Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học kinh tế quốc dân
---------------

NGUYễN THị THúY VÂN

NGHIÊN CứU TáC ĐộNG CủA ĐầU TƯ
TRựC TIếP NƯớC NGOàI TớI CÔNG NGHIệP HóA
TạI TỉNH THáI NGUYÊN
Chuyên ngành: KINH Tế PHáT TRIểN (KINH Tế ĐầU TƯ)

Mã số: 62310105

Ngời hớng dẫn khoa học: PGS.TS. Lấ QUANG CNH

Hà Nội, NĂM 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi
cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này này do tôi tự thực hiện và không vi
phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2017

Người hướng dẫn khoa học

Tác giả luận án


2.2. Công nghiệp hóa.................................................................................... 37
2.2.1. Quan niệm về công nghiệp hóa .................................................................... 37
2.2.2. Các tiêu chí đánh giá công nghiệp hóa ......................................................... 39
2.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến công nghiệp hóa ................................................. 46

2.3. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới công nghiệp hóa ......... 48
2.3.1. Tác động của FDI tới tăng trưởng kinh tế..................................................... 48
2.3.2. Tác động của FDI đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động ......... 51
2.3.3. Tác động của FDI đối với quá trình đô thị hóa ............................................. 52

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ
CÔNG NGHIỆP HÓA TỈNH THÁI NGUYÊN ........................................... 54
3.1. Lợi thế so sánh của Thái Nguyên trong thu hút FDI và thực hiện công
nghiệp hóa .................................................................................................... 54


3.1.1. Vị trí địa kinh tế và nguồn tài nguyên thiên nhiên ........................................ 54
3.1.2. Tiềm lực kinh tế ........................................................................................... 55
3.1.3. Nguồn nhân lực ........................................................................................... 56
3.1.4. Tiềm lực khoa học công nghệ ...................................................................... 57
3.1.5. Chính quyền địa phương .............................................................................. 57

3.2. Thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài tại tỉnh Thái nguyên giai đoạn
1995 - 2015 .................................................................................................... 57
3.2.1. Kết quả thu hút và sử dụng FDI tại tỉnh Thái Nguyên .................................. 57
3.2.2. Đánh giá chung về hoạt động FDI tại tỉnh Thái Nguyên............................... 63

3.3. Thực trạng công nghiệp hóa tỉnh Thái Nguyên ................................... 65
3.3.1. Tăng trưởng kinh tế ..................................................................................... 65

5.1. Cơ sở đề xuất giải pháp ...................................................................... 106
5.1.1. Định hướng thu hút và sử dụng FDI ở Việt Nam........................................ 106
5.1.2 Xu thế công nghiệp hóa đất nước ................................................................ 109
5.1.3. Định hướng công nghiệp hóa tỉnh Thái Nguyên ......................................... 112
5.1.4. Định hướng thu hút FDI nhằm đẩy mạnh quá trình CNH tỉnh Thái Nguyên ... 115

5.2. Giải pháp tăng cường vai trò của FDI nhằm thúc đẩy công nghiệp hóa
tỉnh Thái Nguyên ....................................................................................... 118
KẾT LUẬN ................................................................................................... 128
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA
TÁC GIẢ ..................................................................................................................130
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................ 131
PHỤ LỤC ..................................................................................................... 140


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
CDCCKT
CDCCLĐ

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Chuyển dịch cơ cấu lao động

CNH
ĐK
ĐTPT

Công nghiệp hóa
Đăng ký
Đầu tư phát triển


Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế
Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh
Tổng cục thống kê

TD&MNPB
TM – DV
TNCs
UBND

Trung du và miền núi phía Bắc
Thương mại – Dịch vụ
Công ty xuyên quốc gia
Uỷ ban nhân dân

UNCTAD
USD
VCCI

Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc
Đồng đô la Mỹ
Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam

WTO

Tổ chức thương mại thế giới


DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1: Quy mô vốn FDI tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 1995 – 2015 ..................... 58
Bảng 3.2: Quy mô vốn FDI phân theo ngành kinh tế tỉnh Thái Nguyên ................... 60

Số đào tạo Chỉ lao động tỉnh Thái Nguyên và một số tỉnh lân cận, 2007-2015 56

Hình 3.3:
Hình 3.4:
Hình 3.5:

FDI theo hình thức đầu tư tại tỉnh Thái Nguyên ...................................... 59
Tăng trưởng kinh tế tỉnh Thái Nguyên so với cả nước, 1995-2015 .......... 66
Tăng trưởng các ngành kinh tế tỉnh Thái Nguyên, 1995-2015 ................. 67

Hình 3.6:
Hình 3.7:
Hình 3.8:
Hình 3.9:

GDP bình quân đầu người tỉnh Thái Nguyên so với cả nước ................... 68
Cơ cấu GDP theo ngành kinh tế tỉnh Thái Nguyên .................................. 68
Cơ cấu lao động theo ngành kinh tế tỉnh Thái Nguyên ............................ 70
Dân số đô thị và tốc độ đô thị hóa tỉnh Thái Nguyên ............................... 72

Hình 3.10: Tỷ lệ đô thị hóa tỉnh Thái Nguyên so với cả nước, 1995 - 2015............... 73
Hình 4.1: Tỷ trọng các thành phần kinh tế trong giá trị sản xuất công nghiệp ......... 77
Hình 4.2: Tăng trưởng GTSX công nghiệp và GTSX công nghiệp khu vực FDI tỉnh
Thái Nguyên, 1995 - 2015 ....................................................................... 78
Hình 4.3: Tăng trưởng GTSX công nghiệp theo ngành công nghiệp tỉnh Thái Nguyên 79
Hình 4.4: Đóng góp của nguồn vốn FDI trong tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội
tỉnh Thái Nguyên và cả nước................................................................... 80
Hình 4.5:
Hình 4.6:
Hình 4.7:

Phụ lục 12: Cán cân thương mại tỉnh Thái Nguyên, 2005 - 2015 ............................. 145
Phụ lục 13. Tiêu chí tỉnh công nghiệp theo đề xuất của UBND tỉnh Thái Nguyên ... 146


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) là xu thế phát triển tất yếu của
mọi quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam. CNH, HĐH với mục
tiêu là đạt được xã hội phát triển toàn diện về kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó
tăng trưởng kinh tế đạt cao, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm dần tỷ trọng
ngành nông nghiệp, tăng cường xuất khẩu sản phẩm công nghiệp... Đến nay, đã có
nhiều quốc gia hoàn thành CNH và đang hướng đến nền kinh tế hiện đại - nền kinh tế
tri thức. Tuy nhiên, còn không ít quốc gia, trong đó có Việt Nam, đang trong quá trình
thực hiện CNH, HĐH. Xuất phát từ thực tiễn 30 năm đổi mới đất nước, Đảng và Nhà
nước ta đã xác định CNH, HĐH là con đường đúng đắn để đưa đất nước thoát khỏi
nghèo nàn, lạc hậu. Chính vì vậy, việc nghiên cứu các nguồn lực (nội lực và ngoại lực)
nhằm thực hiện CNH, HĐH là hết sức cần thiết.
Nhiều nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có
vai trò quan trọng đối với quá trình CNH, HĐH ở các quốc gia, đặc biệt là các nước
đang phát triển như Việt Nam thông qua những tác động tích cực đến tăng trưởng kinh
tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu lao động, nâng cao trình độ khoa
học và công nghệ quốc gia (Krongkaew, 1995; Phùng Xuân Nhạ, 2000; Đỗ Thị Thủy,
2001; Jomo, 2001; Peng, 2010). Những kết luận trong các nghiên cứu trước đó về vai
trò của FDI đối với quá trình CNH, HĐH có còn đúng trong điều kiện một địa phương
cấp tỉnh ở một quốc gia đang phát triển hay không? Nghiên cứu này nhằm kiểm định
giả thuyết về tác động của FDI với quá trình CNH, HĐH ở một địa phương cấp tỉnh tại
tỉnh Thái Nguyên.
Thái Nguyên là một tỉnh thuộc khu vực Trung du và Miền núi phía Bắc

đẩy nhanh tốc độ CNH ở địa phương cấp tỉnh như Thái Nguyên là yêu cầu cấp thiết
cho cả nghiên cứu và thực tiễn quản lý. Vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu
tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới công nghiệp hóa tại tỉnh Thái Nguyên”
để nghiên cứu nhằm xác định rõ tác động của FDI đến CNH tỉnh Thái Nguyên, từ đó
đề xuất các giải pháp chính sách huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn FDI gắn
với thúc đẩy quá trình CNH, HĐH của tỉnh.
2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
2.1. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung của luận án là nghiên cứu tác động của FDI đến CNH tại tỉnh
Thái Nguyên. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, các giải pháp chính sách được đề xuất
nhằm thúc đẩy quá trình CNH tại tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới.
Các mục tiêu cụ thể của luận án là:
- Tổng quan các nghiên cứu lý luận, thực nghiệm về CNH và tác động của FDI
tới CNH ở phạm vi quốc gia, địa phương, từ đó xác định các tiêu chí, chỉ tiêu đo lường
CNH ở địa phương cấp tỉnh sử dụng cho nghiên cứu này;
- Hệ thống hoá, luận giải và bổ sung những vấn đề lý luận về FDI, CNH và tác
động của FDI đối với CNH;


3

- Phân tích thực trạng hoạt động FDI, quá trình CNH và vai trò của FDI đối với
CNH tại tỉnh Thái Nguyên;
- Phân tích tác động của FDI tới CNH tỉnh Thái Nguyên;
- Đề xuất các giải pháp tăng cường vai trò của FDI nhằm thúc đẩy quá trình
CNH tại tỉnh Thái Nguyên
2.2. Câu hỏi nghiên cứu
Nhằm đạt tới mục tiêu nghiên cứu đặt ra, Luận án sẽ tập trung trả lời các câu
hỏi nghiên cứu dưới đây:
- CNH được đo lường như thế nào?

dựng và kiểm định “Chỉ số công nghiệp hóa” để đánh giá quá trình công nghiệp hóa ở
phạm vi địa phương cấp tỉnh. Đây là có thể coi là nghiên cứu đầu tiên xây dựng và
kiểm định chỉ số công nghiệp hóa cho địa phương cấp tỉnh ở Việt Nam.
- Kiểm định nhân quả đã khẳng định FDI quyết định tới công nghiệp hóa ở địa
phương cấp tỉnh, với biến đại diện là chỉ số công nghiệp hóa và không có tác động
ngược lại từ công nghiệp hóa tới FDI. Đây là một trong dẫn chứng thực nghiệm tiên
phong trong nghiên cứu vấn đề này.
- Luận án đã bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động của FDI tới công
nghiệp hóa ở địa phương cấp tỉnh tại một quốc gia đang phát triển.
4.2. Đóng góp về thực tiễn
- Luận án là một công trình khoa học có giá trị, sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho
các nghiên cứu sinh, học viên cao học, độc giả trong quá trình học tập và nghiên cứu;
- Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là cơ sở cho việc xây dựng chiến lược phát
triển kinh tế xã hội nói chung, chiến lược, chính sách thu hút và sử dụng FDI trong quá
trình CNH tại tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh, thành phố khác trong cả nước.
5. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận
án được trình bày trong 5 chương:
Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài và phương pháp nghiên cứu
Chương 2: Cơ sở lý luận về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với
công nghiệp hóa
Chương 3: Thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài và công nghiệp hóa tỉnh Thái
Nguyên
Chương 4: Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến công nghiệp hóa tỉnh
Thái Nguyên
Chương 5: Giải pháp nhằm tăng cường vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài
đối với công nghiệp hóa tỉnh Thái Nguyên.


5

là sự phát triển hiệu quả tất cả các ngành trong nền kinh tế quốc dân dựa trên nền tảng
tiến bộ khoa học công nghệ và hợp tác quốc tế. UNIDO (1963) cho rằng, CNH thực
chất là một quá trình phát triển kinh tế trong đó có sự huy động ngày càng lớn nguồn
lực của một quốc gia để xây dựng cơ cấu kinh tế đa ngành với công nghệ hiện đại để
sản xuất ra các phương tiện sản xuất, hàng tiêu dùng, có khả năng đảm bảm nhịp độ


6

tăng trưởng kinh tế cao, đảm bảo sự tiến bộ về kinh tế và xã hội. Quan niệm này hàm
chứa khá đầy đủ các yếu tố của tiến trình phát triển một nền kinh tế công nghiệp với
nhịp độ tăng trưởng kinh tế cao, cơ cấu kinh tế đa ngành trên cơ sở ứng dụng công
nghệ hiện đại vào sản xuất. CNH theo định nghĩa này còn hàm chứa cả sự tiến bộ và
công bằng xã hội, một yêu cầu tất yếu của mọi quá trình phát triển.
Ở Việt Nam, nội hàm của CNH cũng có những điều chỉnh, bổ sung theo tiến
trình phát triển kinh tế – xã hội đất nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ bẩy Ban Chấp
hành Trung ương Đảng khóa VII năm 1994 đã đưa ra quan niệm về CNH, cho rằng
CNH là một quá trình “chuyển đổi một cách căn bản và toàn diện các hoạt động sản
xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là
chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với phương tiện, phương
pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên sự phát triển công nghiệp và tiến bộ khoa học - công
nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao”. Mặc dù quan niệm về CNH của Đảng ra
đời trong bối cảnh đất nước chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền
kinh tế thị trường nhưng đây là quan niệm khá đầy đủ, toàn diện và có giá trị lâu dài về
CNH. Nhận thức về nội hàm CNH này đã phản ánh sự chuyển biến trong phương thức
sản xuất từ sản xuất thủ công sang sản xuất bằng các phương tiện hiện đại, dựa trên
nền tảng phát triển công nghiệp và tiến bộ khoa học – công nghệ để tạo ra năng suất
lao động cao hơn.
Nhiều học giả ở Việt Nam cũng đưa ra quan niệm về CNH dựa trên sự chuyển
biến về mặt vật chất của nền sản xuất xã hội từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh