.2. Những kiến nghị, đề xuất
Để giảng dạy ca dao có hiệu quả, giáo viên phải thực sự yêu nghề bài giảng mới có hồn,
mới truyền tải hết cái hay cái đẹp của ca dao, của cuộc sống đến với học sinh. Khi giảng
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------16


GÓP PHẦN GIÁO DỤC TÌNH CẢM HỌC SINH QUA GIẢNG DẠY CA DAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 7

dạy văn học dân gian cần xác định đúng đặc trưng thể loại, ý nghĩa của lời ca. Người dạy
cần bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng, xác định được trọng tâm bài giảng. Tùy từng nội
dung mà giáo viên vận dụng phương pháp một cách linh hoạt đồng thời rèn cho các em kỹ
năng nghe, đọc, viết thành thạo; tích lũy vốn ca dao thường xuyên, với nội dung phong
phú, đa dạng. Cần chú trọng giáo dục tư tưởng tình cảm, hình thành nhân cách của người
học sinh trong thời đại mới.
Tóm lại, với nhận thức của mình trong một thời gian ngắn, tôi đã nỗ lực tìm tòi, suy nghĩ
vừa đúc rút kinh nghiệm qua quá trình dạy học của mình. Có lẽ, những quan điểm dạy học
dẫ nêu ra chưa hẳn là giải pháp tối ưu trong dạy học ca dao dân ca. Kính mong hội đồng
khoa học góp ý, giúp đỡ để đề tài này trở thành cẩm nang dạy học sâu rộng đến mọi người,
góp phần nâng cao chất lượng dạy học vừa thực hiện tốt mục tiêu đào tạo con người “vừa
hồng vừa chuyên”.
Xin chân thành cảm ơn!
Xác nhận của HĐKH nhà trường