MỤC LỤC
Trang

1. MỞ ĐẦU……………….…………………….………………………....
1.1. Lí do chọn đề tài……………………….……………………...............
1.2. Mục địch nghiên cứu……….……………………………....................
1.3. Đối tượng nghiên cứu…...……………....……………….....................
1.4. Phương pháp nghiên cứu…...……………………………..…………..
2. NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM…………………..….
2.1. Cơ sở lí luận………………………………………………….………..
2.2. Thực trạng vấn đề…………..……………………….…………………
2.3. Giải pháp thực hiện………………………………………….………...
Phần I: Một số yêu cầu khi hướng dẫn học sinh Đọc- hiểu các tác phẩm văn
học viết theo thể loại kí
1. Bám sát đặc trưng thể loại là con đường ngắn nhất giúp học sinh Đọc-hiểu
tác phẩm văn chương viết theo thể loại kí một cách tích cực, chủ động
2. Bám sát đặc điểm phong cách nghệ thuật tác giả
3. Rèn luyện phương pháp đọc văn cho học sinh

2
2
2
2
2
2
2
3
3
3
4
6

Cách đây hơn hai thập kỉ, bàn về dạy văn cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã
nói: “Chúng ta phải xem lại cách dạy văn trong nhà trường phổ thông của ta, không
nên dạy như cũ, bởi vì dạy như cũ thì không chỉ việc dạy văn không hay mà sự đào
tạo cũng không hay. Vì vậy, dứt khoát chúng ta phải có cách dạy khác”. Quả đúng
như vậy, dạy văn là sự giải mã một cách nghệ thuật những cái vô hình sau cái hữu
hình, cái im lặng sau cái âm thanh, cái thần thái của mỗi con chữ, cái đa nghĩa, cái
lấp lửng, cái không xác định... Có thể nói, dạy văn không chỉ đơn thuần là dạy kiến
thức mà còn là sự bồi dưỡng tâm hồn. Sau mỗi giờ học, giáo viên làm cho học sinh
rung động yêu đời, yêu cuộc sống và lớn lên thêm một chút trong nhận thức.
Nhưng thực tế hiện nay môn văn trong nhà trường đối với học sinh không lấy gì
làm hấp dẫn.. Khi các em không còn hứng thú với môn văn nên thầy cô cũng dễ bị
mất đi niềm say xưa truyền đạt kiến thức đến cho học sinh.
Từ những vấn đề nêu trên, thông qua thực tế giảng dạy của bản thân với
những khó khăn gặp phải khi trực tiếp đứng lớp hướng dẫn học sinh, cùng với sự
trao đổi kinh nghiệm của các đồng nghiệp, tôi xin giới thiệu đề tài sáng kiến kinh
nghiệm: Hướng dẫn học sinh tiếp cận thể loại kí trong chương trình Ngữ văn
THPT theo hướng tích cực, chủ động.
1.2. Mục đích nghiên cứu
Khi lựa chọn đề tài này, trước tiên là giúp học sinh có hứng thú và dễ tiếp cận
hơn thể loại kí trong chương trình Ngữ văn THPT, sau là giúp các em dù học lực
trung bình và yếu có thể tiếp cận được một cách nhanh nhất, dễ hiểu nhất, từ đó tự
tin, tích cực học tập để đạt kết qủa cao trong các kỳ thi.
1.3. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng để tôi nghiên cứu, xây dựng nên đề tài này chính là những đặc
trưng, đặc điểm của thể loại Kí trong chương trình Ngữ văn THPT.
1.4. Phương pháp nghiên cứu
Khi thực hiện đề tài này, phương pháp mà tôi sử dụng là phương pháp đọc
hiểu tác phẩm văn chương dựa vào đặc trưng thể loại và bám sát đặc điểm phong
cách nghệ thuật của tác giả, kết hợp sử dụng phương pháp và dụng cụ trực quan.
2. NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

học các tác phẩm văn học viết theo thể loại kí nói riêng ngày càng trầm trọng. Thực
tế cho thấy, cứ đến các tiết học thuộc các tác phẩm viết theo thể loại kí các em
thường tỏ ra ngại học, uể oải và thường hay kêu ca. Sau khi học xong, một thời
gian kiểm tra lại thì kiến thức của các em rất mơ hồ. Từ thực trạng đó, là người
trong cuộc chúng ta không thể không đặt ra vấn đề về hiệu quả của việc dạy học
văn nói chung và dạy các tác phẩm văn học theo thể loại kí nói riêng. Cho đến nay
đã có những công trình nghiên cứu cơ bản cũng như phương pháp giảng dạy có liên
quan bàn về vấn đề này như: Giáo trình Lí luận văn học của Hà Minh Đức; Phương
pháp dạy học văn của Phan Trọng Luận....và một số bài viết trên các tạp chí khác.
Tuy nhiên, chất lượng dạy và học ở các tác phẩm văn học viết theo thể loại kí vẫn
chưa được cải thiện nhiều. Điều đó chứng tỏ những tìm tòi nghiên cứu đó vẫn chưa
đáp ứng yêu cầu hoặc chưa có tính khả thi. Vì vậy, hòa chung với việc đổi mới
phương pháp dạy và học đang diễn ra trong toàn ngành hiện nay nhằm nâng cao
chất lượng dạy và học, từ thực tế giảng dạy của bản thân và trao đổi, rút kinh
nghiệm của đồng nghiệp, tôi mạnh dạn giới thiệu đề tài sáng kiến kinh nghiệm:
Hướng dẫn học sinh tiếp cận thể loại kí trong chương trình Ngữ văn THPT theo
hướng tích cực, chủ động.
2.3. Giải pháp thực hiện
Phần I: Một số yêu cầu khi hướng dẫn học sinh Đọc- hiểu các tác phẩm
văn học viết theo thể loại kí.
Có lẽ trong chúng ta không ai còn nghi ngờ về tầm quan trọng của việc
đổi mới phương pháp dạy học văn ở nhà trường phổ thông bởi thực tế cho thấy,
việc dạy văn lâu nay ở nhiều giáo viên hình như còn giang dở, chưa đi trọn đường

3


phải đi dù vẫn đủ năm bước lên lớp. Có người nói vui rằng “Dạy học chỉ cần hai
bước, đó là bước vào dạy cho thật tốt rồi bước ra”. Một câu nói vui nhưng cũng
đáng để nhiều người phải suy nghĩ. việc dạy văn trong nhà trường có lẽ vẫn là giúp

như bút kí, hồi kí, du kí, phóng sự, kí sự, nhật kí, tuỳ bút…Mỗi thể loại lại có đặc
điểm riêng.
Kí có đặc trưng riêng do nội dung và quan điểm thể loại của Kí quy định. Kí
có quan điểm thể loại là tôn trọng sự thật khách quan của đời sống. Nhà văn viết Kí
luôn đảm bảo cho tính xác thực của hiện tượng đời sống được phản ánh trong tác
phẩm. Sự việc và con người trong Kí phải xác thực hoàn toàn, có địa chỉ rõ ràng.
Đó là vì Kí dựng lại những sự thật đời sống cá biệt một cách sinh động, chứ không

4


xây dựng các hình tượng mang tính khái quát. Tính khái quát do tác giả Kí thể hiện
bằng suy tưởng.
Như vậy: để viết một bài Kí không khó, nhưng để có một bài Kí hay thì không
phải chuyện dễ. Và để khai thác một bài Kí đặc sắc lại càng khó hơn với người đọc,
nhất là đối với học sinh phổ thông.
Trong chương trình lớp 12 có hai bài kí thuộc thể loại Tuỳ bút và Bút kí, cho
nên để dạy có hiệu quả thì việc tìm hiểu khái niệm 2 thể loại trên cũng là rất cần
thiết.
Tuỳ bút tự do, phóng túng, tính chủ quan, chất trữ tình rất đậm, nhân vật chính
là cái Tôi của nhà văn. Cho nên sự hấp dẫn của tuỳ bút chủ yếu là ở sự hấp dẫn của
cái Tôi ấy. Vì vậy, khi đọc - hiểu bài văn thuộc thể loại này phải cảm nhận được sự
hấp dẫn của cái Tôi tác giả phong phú, uyên bác, sâu sắc, độc đáo, tài hoa và có
duyên đến mức nào? Tuỳ theo cái Tôi của tác giả mà Tuỳ bút có loại thiên về triết
lí, có loại thiên về thông tin khoa học (Văn hóa, lịch sử, địa lí, hay phong tục…) có
loại thiên về mô tả phong cảnh, cũng có loại thuần tuý trữ tình. Căn cứ vào đặc
điểm này, Giáo viên cũng cần định hướng cho Học sinh xác định bài tuỳ bút đang
tìm hiểu có chủ đề như thế nào? Đọc - hiểu tuỳ bút mà không cảm nhận được chất
trữ tình đậm đà của cái Tôi tác giả là chưa biết đọc tuỳ bút. Do đó, căn cứ vào đặc
điểm riêng của thể loại tuỳ bút, Giáo viên đã có thể định hướng được cách khai thác

định trong các tác phẩm của ông. Trong những bài Tuỳ bút về miền Tây Tổ quốc,
Nguyễn Tuân đặc biệt chú ý khám phá, ngợi ca chất vàng mười của tâm hồn con
người trên cái nền phong cảnh tuyệt vời của Tây Bắc. Vì vậy, khi hướng dẫn học
sinh đọc hiểu trích đoạn tiêu biểu cho Tuỳ bút Nguyễn Tuân không thể không cảm
nhận được vẻ đẹp sự tài hoa và vốn hiểu biết uyên bác của nhà văn. Đặc biệt, phải
cảm nhận được: Chất vàng mười ấy được Nhà văn phát hiện và ngợi ca như thế
nào? Tuỳ bút của Nguyễn Tuân lại có sự kết hợp với yếu tố tự sự. Tác giả đã xây
dựng những nhân vật tài hoa nghệ sĩ hoặc là anh hùng trong chiến đấu hoặc là anh
hùng lao động trong thời kì đổi mới. Vì vậy, khi đọc – hiểu Tuỳ bút của Nguyễn
Tuân phải hiểu được dụng ý nghệ thuật của yếu tố tự sự ấy.
Với Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường thì nét đặc sắc trong sáng tác của ông là
ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén
với suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức phong phú về Triết học, Văn
hóa, Lịch sử, Địa lí… Tất cả được thể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích,
mê đắm và tài hoa. Xuất phát từ việc nắm vững đặc điểm văn phong của Hoàng
Phủ Ngọc Tường, khi đọc - hiểu cụ thể bài Bút kí: “Ai đã đặt tên cho dòng sông”
Chúng ta cần lưu ý cảm nhận được vốn hiểu biết phong phú, chính xác, cảm xúc trữ
tình mê đắm và nghệ thuật biểu hiện vừa ngắn gọn, rõ ràng vừa hấp dẫn, thuyết
phục của tác giả.
Như vậy, đọc - hiểu thể Kí cần phải bám sát phong cách nghệ thuật của nhà
văn là cách định hướng thứ hai khi khai thác thể loại này. Chỉ căn cứ vào phong
cách nghệ thuật của tác giả mới khám phá được nét đặc sắc, độc đáo của cái Tôi tác
giả gửi gắm ở trong bài. Chính phong cách nghệ thuật độc đáo tạo nên sức hấp dẫn
trong quá trình sáng tạo của mỗi nhà văn.
3. Rèn luyện phương pháp đọc văn cho học sinh
Để đạt được mục tiêu giảng dạy, nhiệm vụ của môn Văn, cụ thể là của người
giáo viên văn học, ngoài việc cung cấp những tri thức cơ bản cần phải giúp học
sinh có được kỹ năng, năng lực và phương pháp tự học tốt nhất. Muốn vậy, trước
hết, cần hướng dẫn để học sinh nắm được phương pháp đọc hiểu và sử dụng nó một
cách hiệu quả trong quá trình học tập và nghiên cứu. Bởi vì đây là phương pháp mà

phân tích và tiếp nhận một tác phẩm văn học là việc làm cần thiết và quan trọng.
Để làm được điều này cả thầy và trò cần có sự đầu tư rèn luyện để hình thành thói
quen.
4. Trong khi dạy cần kết hợp sử dụng phương pháp và dụng cụ trực quan
Không phải chỉ ở bậc tiểu học và THCS mới cần sử dụng phương pháp và
dụng cụ trực quan, học sinh THPT tuy sắp đến tuổi trưởng thành nhưng vẫn chưa
có nhiều kinh nghiệm, vốn sống thực tế, nhất là trong điều kiện đời sống xã hội
hiện nay. Vì thế, những dụng cụ trực quan rất có ích cho việc hình dung, tưởng
tượng, tái hiện không khí, bối cảnh và tạo rung cảm cho học sinh trong quá trình
phân tích tác phẩm. Đặc biệt đối với các tác phẩm văn học viết theo thể loại kí thì
yêu cầu này lại càng quan trọng.
Ví dụ như, khi dạy bài “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân có thể cho
các em xem các đoạn phim tư liệu về dòng sông, về thiên nhiên và con người Tây
Bắc... hay khi dạy bài “Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường
cũng có thể cho các em xem phim tư liệu về dòng sông Hương và mảnh đất xứ
Huế, hoặc có thể sử dụng bản đồ du lịch thành phố Huế giúp người đọc có thể hiểu
một cách dễ dàng hơn cái hay, cái đẹp của tác phẩm thông qua những kiến thức
chính xác về mặt Địa lí, về dòng chảy của dòng sông Hương.

7


Tuy nhiên cần lưu ý, việc sử dụng dụng cụ trực quan không phải là việc làm
tùy tiện mà đòi hỏi người giáo viên một sự nhạy cảm và đầu tư cao.
5. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa
Các hình thức của hoạt động ngoại khóa và khả năng giáo dục của nó là điều
không ai phủ nhận. Do đó, cần có kế hoạch áp dụng hình thức này vào quá trình
dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là khi dạy các
tác phẩm văn học viết theo thể loại kí. Thông qua hoạt động ngoại khóa văn học,
học sinh được phát triển cân đối về trí tuệ, đạo đức, thể dục và thẩm mỹ.

phẩm, vào bài dạy một cách hứng thú.

8


Ví dụ: Giảng bài “Ai đã dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường,
ta có thể dẫn dắt học sinh bằng lời giới thiệu, lời dẫn về con sông Hương của Huế ở
vẻ đẹp tự nhiên, văn hoá, lịch sử; hoặc cho học sinh nghe đoạn nhạc “Dòng sông ai
đã đặt tên?” kết hợp một số hình ảnh về sông Hương, xứ Huế và hỏi cảm nhận của
học sinh về dòng Hương.
- Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từ những gì
đã có trong văn bản bằng hệ thống câu hỏi có khả năng tạo được tâm lí thoải mái
trong tư duy của các em khi tiếp cận tác phẩm ở các dạng câu hỏi từ khái quát đến
cụ thể, từ khẳng định đến gợi mở, định hướng.
Ví dụ: Khi tìm hiểu về vẻ đẹp của dòng sông Hương trong bài bút kí “Ai đã
dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường, giáo viên có thể đưa ra câu
hỏi gợi mở: Từ kiến thức thực tế, từ sự chuẩn bị bài ở nhà em hay nêu hiểu biết và
cảm nhận của mình về dòng song Hương?; hay ở đoạn kết giáo viên có thể sử dụng
phần huyền thoại lí giải về nguồn gốc tên của dòng sông để đặt câu hỏi: Em hãy kể
lại huyền thoại về cách lí giải nguồn gốc tên của dòng sông Hương?, để từ đó giúp
học sinh hiểu rõ hơn vẻ đẹp của sông Hương và ý nghĩa nhan đề tác phẩm.
Trong quá trình dạy, để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong
tiếp cận tác phẩm, giáo viên nên rèn cho học sinh thói quen làm việc theo nhóm.
Khi phân tích tác phẩm, đặc biệt là những tác phẩm viết theo thể loại kí lau nay vôn
khó đối với học sinh, giáo viên nên nêu vấn đề và chia nhóm cho họpc sinh thảo
luận và trình bày ý kiến của nhóm, cho các nhóm khác nhận xét, bổ sung sau đó
giáo viên nhận xét tổng hợp vấn đề và chuẩn xác kiến thức.
Ví dụ: Khi tìm hiểu về vẻ đẹp của dòng sông Hương trong bài bút kí “Ai đã
dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường, giáo viên có thể chia nhóm
cho học sinh thảo luận vấn đề ở các khía cạnh như: Nhóm 1: Tìm hiểu vẻ đẹp của

ghi chép về dòng sông bằng nhiều kiến thức, bằng nhiều hiểu biết phong phú, bằng
cách cảm nhận rất tài hoa, tình cảm yêu mến, tự hào. Tất cả được nhà văn trình bày
mạch lạc, rõ ràng, dễ hiểu mà lôi cuốn hấp dẫn qua từng đoạn mang tính chất nghị
luận sắc bén. Trong quá trình đọc - hiểu chi tiết từng đoạn, Giáo viên lần lượt cho
học sinh hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của bài Bút kí với những định hướng cụ
thể ở trên.
Sau khi đọc và cảm nhận chung về bài Bút kí, giáo viên tổ chức cho học sinh
hình dung dòng chảy sông Hương từ thượng nguồn đến hạ lưu; các phương diện
mà tác giả ghi chép về Sông Hương: đó là Địa Lí, Lịch Sử, Thơ ca, Văn hóa… và
đây sẽ là các tiêu chí đọc - hiểu chi tiết từng đoạn, từng ý ở trong bài. Ví dụ Giáo
viên có thể đặt câu hỏi: Qua việc đọc tác phẩm ở nhà Anh (Chị) hình dung dòng
chảy Sông Hương qua đoạn ghi chép của tác giả như thế nào? Gợi ý thêm: Chảy từ
đâu đến đâu? Qua các địa danh nào? Đoạn nào được ghi chép chủ yếu?...
Trước hết, về phương diện Địa Lí, bài Bút kí cung cấp cho người đọc kiến
thức tự nhiên về dòng chảy Hương Giang chia làm 2 đoạn rõ ràng: Đoạn thượng
nguồn trong mối quan hệ với dãy Trường Sơn; Đoạn hạ lưu trong mối quan hệ với
kinh thành Huế.
Đối với đoạn chảy trong mối quan hệ với dãy Trường Sơn, tác giả không chỉ
ghi chép cho người đọc thấy cường độ dòng chảy, địa hình hiểm trở, hùng vĩ mà
nhà văn đã cảm nhận bằng tâm hồn say mê, bằng sự thấu hiểu dòng sông như một
sinh thể gần gũi, gắn bó.
Đối với đoạn chảy trong mối quan hệ với kinh thành Huế, để học sinh dễ hình
dung về phương diện Địa Lí, giáo viên có thể sưu tầm thêm bản đồ tự nhiên Việt
Nam; bản đồ du lịch thành phố Huế, trong đó có hình ảnh sông Hương. Tổ chức
cho học sinh nhận xét về dòng chảy, hướng chảy, các địa danh mà dòng sông đi
qua… Học sinh trình bày những hiểu biết, cảm nhận về sông Hương qua sách báo,
tư liệu. Sau đó tiến hành đọc - hiểu chi tiết từng đoạn một.
Như vậy, với sự kết hợp khai thác bài Bút kí từ định hướng phong cách nghệ
thuật và sử dụng bản đồ du lịch thành phố Huế người đọc đã có thể hiểu một cách


2. Giáo án minh hoạ “AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG”
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

A. Mục tiêu cần đạt: Giúp HS:
1. Về kiến thức
- Cảm nhận được vẻ đẹp, chất thơ từ cảnh sắc thiên nhiên của sông Hương từ bề
dày lịch sử, văn hóa của Huế và tâm hồn con người vùng đất cố đô.Hiểu được tình
yêu, niềm tự hào tha thiết, sâu lắng của tác giả dành cho dòng sông quê hương, cho
xứ Huế thân yêu và cũng là cho đất nước.
- Hiểu được những đặc sắc về phong cách nghệ thuật của HPNT.
- Nhận biết được đặc trưng thể loại bút kí và nghệ thuật viết bút kí trong bài.
2. Về kĩ năng

11


- Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu tác phẩm văn học; kĩ năng phân tích, cảm nhận tác
phẩm kí; kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề.
3.Về thái độ:
- Bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước
B/ Chuẩn bị:
* GV: - SGK, SGV, Giáo án, máy chiếu
- Tranh ảnh, tài liệu về sông Hương và tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường
* HS: SGK; đọc văn bản và soạn bài ở nhà
C/ Phương pháp
- Thuyết trình, đàm thoại
- Nêu vấn đề và hướng dẫn học sinh thảo luận
- Trình chiếu Powerpoint
D/ Tiến trình dạy học
1/ Ổn định tổ chức: Kiểm diện HS

bút kí một phong cách riêng độc đáo, một diện

12


GV: Bổ sung, nhận xét và chuẩn mạo khó trộn lẫn và được Nguyên Ngọc đánh
xác kiến thức
giá là “một trong những nhà văn viết kí hay
nhất nước ta”.
* Các tác phẩm tiêu biểu: (SGK)
2.Tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông ?”:
Hỏi: Qua việc chuẩn bị và đọc 2.1 Đôi nét về bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng
tác phẩm ở nhà em hãy em hãy sông ?”:
cho biết bài bút kí “Ai đã đặt tên - Bài “Ai đặt tên cho dòng sông?” là một trong
cho dòng sông ?” thuộc thể loại nhựng bài bút ký đặc sắc của HPNT.
nào?
2.2 Đôi nét về bút kí.
Hỏi: Trình bày những hiểu biết - Ghi lại những con người thực và sự việc mà
của em về thể loại bút kí?
nhà văn đã tìm hiểu nghiên cứu cùng với cảm
nghĩ nhằm thể hiện tư tưởng nào đó
- Hs: suy nghĩ, thảo luận và trả -Khác với truyện ngắn, bút kí không hoặc ít sử
lời câu hỏi
dụng hư cấu vào phản ánh hiện thực
-GV: Bổ sung, nhận xét và chuẩn - Sức hấp dẫn và thuyết phục của nó phụ thuộc
xác kiến thức
vào tài năng, trình độ quan sát, khám phá mới
Hoạt động 2: Hướng dẫn học mẻ sâu sắc và cái Tôi độc đáo của tác giả.
sinh Đọc - Hiểu văn bản
II.ĐỌC- HIỂU VĂN BẢN:

slide hình ảnh sông Hương ở
vùng thượng nguồn.
Hỏi: Em có cảm nhận gì về vẻ
đẹp của sông Hương ở vùng
thượng nguồn? Nhà văn đã miêu
tả vẻ đẹp ấy bằng những tên gọi
độc đáo nào? Tại sao sông
Hương lại được gọi bằng những
cái tên như thế?
GV: chia lớp thành 4 nhóm để
thảo luận
HS: suy nghĩ, thảo luận và cử đại
diện nhóm trình bày. Các nhóm
khac nhận xét bổ sung ý kiền
-GV: Bổ sung, nhận xét và chuẩn
xác kiến thức
+Chiếu slide hình ảnh cô gái Bôhê-miêng

=>GV tiểu kết
Hỏi: Trước khi trở thành người
tình dịu dàng và chung thủy của
cố đô, sông Hương đã trải qua
một cuộc hành trình gian truân
nhiều thử thách. Hành trình ấy
qua những đâu?
(Chiếu slide qua từng địa danh
học sinh kể)

- Được gọi bằng 3 cái tên :
* Sông Hương là “một bản trường ca của

a.2 - Sông Hương ở ngoại vi thành phố Huế
- Qua đồi cánh đồng Chiêm Hóa, Vọng Cảnh,
Tam Thai, Lựu Bảo…; qua bao lăng tẩm đền
đài và tới gặp tiếng chuông chùa Thiên Mụ
- Sông Hương được cảm nhận như là người con
gái mơ màng giữa cánh đồng Chiêm Hóa được

14


Hỏi: Sức sống mãnh liệt và vẻ
đẹp dịu dàng uyển chuyển của s.
Hương được miêu tả như thế
nào?
(Lưu ý những câu văn miêu tả
uyển chuyển đầy chất hội họa
HS: suy nghĩ, thảo luận và cử đại
diện nhóm trình bày. Các nhóm
khac nhận xét bổ sung ý kiền
Hỏi: Các biện pháp nghệ thuật
nào đã được tác giả sử dụng khi
miêu tả sông Hương ở ngoại vi
thành phố?

Hỏi: Sông Hương giữa lòng
thành phố Huế được miêu tả với
những góc nhìn nào?
-HS liệt kê các góc nhìn: Góc
nhìn hội họa, góc nhìn âm nhạc,
dưới con mắt tình nhân

dòng liên tục, vòng đột ngột,vẽ một hình cung
thật tròn, ôm lấy chân đồi, đi trong dư vang…
+ Hình ảnh so sánh: như cô gái đẹp ngủ mơ
màng, như tấm lụa, như triết lí, như cổ thi…
Bút pháp kể và tả nhuần nhuyễn tài hoa
a.3 - Sông Hương giữa lòng thành phố Huế
* Được miêu tả dưới các góc nhìn:
- Dưới con mắt hội họa: Sông Hương cùng
những chi lưu của nó tạo nên những đường nét
tinh tế làm nên vẻ đẹp cố đô…
-Từ góc nhìn âm nhac, tác giả cảm nhận: sông
Hương như một slow tình cảm riêng cho Huế.
 Đó là tình cảm của sông Hương với Huế hay
cũng là tình cảm của chính tác giả với thành
phố mộng mơ?!
- Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng có khám phá
thú vị về sông Hương khi phát hiện mối quan
hệ của sông Hương với âm nhạc cổ điển Huế
“Toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế được sinh
thành trên mặt nước của dòng sông này”
- Dưới cái nhìn đắm say của một trái tim đa
tình :Sông Hương- người tình dịu dàng và
chung thủy:
+ Giáp mặt thành phố ở Cồn Dã Viên (đoạn
trên) : Dòng sông mềm hẳn đi như một tiếng
“vâng”không nói ra của tình yêu

15



mạnh mẽ, HPNT nhớ tới Nguyễn Du; “Nguyễn
Du đã bao năm lênh đênh trên quãng sông này
với một phiến trăng sầu.Và từ đó, những bản
đàn đã đi suốt đời Kiều”.
- Từ góc nhìn thi ca, sông Hương hiện lên với
vẻ đẹp đa dạng muôn màu: màu xanh, trắng
trong thơ Tản Đà; cái hung tráng như kiếm
dựng trời xanh trong thơ của Cao bá Quát; cảm
hứng nhân đạo, hồi sinh trong thơ của Tố
Hữu…
+ Sông Hương còn là nguồn cảm hứng bất tận
cho các thi sĩ xưa và nay.
 Bề dày văn hoá sông Hương đã tạo thành
một gương mặt xứ Huế, làm cho Huế khác với
mọi thành phố cổ khác.
b – Sông Hương – dòng sông của lịch sử, của
cuộc đời.
- Tên của dòng sông Hương được ghi trong
“Dư địa chí” của Nguyễn Trãi; “Nó được ghi là
linh giang”
- Dòng sông ấy là điểm tựa, bảo vệ biên cương
thời kì Đại Việt.
- Thế kỉ XVIII, nó vẻ vang soi bóng kinh thành
Phú Xuân, gắn liền với tên tuổi của người anh
hùng Nguyễn Huệ.
- Nó đọng lại đến bầm da, tím máu “nó sống
hết lịch sử bi tráng của thế kỉ XIX”.

16


bằng những chiến công rung chuyển.
- Nó chứng kiến cuộc nổi dậy tổng tiến công tết
Mậu Thân 1968. Sông Hương đã gắn liền với
lịch sử của Huế, của dân tộc.
=> Sông Hương đã sống một thời kì hùng tráng
và cả bi tráng, là chứng tích cho những sự kiện
lịch sử trọng đại.
2.2 – Ý nghĩa nhan đề
=>Bài bút ký kết thúc bằng cách lí giải tên của
dòng sông; sông Hương, sông thơm. Cách lí
giải bằng một huyền thoại:
Người làng Thành Chung có nghề trồng rau
thơm. Ở đây kể lại rằng vì yêu quí con sông
xinh đẹp, nhân dân hai bờ sông đã nấu nước
của trăm loài hoa đổ xuống dòng sông cho làn
nước thơm tho mãi mãi.Huyền thoại ấy đã trả
lời câu hỏi : ai đã đặt tên cho dòng sông?
2.3.Nét đẹp của văn phong HPNT trong bài
bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”:
+Tác giả đã soi bằng tâm hồn mình và tình yêu
quê hương xứ sở vào sông Hương khiến
S.Hương trở nên lung linh, đa dạng như đời
sống tâm hồn con người.
+ Sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú cộng
với sự uyên bác về các phương diện địa lí, lịch
sử, văn hóa, nghệ thuật đã tạo nên áng văn đặc
sắc này.
+Ngôn ngữ phong phú, giàu hình ảnh, bộc lộ
cảm xúc, sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so
sánh, ần dụ, nhân hóa.

- Chuẩn bị bài Ôn tập Văn học
Trên đây là thiết kế giáo án mà tôi đã chuẩn bị để sử dụng khi dạy bài bút kí
“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”của Hoàng Phủ Ngọc Tường và đã đạt được những
kết quả như mong muốn. Tuy nhiên mức độ thành công của bài dạy còn phụ thuộc
vào nhiều yếu tố: Đối tượng, mục đích, phương pháp, các phương tiện hỗ trợ…
3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận
Có thể nói, việc tổ chức giờ dạy các tác phẩm văn học thuộc thể loại kí theo
hướng phối hợp các biện pháp, các cách thức như trên là cách làm phù hợp với thực
tiện của quá trình đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ
thông hiện nay mà toàn ngành đang phát động. Cách làm này thực chất là biến
những gì thuộc về lí thuyết đơn giản, khô cứng, thành tư duy sáng tạo nhằm giúp
học sinh phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo trong khi tiếp nhận các tác phẩm
văn học nói chung và đối với các tác phẩm văn học viết theo thể loại kí nói riêng.
Năm học 2015 – 2016 ; 2016 – 2017; 2017 – 2018 khi dạy tác phẩm văn học viết
theo thể loại kí cho học sinh thuộc các khối lớp 11, 12 ở Trung tâm GDNN-GDTX
huyện Ngọc Lặc, tôi đã thực hiện cách làm này và bài dạy đã thu hút được sự chú ý
của học sinh. Có những em lâu nay vốn ngại học văn, đặc biệt là ngại đọc, ngại học
các tác phẩm thuộc thể loại kí đã cảm thấy hứng thú hơn với môn học. Sau khi thực
hiện bài dạy và tiến hành kiểm tra mức độ tiếp thu của học sinh ở các lớp tôi trực
tiếp giảng dạy đã cho thấy một kết quả tương đối mỹ mãn: 90% học sinh được
kiểm tra nắm vững bài học, có kiến thức tương đối vững vàng so với mục tiêu bài
học đề ra. Từ thực tế đó, tôi tin tưởng rằng cách làm này sẽ có hiệu quả ổn định và
phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông

18


hiện nay. Mặc dù vậy, đây mới chỉ là những thể nghiệm của bản thân tôi nên chắc
chắn sẽ còn những sai sót, lung túng nhất định, rất mong được sự góp ý, rút kinh

điều mà tôi suy tư, cọ xát và trải nghiệm qua thực tế giảng dạy của mình. Hy vọng
rằng những nội dung trongấýng kiến kinh nghiệm này sẽ là những thông tin để
được các đồng nghiệp trao đổi, thảo luận để rút ra được những kinh nghiệm thực
sự quý báu trong công tác giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung và việc giảng dạy
các tác phẩm văn học thuộc thể loại kí nói riêng.
Do thời gian có hạn mà kiến thức và sự cảm nhận văn học thì vô cùng nên
chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế. Người viết rất mong
nhận được sự đóng góp của quý thầy cô, nhất là những thầy cô trong cùng bộ môn.

19


Tôi xin chân thành cảm ơn !

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 21 tháng 04 năm
2019
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung
của người khác.
NGƯỜI VIẾT

Lê Văn Tuyến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

20