ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------

Nguyễn Quốc Dũng

QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÀI LIỆU
PHÔNG LƢU TRỮ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: Lƣu trữ học
Mã số: 62 32 24 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LƢU TRỮ HỌC

Hà Nội, 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

Nguyễn Quốc Dũng

QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÀI LIỆU
PHÔNG LƢU TRỮ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành: Lƣu trữ học
Mã số: 62 32 24 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LƢU TRỮ HỌC

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG KHOA HỌC


8. Bố cục luận án ......................................................................................................... 10
Chƣơng 1- TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
VỀ PHÔNG LƢU TRỮ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH ................................................ 12
1.1. Tình hình nghiên cứu về Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh .......................... 12
1.1.1. Ở trong nƣớc ...................................................................................................... 13
1.1.2. Ở ngoài nƣớc ..................................................................................................... 26
1.2. Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần đi sâu
nghiên cứu ................................................................................................................... 29
1.2.1. Nhận xét chung .................................................................................................. 29
1.2.2. Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu .................................................... 32
Chƣơng 2- PHÔNG LƢU TRỮ CÁ NHÂN
VÀ PHÔNG LƢU TRỮ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH ............................................... 34
2.1. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phông cá nhân .......................................... 34
2.1.1. Khái niệm phông cá nhân .................................................................................. 34
2.1.2. Tiêu chí thành lập phông cá nhân...................................................................... 35
2.1.3. Giới hạn phông cá nhân ..................................................................................... 36
2.1.4. Thành phần tài liệu phông cá nhân.................................................................... 37
2.1.5. Thực tiễn thành lập phông cá nhân ................................................................... 40
2.2. Sơ lƣợc tiểu sử Hồ Chí Minh ............................................................................... 42
2.3. Khái niệm, thành phần, nội dung, đặc điểm và giá trị Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ
Chí Minh...................................................................................................................... 45
2.3.1. Khái niệm .......................................................................................................... 45
2.3.2. Thành phần, nội dung tài liệu ............................................................................ 46
2.3.3. Đặc điểm Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh ............................................... 51
2.3.4. Giá trị tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh ........................................ 63
Chƣơng 3- TÌNH HÌNH QUẢN LÝ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÀI LIỆU
PHÔNG LƢU TRỮ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH ...................................................... 73

1


4.2.1. Nhóm giải pháp về quản lý ............................................................................. 117
4.2.1.1. Thay đổi phƣơng thức quản lý ..................................................................... 118
4.2.1.2. Tăng cƣờng công tác sƣu tầm, thu thập tài liệu ........................................... 120
4.2.1.3. Tổ chức khoa học tài liệu ............................................................................. 125
4.2.1.4. Dịch tài liệu và bút tích tài liệu ra tiếng nƣớc ngoài và ngƣợc lại ............... 131
4.2.1.5. Số hóa tài liệu ............................................................................................... 132
4.2.2. Nhóm giải pháp về phát huy giá trị tài liệu ..................................................... 133
4.2.2.1. Tăng cƣờng công tác công bố, giới thiệu tài liệu ......................................... 134

2


4.2.2.2. Tổ chức triển lãm, trƣng bày tài liệu ............................................................ 135
4.2.2.3. Biên soạn, xuất bản sách chỉ dẫn.................................................................. 136
4.2.2.4. Giới thiệu tài liệu trên mạng......................................................................... 137
4.2.2.5. Tổ chức phòng đọc ....................................................................................... 137
4.3. Các giải pháp bổ trợ về quản lý và phát huy giá trị tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch
Hồ Chí Minh .............................................................................................................. 138
4.3.1. Tiếp tục tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cơ quan, tổ chức, cá nhân và
bổ sung hoàn thiện hành lang pháp lý ....................................................................... 138
4.3.2. Về công tác tổ chức, cán bộ ............................................................................ 140
4.3.3. Giải mật tài liệu ............................................................................................... 141
4.3.4. Về đảm bảo kinh phí, cơ sở vật chất và tăng cƣờng hợp tác quốc tế .............. 141
KẾT LUẬN ............................................................................................................... 144
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN........................................................................... 148
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 149
PHỤ LỤC .................................................................................................................. 159

3

và bè bạn quốc tế... Cùng với sự nghiệp đổi mới khởi xƣớng từ Đại hội VI (tháng 121986), Trung ƣơng Đảng đã sát sao lãnh đạo, chỉ đạo đƣa đất nƣớc thoát khỏi tình
trạng khó khăn về mọi mặt trong đời sống kinh tế, xã hội; tăng cƣờng công tác xây
dựng Đảng, khẳng định lập trƣờng nhất quán lấy chủ nghĩa Mác – Lê-nin và tƣ tƣởng
Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho mọi hành động cách mạng. Do đó, đã coi việc quản

4


lý và phát huy giá trị tài liệu của Hồ Chí Minh là nhiệm vụ chính trị và quan trọng
hàng đầu của toàn Đảng.
Trên thực tế, công tác này chƣa đạt đƣợc kết quả nhƣ đòi hỏi và yêu cầu của
Trung ƣơng Đảng; một số tổ chức, cá nhân có lúc, có nơi chƣa nhận thức hết vấn đề
nên xem nhẹ điều này. Do đó, công tác công bố tài liệu liên quan đến Hồ Chí Minh đã
bộc lộ những thiếu sót, sơ hở, nhất là gần đến dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Hồ
Chí Minh, thời điểm UNESCO chuẩn bị ra nghị quyết tôn vinh Ngƣời là vị Anh hùng
dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất. Điều đó đã bị các thế lực thù địch, phản động lợi
dụng, xuyên tạc, gây mất đoàn kết nội bộ, phá hoại sự nghiệp cách mạng của Đảng ta
và uy tín Hồ Chí Minh. Trên trƣờng quốc tế, đế quốc Mỹ và phƣơng Tây điên cuồng
thực hiện “diễn biến hòa bình” chống phá các nƣớc xã hội chủ nghĩa khiến nội bộ Liên
Xô và các nƣớc Đông Âu ngày càng rệu rã và khủng hoảng nghiêm trọng, niềm tin vào
chế độ xã hội chủ nghĩa lung lay dữ dội.
Trƣớc bối cảnh tình hình trong và ngoài nƣớc nhƣ trên, ngày 19-5-1989, Tổng
Bí thƣ Nguyễn Văn Linh đã trực tiếp ký Quyết định số 89-QĐ/TW của Ban Bí thƣ
khóa VI về việc quản lý tập trung toàn bộ tài liệu lƣu trữ về thân thế, sự nghiệp và hoạt
động của Hồ Chí Minh. Ngay sau đó, Bộ Chính trị (khoá VI) với sự tham dự của các
Cố vấn Ban Chấp hành Trung ƣơng đã họp để nghe các cơ quan chức năng báo cáo và
cho ý kiến về công tác quản lý tài liệu của Hồ Chí Minh. Sau cuộc họp, Bộ Chính trị ra
Thông báo mật số 148-TB/TW ngày 16-6-1989 và ngày 19-8-1989 đồng chí Tổng Bí
thƣ ký Thông báo số 151-TB/TW công bố rộng rãi về một số vấn đề liên quan đến Di
chúc và ngày qua đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đến ngày 10-10-1989, Ban Bí thƣ

sinh ra”, “và chính Ngƣời đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nƣớc
ta” [19, tr. 40], [33, tr. 322-326], nhƣ điếu văn của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng
tại Lễ truy điệu Ngƣời ngày 9-9-1969.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Luận án nghiên cứu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh với ba mục tiêu sau:
- Thứ nhất, phân tích thực trạng và đánh giá kết quả, hạn chế của công tác quản
lý và phát huy giá trị tài liệu trong toàn phông.
- Thứ hai, đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lƣợng công tác quản lý và
phát huy giá trị tài liệu.
- Thứ ba, bổ sung lý luận về Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng và
phông lƣu trữ cá nhân nói chung (sau đây gọi tắt là phông cá nhân).
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Luận án nghiên cứu các đối tƣợng sau :
- Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về phông cá nhân ở trong nƣớc và
nƣớc ngoài.
- Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý và phát huy giá trị tài
liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận án có phạm vi nghiên cứu tập trung vào Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí
Minh trên các mặt sau :
- Về không gian, luận án nghiên cứu công tác quản lý và phát huy giá trị tài liệu
giấy thuộc Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh đang bảo quản tại Cu ̣c Lƣu tr ữ Văn
phòng Trung ƣơng Đảng , Bảo tàng Hồ Chí Minh, Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III,

6


Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng. Đây là những cơ quan đang bảo quản số
lƣợng lớn bản gốc, bản thảo, bản chính tài liệu lƣu trữ của Hồ Chí Minh.

cuốn Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh do
PGS Song Thành chủ biên, xuất bản năm 1997...
Thứ ba, các văn kiện, sách, báo, bài viết của Hồ Chí Minh và về Hồ Chí Minh
của Trƣờng Chinh, Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, các nghiên cứu của

7


Mạch Quang Thắng, Song Thành, Bùi Đình Phong, Trình Mƣu, Trịnh Nhu; bộ Hồ Chí
Minh Toàn tập, Hồ Chí Minh Tuyển tập; các sách nghiên cứu về tiểu sử của Ngƣời
nhƣ Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử của Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ, Chủ tịch
Hồ Chí Minh - Tiểu sử và sự nghiệp của Viện Lịch sử Đảng, Hồ Chí Minh - Tiểu sử
của Bảo tàng Hồ Chí Minh; các sách về tƣ tƣởng, hoạt động của Ngƣời nhƣ cuốn Tư
tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội, 2000; cuốn Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh ánh sáng của trí tuệ và niềm tin, Nxb
Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2015; các bài nói chuyện của GS Hoàng Chí Bảo
về học tập và làm theo tấm gƣơng đạo đức Hồ Chí Minh.
Luận án cũng nghiên cứu một số cuốn sách của tác giả ngoài nƣớc nhƣ bản dịch
cuốn Jean Lacouture với Hồ Chí Minh (1967), C.P. Ragiơ với cuốn Hồ Chí Minh
(1970), David Hamberstam với cuốn Hồ (Randoom House, New York, 1971), cuốn
Đồng chí Hồ Chí Minh của Cô-bê-lép, Hồ Chí Minh một cuộc đời (2000) của
William.J.Duiker, cuốn Hồ Chí Minh những năm tháng chưa được biết đến 1919-1941
(2002) của Sophie Quinn Judge.
Thứ tư, tài liệu lƣu trữ của Trung ƣơng Đảng, một số ban đảng ở Trung ƣơng,
nhất là tài liệu lƣu trữ của Hồ Chí Minh đang bảo quản tại Bảo tàng Hồ Chí Minh,
Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng và đặc biệt
là tài liệu tại Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng…
Thứ năm, các đề tài nghiên cứu khoa học của các cơ quan, luận văn cao học của
học viên chuyên ngành lƣu trữ có liên quan đến nội dung luận án nghiên cứu.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu

bút tích trên tài liệu ở góc độ văn bản, ngôn ngữ, văn phong trong văn bản của Hồ Chí
Minh.
- Phương pháp phỏng vấn đƣợc sử dụng để phỏng vấn một số chuyên gia, cán
bộ trực tiếp tham gia quản lý và phát huy giá trị tài liệu; cán bộ từng tham gia sƣu tầm,
thu thập tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Cục Lƣu trữ Văn phòng
Trung ƣơng, Cục Văn thƣ và Lƣu trữ Nhà nƣớc, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của
Đảng; ngƣời khai thác, sử dụng tài liệu ở một số kho lƣu trữ.
- Phương pháp thống kê đƣợc sử dụng để thống kê các công trình nghiên cứu,
bài nói, bài viết… về Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh hoặc có liên quan đến
phông; các tài liệu, văn kiện hình thành trong hoạt động của Hồ Chí Minh hiện đang
bảo quản tại một số cơ quan lƣu trữ, nhất là Kho Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng.
7. Một số đóng góp của luận án
Về lý luận: Luận án góp phần bổ sung lý luận về phông lƣu trữ cá nhân nói
chung và lý luận về Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng. Cụ thể, luận án
phân tích, biện giải một cách có hệ thống khái niệm, thành phần, nội dung, ranh giới
phông, đặc điểm và giá trị tài liệu; về phƣơng thức và giải pháp quản lý và phát huy
giá trị tài liệu với trƣờng hợp đặc biệt Hồ Chí Minh... Do đó, luận án có thể là tài liệu
tham khảo cho việc nghiên cứu và lập phông đối với những trƣờng hợp hình thành
phông cá nhân tƣơng tự nhƣ Hồ Chí Minh ở trong và ngoài nƣớc. Đồng thời, luận án
có thể làm tài liệu chuyên khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy của các nhà nghiên
cứu, giảng viên, học viên chuyên ngành lƣu trữ học, lịch sử Đảng, Hồ Chí Minh học ở
cơ quan lƣu trữ, trƣờng đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng có liên quan.
Về thực tiễn: Luận án đã phân tích tổng quát, toàn diện thực trạng công tác quản
lý và phát huy giá trị tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam thông
qua khối tài liệu đang bảo quản ở Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng, Bảo tàng

9


Hồ Chí Minh, Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của

Trên cơ sở các vấn đề đã tiếp cận, phân tích, luận giải ở các chƣơng trƣớc,
chƣơng 4 của luận án đề xuất, kiến nghị phƣơng thức và các nhóm giải pháp để nâng
cao hơn nữa chất lƣợng, hiệu quả công tác quản lý và phát huy giá trị tài liệu Phông
lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong hiện tại và thời gian tới.

10


Để hoàn thành luận án này, tác giả xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các
nhà quản lý, nhà khoa học thuộc Khoa Lƣu trữ học và Quản trị văn phòng, Trƣờng Đại
học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), lãnh đạo Văn phòng
Trung ƣơng Đảng, lãnh đạo và nguyên lãnh đạo Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng
Đảng, các đơn vị chức năng thuộc Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng, Bảo tàng Hồ
Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III,
nhiều cán bộ, chuyên gia lƣu trữ, Hồ Chí Minh học, lịch sử, bảo tàng đã giúp đỡ tác
giả trong quá trình thực hiện luận án. Đặc biệt, tác giả xin trân trọng cảm ơn PGS
Vƣơng Đình Quyền - ngƣời thầy đã trực tiếp hƣớng dẫn khoa học và đóng góp nhiều ý
kiến bổ ích để tác giả thực hiện và hoàn thành luận án.
Một lần nữa xin chân thành cảm ơn tất cả sự giúp đỡ của các cơ quan, tổ chức,
các nhà khoa học, đồng chí, đồng nghiệp và các bạn.
Hà Nội, ngày 14 tháng 11 năm 2016
NGHIÊN CỨU SINH

Nguyễn Quốc Dũng

11


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

tập và làm theo tấm gƣơng đạo đức Hồ Chí Minh và đến nay là Chỉ thị 05-CT/TW
ngày 15-5-2016 của Bộ Chính trị khóa XII về đẩy mạnh học tập và làm theo tƣ tƣởng,
đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

12


Về tác giả, đa số những nghiên cứu đó chủ yếu đƣợc thực hiện bởi các nhà
nghiên cứu, học viên, cán bộ đang công tác, làm việc trong các cơ quan lƣu trữ; một số
khác đƣợc thực hiện bởi các nhà nghiên cứu của bảo tàng, viện nghiên cứu.
Dƣới đây chúng tôi xin đƣợc phân tích số liệu nhƣ sau:
Về tác giả nghiên cứu: Có 21/32 nghiên cứu của cán bộ, chuyên gia lƣu trữ,
chiếm 65,6%; 11/32 nghiên cứu của cán bộ ngành khác (7 của ngành bảo tàng, 3 của
ngành Hồ Chí Minh học, ngoại giao), chiếm 34,3%.
Về thể loại, loại hình nghiên cứu, công bố:
- Có 18/32 nghiên cứu là bài viết trên các tạp chí, chiếm 56,2%;
- Có 6/32 nghiên cứu là đề tài nghiên cứu khoa học, chiếm 18,7%;
- Có 2/32 luận văn cao học, chiếm 6,2%.
- Có 8/32 bài viết trên sách chuyên khảo, chiếm 25%.
- Có 7/32 bài viết trình bày tại các hội thảo trong và ngoài nƣớc, chiếm 21,8%
(trong đó có 5 hội thảo trong nƣớc, 2 hội thảo quốc tế).
Về phạm vi công bố: Có 31/32 nghiên cứu công bố ở trong nƣớc, chiếm 96,8%;
trong khi đó chỉ có 1/32 nghiên cứu công bố ở nƣớc ngoài, chiếm 3,1%.
Bên cạnh việc tổng quan tình hình nghiên cứu về Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ
Chí Minh nhƣ trên, luận án cũng khái quát các nghiên cứu ở nƣớc ngoài về Hồ Chí
Minh trong đó có sử dụng tài liệu của Hồ Chí Minh hoặc về Ngƣời.
Cụ thể nhƣ sau :
1.1.1. Ở trong nƣớc
1.1.1.1. Về sƣu tầm, thu thập và quản lý tài liệu
Đã có 9 bài viết đã đề cập về công tác sƣu tầm, thu thập và quản lý tài liệu

Trong quá trình tổng quan những nghiên cứu có liên quan đến luận án này, tác
giả đã nhận thức sâu sắc hơn về ý nghĩa của công tác lƣu trữ qua bài viết “Bác Hồ với
công tác lưu trữ hồ sơ, tài liệu” của tác giả Vũ Dƣơng Hoan trên Tạp chí Văn thƣ Lƣu
trữ Việt Nam, số 4-2010. Vũ Dƣơng Hoan là trƣởng phòng đầu tiên của Phòng Lƣu trữ
Văn phòng Trung ƣơng Đảng (thành lập năm 1959), ngƣời có nhiều gắn bó với công
tác lƣu trữ của Đảng cũng nhƣ tài liệu của Hồ Chí Minh. Theo đó, ngƣời đọc đƣợc
biết, dù bôn ba nhiều nơi trên thế giới trong suốt cuộc đời làm cách mạng, nhƣng dù
làm gì, ở đâu thì Bác vẫn chú ý giữ gìn hồ sơ, tài liệu. Từ lúc là Ủy viên Quốc tế Cộng
sản phụ trách phong trào cách mạng Đông Nam Á, Ngƣời đã chú ý giữ gìn những tài
liệu phản ánh hoạt động của phong trào này và gửi báo cáo về Quốc tế Cộng sản.
Chính những tài liệu này Hồ Chí Minh gửi ở một vài đảng cộng sản nƣớc ngoài,
sau này gửi trả lại Trung ƣơng Đảng ta đã giúp chúng ta xác định chính xác ngày thành
lập Đảng. Trong báo cáo viết bằng tiếng Pháp gửi Quốc tế Cộng sản nói Đảng ta thành
lập ngày “3 Février 1930” và theo tác giả Vũ Dƣơng Hoan, từ thông tin chính thức đó,
Trung ƣơng Đảng ta đã đổi ngày thành lập Đảng trƣớc từ ngày 6-1-1930 thành ngày 32-1930 [41, tr. 9]1. Nhƣ vậy, Hồ Chí Minh chính là ngƣời đầu tiên đã giữ gìn và quản
lý tốt những tài liệu, văn kiện hình thành trong chính cuộc đời mình để từ đó hậu thế
có đƣợc những tác phẩm, văn kiện quý giá phản ánh quá trình hơn nửa thế kỷ hoạt
động cách mạng của Ngƣời.
1

Ở đây có lẽ tác giả Vũ Dƣơng Hoan chƣa cập nhật tài liệu mới đƣợc sƣu tầm của Hồ Chí Minh ở Nga và một số tài liệu
khác đã đƣợc công bố về sự kiện thành lập Đảng, do đó Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa VIII đã khẳng định lại Đảng ta
thành lập ngày 6-1-1930 (không phải ngày 3-2-1930), nhƣng vẫn lấy ngày 3-2-1930 để làm ngày kỷ niệm thành lập Đảng, bởi
nó vẫn trong khoảng thời gian Hội nghị hợp nhất (từ ngày 6-1 đến ngày 7-2-1930) và ngày 3-2 đã trở thành thông lệ khi
nhắc tới ngày thành lập Đảng…

14


Tác giả Nguyễn Lệ Nhung với bài “Tài liệu lưu trữ Đảng và công tác nghiên

trong hơn 20 năm qua kể từ ngày Ban Bí thƣ (khóa VI) ban hành Quyết định số 89QĐ/TW về quản lý tập trung, thống nhất tài liệu lƣu trữ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và
Quyết định số 94-QĐ/TW thành lập Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Tuy nhiên, tài liệu về thân thế, sự nghiệp và hoạt động của Ngƣời vẫn chƣa
đƣợc tập trung đầy đủ về Kho Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng; nhiều tài liệu vẫn phân tán ở
một số cơ quan, tổ chức khác nhau nhƣ Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Cách mạng,

15


một số viện nghiên cứu và kho lƣu trữ của Nhà nƣớc… Trên cơ sở đó, bài viết đã đƣa
ra một số giải pháp để tập trung tài liệu lƣu trữ của Bác về Kho Lƣu trữ Trung ƣơng
Đảng [22, tr. 36-38].
Bài thứ hai, đó là “Về đặc điểm tài liệu Phông lưu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh”
trên Tạp chí Dấu ấn thời gian, số 10-2010, tác giả đã nêu lên một số điểm nổi bật của
Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh đó là: Tài liệu bảo quản phân tán ở nhiều cơ
quan, tổ chức trong nƣớc và ngoài nƣớc; tài liệu đa dạng, phong phú về thành phần và
nội dung; tài liệu thể hiện bằng nhiều thứ tiếng; nhiều tài liệu thuộc phông chƣa đƣợc
thẩm định tính chân thực và giá trị (phần này chúng tôi sẽ đề cập sâu ở chƣơng 2 của
luận án này) [26, tr. 11-13].
Trong bài thứ ba, “Những địa chỉ lưu giữ tài liệu về thân thế, sự nghiệp và hoạt
động của Chủ tịch Hồ Chí Minh” trên Tạp chí Dấu ấn thời gian, năm 2013, tác giả đã
đề cập một số cơ quan, tổ chức tiêu biểu hiện đang bảo quản tài liệu của Hồ Chủ tịch
nhƣ: Ở trong nƣớc, đó là Kho Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng thuộc Cục Lƣu trữ Văn
phòng Trung ƣơng Đảng, Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo
tàng Lịch sử quốc gia; Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Viện Lịch sử Đảng
thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền
hình Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam. Trong đó, cơ quan đang lƣu giữ khối lƣợng
lớn bản thảo, bản gốc, bản chính tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh là Kho Lƣu trữ
Trung ƣơng Đảng, Bảo tàng Hồ Chí Minh và Trung tâm Lƣu trữ quốc gia III.
Ở nƣớc ngoài, một số lƣu trữ của Nga, Pháp, Trung Quốc, Đài Loan cũng đang

tịch Hồ Chí Minh của Kho Lưu trữ Trung ương Đảng, thực trạng và giải pháp”. Luận
văn đã trình bày thực trạng công tác sƣu tầm, thu thập và quản lý tài liệu Phông lƣu trữ
Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Kho Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng; phân tích khái niệm, nội
dung, thành phần, đặc điểm, giá trị của Phông; chủ trƣơng của Trung ƣơng Đảng và
tình hình sƣu tầm, thu thập và quản lý tài liệu phông lƣu trữ này, kết quả đạt đƣợc và
những của công tác này.
Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các nhóm giải pháp để nâng cao hiệu quả công
tác sƣu tầm, thu thập và quản lý tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Kho
Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng. Tuy vậy, luận văn này mới chỉ nghiên cứu công tác sƣu
tầm, thu thập (và một phần công tác quản lý), riêng góc độ phát huy giá trị tài liệu
chƣa đƣợc đề cập thành nội dung chính [21].
1.1.1.2. Về xác minh tài liệu, tổ chức khoa học tài liệu
Về chủ đề này có 4 bài viết, trong đó có 2 bài viết khá sâu về xác minh tài liệu,
2 bài viết về tổ chức khoa học tài liệu. Cụ thể, liên quan đến vấn đề xác minh tài liệu
của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả Trần Hoàng có 2 bài viết sau:
Thứ nhất, bài “Một vài đề xuất cách xác định bút tích của Chủ tịch Hồ Chí
Minh trong các tài liệu về thi đua ái quốc trong Phông lưu trữ Phủ Thủ tướng từ 1945
đến 1954” trên Tạp chí Lƣu trữ Việt Nam, số 5-2001.
Tác giả bài viết giới thiệu trong Phông lƣu trữ Phủ Thủ tƣớng giai đoạn này có
788 đơn vị bảo quản nói về phong trào thi đua ái quốc, trong đó có 33 sắc lệnh có chữ
ký của Hồ Chủ tịch. Ngoại trừ các sắc lệnh có chữ ký và con dấu, những tài liệu khác
trong phông chƣa có cơ sở chắc chắn để xác định chính xác bút tích của Hồ Chí Minh.
Bút tích của Hồ Chí Minh ở đây có 3 loại:
- Những văn kiện nhà nƣớc chính thức có chữ ký, nhƣ các sắc lệnh.
- Những văn kiện có bút phê. Đây là những văn bản trình lên để Bác ký, nhiều
chỗ có bút tích sửa chữa bằng bút chì hoặc bút viết mực tím của Ngƣời; hoặc văn bản
các bộ ngành gửi đến để xin ý kiến.

17


Về tổ chức khoa học tài liệu phông cá nhân nói chung tại Cục Lƣu trữ Văn
phòng Trung ƣơng Đảng, trong đó có tài liệu Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác
giả có hai bài viết, gồm :
- Bài “Tổ chức khoa học Kho Lưu trữ Trung ương Đảng - Thực trạng và kinh
nghiệm” trên Tạp chí Dấu ấn thời gian, số 3-2006. Trong bài viết tác giả đã nêu lên sự
cần thiết sƣu tầm, thu thập tài liệu của Đảng nói chung và của Hồ Chí Minh nói riêng.
2

Tên đầy đủ của loại máy chữ này là Hermes baby (NQD).

18


Đây là khối tài liệu quý hiếm, không chỉ phản ánh hoạt động của Hồ Chí Minh mà còn
góp phần làm rõ những hoạt động của Đảng ta trong các thời kỳ lịch sử [23, tr. 15-18].
- Bài “Một số kinh nghiệm bước đầu về lập hồ sơ phông lưu trữ cá nhân ở Kho
Lưu trữ Trung ương Đảng” trên Tạp chí Văn thƣ Lƣu trữ Việt Nam, số 3-2011. Bài
viết đã phân tích tại Kho Lƣu trữ Trung ƣơng Đảng hiện đang bảo quản trên 70 phông
cá nhân. Trong đó, nhiều phông cá nhân Trƣờng Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Duy Trinh,
Đào Duy Tùng, Lê Thanh Nghị… đã đƣợc Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng tiến
hành chỉnh lý để quản lý và phục vụ khai thác, sử dụng đƣợc thuận lợi, dễ dàng. Việc
chỉnh lý những phông cá nhân trên là kinh nghiệm để kế thừa, tham khảo khi tiến hành
chỉnh lý Phông lƣu trữ Chủ tịch Hồ Chí Minh [27, tr. 26-27, 31].
1.1.1.3. Về phát huy giá trị tài liệu
Lĩnh vực này có 19 nghiên cứu, trong đó có 7 bài viết trên các tạp chí, 4 bài viết
tại các hội thảo, 6 đề tài nghiên cứu khoa học, 1 luận văn thạc sỹ và ít nhất 1 cuốn sách
đề cập đến nhƣ sau:
1) Các bài viết trên tạp chí
Tác giả khảo sát 7 bài viết trên các tạp chí khoa học về vấn đề này là:
Tác giả Bích Hƣơng có bài viết “Một số tài liệu có bút tích của Hồ Chủ tịch

bộ, thì việc sƣu tầm, thu thập, chỉnh lý tài liệu liên quan về Ngƣời và tạo điều kiện
thuận lợi cho ngƣời nghiên cứu đƣợc tiếp xúc là việc làm cần thiết, một nghĩa vụ tinh
thần của các cơ quan đƣợc giao trách nhiệm bảo quản, lƣu trữ các nguồn tài liệu quý
giá nói trên” [87, tr. 297].
Tác giả luận án cũng đã tiếp cận bài viết “Công bố, xuất bản các tài liệu, tác
phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mấy điều cần quan tâm” của Nguyễn Văn Hàm trên
Tạp chí Lƣu trữ Việt Nam, số 3-1993. Tác giả Nguyễn Văn Hàm cho biết, các tài liệu,
tác phẩm của Hồ Chí Minh đƣợc công bố xuất bản tập trung, có hệ thống và tƣơng đối
toàn diện nhất phải kể đến bộ Tuyển tập Hồ Chí Minh (1960), Hồ Chí Minh Tuyển tập
(2 tập, 1980), Hồ Chí Minh Toàn tập (10 tập)… với hơn 1800 tài liệu đã góp phần to
lớn vào việc tuyên truyền, giới thiệu những công lao vĩ đại và những phẩm chất cao
quý của Ngƣời và giúp cho mọi ngƣời hiểu rõ hơn tƣ tƣởng Hồ Chí Minh.
Nguyễn Văn Hàm cho rằng khi công bố, xuất bản các văn kiện, tác phẩm của
Hồ Chí Minh cần lƣu ý những vấn đề sau:
- Bản văn công bố phải trung thành với cơ sở tài liệu, tác phẩm đã đƣợc khẳng
định. Có thể kiểm tra bản văn với ý nghĩa là loại bỏ những chỗ văn bản có nhiều lỗi đã
rõ ràng (do bị hƣ hỏng chẳng hạn).
- Những bản văn đƣợc chứng minh là do ngƣời khác gạch đi, không có sự đồng
ý của tác giả sẽ đƣợc thêm vào trong bản văn công bố, nhƣng phải đƣợc chú thích rõ
ràng, đầy đủ.
- Những bản văn đƣợc chứng minh là do ngƣời khác đƣa vào (ví dụ ban biên
tập, nhà xuất bản…) không có sự đồng ý của tác giả thì không đƣợc đƣa vào bản văn
công bố. Bản văn của các tài liệu công bố có thể đƣợc tái hiện bằng cách sao chụp. Ví
dụ bản chụp bản thảo viết tay “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” ngày 19-12-1946
hoặc bản chụp Di chúc sẽ có giá trị và độ tin cậy cao hơn nhiều lời chú thích, bình luận
của ngƣời công bố.
Bên cạnh đó, cũng cần lƣu ý các công cụ tra cứu khoa học khi công bố tài liệu
của Hồ Chí Minh. Nhiều xuất bản phẩm công bố đã có một số công cụ đƣợc biên soạn
công phu nên có tác dụng lớn đối với độc giả, nhất là các chú thích. Tuy nhiên, có
nhiều chú thích còn rƣờm rà, trùng lặp, thừa thông tin và không cần thiết. Do đó, việc

Nam, số 3 năm 2012, tác giả có bài viết “Ý nghĩa sử liệu của Phông lưu trữ Chủ tịch
Hồ Chí Minh”. Bài viết nhấn mạnh một số ý nghĩa sử liệu của Phông lƣu trữ Chủ tịch
Hồ Chí Minh, nhƣ ý nghĩa chính trị, lịch sử, văn hóa giáo dục… đối với công tác
nghiên cứu lịch sử nói chung và công tác nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Hồ
Chủ tịch nói riêng [29, tr. 34-36].
2) Bài viết tại hội thảo
Hội thảo “Nghiên cứu, xác minh tƣ liệu và địa chỉ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
sống và hoạt động ở nƣớc ngoài từ năm 1911-1941” do Bảo tàng Hồ Chí Minh, Sở
Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Hồ Chí Minh chi
nhánh thành phố Hồ Chí Minh tổ chức năm 2011 cũng đã có một số bài viết làm rõ
thêm thân thế và sự nghiệp của Hồ Chí Minh qua tài liệu lƣu trữ của chính Ngƣời đang
bảo quản ở trong nƣớc hoặc ngoài nƣớc. Cụ thể:

21


Tác giả Phạm Công Khái với bài viết “Tìm hiểu thêm một số hoạt động của
Nguyễn Ái Quốc ở nước Nga Xôviết, thời kỳ từ tháng 7-1923 đến tháng 12-1924” đã
thông qua nhiều tài liệu lƣu trữ của Hồ Chí Minh đang lƣu giữ ở Nga để phân tích, làm
sáng tỏ những hoạt động trong giai đoạn đầu đến với nƣớc Nga Xôviết của ngƣời
thanh niên Nguyễn Ái Quốc. Phạm Công Khái phân tích những hoạt động của Nguyễn
Ái Quốc đã đƣợc đề cập trong những công bố khá chi tiết của các sách Hồ Chí Minh
Toàn tập, Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, Hồ Chí Minh Tiểu sử… cũng nhƣ trong các
công trình nghiên cứu, bài viết của các học giả ở trong và ngoài nƣớc. Tuy nhiên, do
nhiều nguyên nhân, chủ yếu là do thiếu tƣ liệu, nên việc nghiên cứu, tuyên truyền, giới
thiệu về một số hoạt động của Ngƣời trong thời kỳ này còn chƣa thống nhất; một số tƣ
liệu đã công bố, kể cả trong Hồ Chí Minh Toàn tập cần đƣợc đính chính, bổ sung.
Tác giả đã căn cứ vào các tài liệu lƣu trữ do Bảo tàng Hồ Chí Minh mới sƣu
tầm đƣợc để phân tích, làm rõ thêm một số sự kiện về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc,
ví dụ Ngƣời có học trƣờng Đại học phƣơng Đông không, có là cán bộ của Ban phƣơng