Trường THCS Nguyễn Công Trứ

Sáng kiến kinh nghiệm

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO VIỆC HỆ THỐNG HÓA KIẾN
THỨC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
CHƯƠNG CƠ HỌC VẬT LÝ LỚP 8
A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Thực hiện Theo NQ 40/2000/QH 10 của Quốc Hội, toàn quốc đã tiến hành
thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông. Quá trình đổi mới toàn diện trên nhiều lĩnh
vực của giáo dục phổ thông mà tâm điểm là đổi mới chương trình giáo dục để đáp
ứng yêu cầu xây dựng đạt được mục tiêu việc “dạy chữ, dạy người, dạy nghề”, định
hướng nghề nghiệp cho học sinh trong hoàn cảnh mới của xã hội Việt Nam hiện
đại.Trọng tâm của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là
tập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động
tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích
hợp của giáo viên, nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương
pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và
vui thích trong học hành.
Một câu hỏi rất thực tế đang đặt ra là: làm thế nào để học sinh có thể tiếp
nhận và nhớ một cách đầy đủ lượng tri thức ngày càng tăng của nhân loại nói
chung và kiến thức ở nhà trường nói riêng trong khi quỹ thời gian dành cho việc
dạy và học không thay đổi?
Sau nhiều năm đứng lớp, tôi nhận thấy trong quá trình học tập, học sinh tỏ ra
rất hứng thú và nhớ rất lâu những kiến thức khi chính các em là người tự khám phá,
tự biết hệ thống và ghi chép một cách logic. Ngược lại, nếu bắt các em phải ghi nhớ
kiến thức một cách thụ động, dồn nén thì sẽ dẫn đến sự chán nản, ỷ lại, lười
học,...Chính vì những điều trên tôi xin đưa ra một phương pháp mới đó là Sáng

các em nhanh chóng ôn lại kiến thức một cách dễ dàng. Ðối với học sinh giỏi sử
dụng sơ đồ tư duy để tìm chiến lược giải quyết một vấn đề hoặc tìm hiểu hướng
giải một bài tập, phương pháp hệ thống hóa kiến thức...
IV. ĐỐI TƯỢNG, GIỚI HẠN, PHẠM VI NGHIÊN CỨU:
Tìm hiểu việc sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình tổng kết bài hoc gặp những
thuận lợi, khó khăn như thế nào trong quá trình dạy và học vật lý tại trường THCS.
Nghiên cứu sách khoa, sách giáo viên, sách bài tập vật lý 6,7,8,9
Nghiên cứu phần mềm tạo sơ đồ tư duy.
Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

2


Trường THCS Nguyễn Công Trứ
Tiềm hiểu tư liệu trên Internet.

Sáng kiến kinh nghiệm

Đề tài được thực hiện với học sinh khối 8 trường THCS Nguyễn Công Trứ Krông Búk – Đắk Lắk.
Thời gian thực hiện: Năm học 2015 – 2016.
V. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Dựa vào thực tế giảng dạy, dự giờ, trao đổi kinh nghiệm của các đồng
nghiệp, thông qua tham khảo sách báo, các thông tin đại chúng.
Dựa vào công tác điều tra, khảo sát, nghiên cứu tình hình học tập của học
sinh.
Dựa vào kinh nghiệm thực tế giảng dạy, các hoạt động thực tiễn, từ đó phân
tích, tổng hợp để đưa ra các giải pháp trong việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy
học vật lý chương cơ học lớp 8.

làm quen với việc sử dụng sơ đồ tư duy cho việc học cngx như tổng kết bài học.
Trường THCS Nguyễn Công Trứ được trang bị phòng máy chiếu để giáo
viên giảng dạy rất thuận lợi cho giáo viên khi thực hiện việc ttoongr kết bài học
hoặc tổng kết một chương học bằng sơ đồ tư duy.
Một số phần mềm tạo sơ đồ tư duy được phổ biến rộng rãi nên đã hỗ trợ cho
giáo viên khi trình bày Sơ đồ tư duy bằng máy chiếu.
- Mặt dù học sinh đã được làm quen với việc học và tổng kết bài học bằng
sơ đồ tư duy tuy nhiên trước đây việc này thường là do giáo viên thực hiện. Vì vậy
khi cho học sinh tự tổng kết bài học theo cách nghĩ của mình bằng sơ đồ tư duy
nhiều em còn lúng túng khi thiết lập một sơ đồ tư duy.
2. Thành công – Hạn chế:
- Giúp học sinh hệ thống một bài học hoặc một chương một cách có hệ
thống, mở rộng và khắc sâu kiến thức đã được học.
- Sơ đồ tư duy chưa thể hiện được hết nội dung chi tiết của bài học.
3. Mặt mạnh – Mặt yếu:
- Đây là khối lớp tôi đã được giảng dạy từ các lớp 6, lớp 7. Vì vậy tôi hiểu rõ
tâm lý, khã năng tự học, tự rèn luyện, khã năng tư duy tìm tòi kiến thức mới hoặc
một vấn đề nào đó của từng học sinh.
Trong khi giảng dạy các em từ khối 6, khối 7 tôi đã tạo điều kiện để các em
ghi chép bài học một cách chủ động bằng cách tự ghi lại nội dung thảo luận qua các
câu hỏi xử lý tình huống, nhận xét … Giúp các em tạo thói quen tự lại nội dung bài
học “chống đọc-chép” tạo tiền đề cho việc sử dụng sơ đồ tư duy cho việc hệ thống
hóa kiến thức của bài học.
- Tuy nhiên học sinh hiện nay khã năng tự ghi lại bài học là rất chậm. Học
sinh chưa thật sự chủ động, tích cực trong tư duy, mà vẫn thụ động và phụ thuộc
nhiều vào giáo viên.
Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016


chương Cơ học Vật lý 8” tôi đã tìm hiểu, áp dụng việc tổng kết bài dạy vật lý
chương cơ học bằng sơ đồ tư duy. Qua thực tế giảng dạy trong các năm qua tôi tự lập
kế hoạch giảng dạy cho từng tiết học đặc biệt là phần tổng kết bài. Trong việc tổng
kết bài học bằng sơ đồ tư duy có thể sử dụng phần mềm hoặc không sử dụng phần
mềm, nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay
với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau giúp học sinh có thể nắm
Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

5


Trường THCS Nguyễn Công Trứ
Sáng kiến kinh nghiệm
bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tại lớp học và cũng có thể cho học
sinh tự tổng kết theo sự suy nghĩ của các em.
III. BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT
1. Mục tiêu của giải pháp, biện pháp
Thay đổi cách ghi bài học của học sinh theo cách đọc chép trước đây bằng
phương pháp mới tự ghi chép vấn đề theo hiểu biết của mình và tăng cường khã
năng tự học cho học sinh.
Hướng dẫn học sinh tự tạo được sơ đồ tư duy hệ thống hóa kiến thức của bài
học.
2. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp
Là người giáo viên trước tiên cần phải nắm vững chủ trương đối mới giáo
dục phổ thông thể hiện ở chương trình sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy, việc
sử dụng các phương tiện dạy học, các hình thức tổ chức dạy học phải phù hợp,
thích ứng với từng hoạt động giúp học sinh tích cực trong tìm tòi, tiếp thu lĩnh hội
kiến thức. Vì vậy, tôi đã áp dụng 3 giải pháp sau:



Ghi chép theo kiểu trích dẫn



Ghi chép theo kiểu luận đề



Ghi chép theo kiểu tự do
Từ đầu năm học theo định hướng của ngành chống đọc chép, tôi đã

o

giới thiệu đến học sinh các kiểu ghi chép trên. Thực tế, các kiểu ghi chép này các
em cũng đã thực hiện rồi nhưng ít được biết đến tên và tác dụng cũng như hiệu quả
của từng kiểu ghi. Thông thường, tôi nhận thấy ở trường học sinh thường được
hướng dẫn ghi chép bài học theo kiểu đề cương, trích dẫn và luận đề còn cách ghi
chép theo kiểu tự do dành cho việc dự hội thảo hay chuyên đề…thì không được sử
dụng trong quá trình học.
Điều đáng quan tâm là các kiểu ghi chép trên nếu được kết hợp với

o

việc hệ thống kiến thức bài học theo kiểu sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh nhớ lâu
hơn, gây hứng thú và niềm đam mê học tập hơn cho học sinh.
Biện pháp 2: Hình thành thói quen ghi chép có hệ thống ở bộ môn vật

+

Trường THCS Nguyễn Công Trứ
Sáng kiến kinh nghiệm

Ngoài các loại bút thông thường, học sinh cần trang bị
thêm các loại bút dạ quang để làm nổi những thông tin quan trọng.


Dùng các ký hiệu để ghi bài nhanh hơn.



Chú ý lắng nghe những lời giảng của giáo viên.



Không cần ghi lại mọi lời giảng của giáo viên mà hãy tư

duy để ghi những điều quan trọng nhất. Luôn động não chứ đừng chỉ ghi chép như
một cái máy.
Nếu bỏ lỡ thông tin nào, hãy cách ra vài dòng để bổ sung



sau, bằng cách hỏi lại giáo viên hay các bạn khác.


Dành khoảng thời gian để xem xét lại những ghi chép.





Năm học 2015-2016

8


Trường THCS Nguyễn Công Trứ

Sáng kiến kinh nghiệm

Biện pháp 2: Vận dụng Sơ đồ tư duy vào hoạt động củng cố bài học

+

dưới hình thức các thẻ ôn bài.
Từ đó, tôi đã mạnh dạn vạch ra kế hoạch để hướng dẫn học sinh

o

học tập theo Sơ đồ tư duy này. Bước đầu, tôi áp dụng Sơ đồ tư duy vào việc củng
cố bài học ở lớp thông qua thẻ ôn bài, tóm tắt đề mục chính của bài học để tập dần
cho học sinh nhớ các từ khóa (nội dung chính cần nắm) của bài học. Cụ thể, tôi lấy
ví dụ sau khi học xong bài Cơ năng tôi đã thực hiện việc củng cố như sau:
Tôi chuẩn bị trước các thẻ ôn bài với các từ khóa:



VẬN TỐC

CƠ NĂNG



như sau:


CƠ NĂNG
Dạng sơ đồ thứ nhất:

ĐỘNG NĂNG

THẾ NĂNG

PHỤ THUỘC

THẾ NĂNG ĐÀN HỒI

VẬN TỐC

PHỤ THUỘC

KHỐI LƯỢNG

ĐỘ BIẾN DẠNG ĐÀN HỒI

Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

THẾ NĂNG HẤP DẪN
PHỤ THUỘC
ĐỘ CAO


PHỤ
THUỘC

CÁC
DẠNG
CƠ NĂNG

ĐỘNG NĂNG

Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

KHỐI
LƯỢNG

PHỤ
THUỘC

Năm học 2015-2016
VẬN
TỐC

10


Trường THCS Nguyễn Công Trứ
Sáng kiến kinh nghiệm
Mặc dù khi sắp xếp, các em chưa sắp xếp theo hệ thống kiến thức yêu
cầu, cần có sự góp ý của bạn, nhưng tôi nhận thấy các em rất hứng thú khi được
học. Và tôi khuyến khích, gợi mở, hướng dẫn các em đúng sơ đồ chuẩn. Bên cạnh
đó tôi cũng phát hiện ở các em có nhiều sáng tạo rất hay trong việc sắp xếp các thẻ

o
a.


Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
Đối với giáo viên:

Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

11


Trường THCS Nguyễn Công Trứ
Sáng kiến kinh nghiệm

Chuẩn bị các thẻ ôn bài sao cho phù hợp nhất với
từng nhóm bài.
Vẽ Sơ đồ tư duy hệ thống các nhóm bài trên máy



tính và trên giấy.


Phân nhóm: 4 đến 6 học sinh/nhóm.





Vẽ một hình ảnh hay chữ trọng tâm giữa trang giấy

để biểu thị mục tiêu của bài học hay một chương.


Dùng bút màu để thể hiện sự nhấn mạnh, kết cấu,

bố cục, để gợi tính trực quan dễ nhớ.


Vẽ các đường liên kết (nhánh chính) tỏa ra từ tâm

của hình ảnh trung tâm.


Viết trên mỗi nhánh một từ then chốt sẽ giúp học

sinh dễ dàng liên tưởng đến chủ đề.


Tạo các nhánh cấp hai và cấp ba (nhánh phụ) cho

những ý liên tưởng và ý phụ.
Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

12


hơn so với các phương pháp khác.
Sau đây, tôi xin giới thiệu một vài Sơ đồ tư duy hệ



thống kiến thức chương Cơ học đã thực hiện:

Bài 12: SỰ NỔI

FA > P hay
dn > dv

FA = P hay
dn = dv

Nổi lên khi

Lơ lửng khi

Nhúng vật chìm
trong chất lỏng SỰ NỔI

FA < viên:
P hay Nguyễn Thanh Dũng
Giáo
dn < dv

Công thức tính FA khi vật
nổi trên mặt thoáng chất lỏng:
FA = d.V


Năm học 2015-2016

15


Trường THCS Nguyễn Công Trứ

Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2015-2016

16


Trường THCS Nguyễn Công Trứ
3. Điều kiện thực hiện giải pháp, biện pháp

Sáng kiến kinh nghiệm

Sơ đồ tư duy đã được áp dụng vào việc giảng dạy ở các trường THPT từ năm
học 2011-2012 vì vậy phần nào đó học sinh đã được làm quen với phương pháp
học này.
Năm học 2015-2016 trường THCS Nguyễn Công Trứ có phòng máy chiếu
dành riêng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện giảng dạy.
Năm học 2015-2016 tôi được nhà trường phân công giảng dạy vật lý của
khối 8 đó là điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng, thực hiện các giải pháp, biện
pháp.

81

6 - 7,4%

15 -18,5%

36 - 44,4%

19 – 3,5%

5 - 6,2%

Học xong chương I

81

12-14,8%

20-24,7%

36 - 44,4%

10-12,3%

3 - 3,7%

Tăng 7,4%

Tăng 6,2%


Vận dụng Sơ đồ tư duy vào việc hệ thống hóa kiến thức chương cơ học lớp 8,
có thể thực hiện ở những chương khác như Nhiệt, Điện, Quang trong chương trình
vật lý phổ thông.
Ea Ngai, ngày 10 tháng 03 năm 2016
Người viết SKKN

Nguyễn Thanh Dũng

MỤC LỤC
Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

18


Trường THCS Nguyễn Công Trứ

Sáng kiến kinh nghiệm

A. PHẦN MỞ ĐẦU

Trang

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1

II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU


17

IV. KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT

17

Giáo viên: Nguyễn Thanh Dũng

Năm học 2015-2016

19