DI SẢN NHÃ NHẠC CUNG ĐÌNH HUẾ
Nhạc cung đình Việt Nam – Nhã nhạc triều Nguyễn được chính thức ghi tên
vào danh mục *Kiệt tác phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại* vào 15h30 ngày
7/11/2003; và chính thức được UNESCO vinh danh vào tối 31/1/2004. Nhã nhạc
được xem là một loại hình âm nhạc chính thống, mang tính bác học của các triều
đại quân chủ trong xã hội Việt Nam suốt hơn 10 thế kỷ qua và góp phần làm phong
phú cho sinh hoạt văn hóa và tinh thần của dân tộc. Những tinh hoa của loại hình
nghệ thuật này được kết tụ rõ nét nhất vào triều đại nhà Nguyễn. Do đó, vấn đề bảo
tồn nhã nhạc cung đình Việt Nam – Nhã nhạc triều Nguyễn trong giai đoạn hiện đại
này được nhiều tổ chức, các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm…
Gốc tích…
Sách sử ghi rằng Nhã nhạc ra đời vào triều Lý (1010-1225) và hoạt động một
cách quy củ vào thời Lê (1427-1788), là loại hình nhạc mang tính chính thống, với
quy mô tổ chức chặt chẽ. Các tổ chức âm nhạc được thành lập, đặt dưới sự cai quản
của các nhạc quan. Triều Lê đã định ra các loại nhạc như sau: Giao nhạc, Miếu
nhạc, Nhũ tự nhạc, Cứu nhật nguyệt lai trùng nhạc, Đại triều nhạc, Thường triều
nhạc, đại yến nhạc, Cung trung nhạc. Tuy nhiên, chính vào cuối triều Lê, âm nhạc
cung đình dần dần đi vào thời kỳ suy thoái. Cho đến thời đại triều Nguyễn (1802-
1945), hệ thống âm nhạc cung đình mới có điều kiện để phát triển trở lại. Triều
đình Nguyễn quy định 7 thể loại âm nhạc, gần giống với các thể loại của triều Lê,
bao gồm: Giao nhạc: Miếu nhạc: Ngũ tự nhạc: Đại triều nhạc: Thường triều nhạc:
Yến nhạc: Cung trung nhạc. Ngoài ra, trên cơ sở kế thừa các triều đại trước, triều
Nguyễn đã cho bổ sung thêm nhiều loại thể nhạc như Huyền nhạc, Ty trúc tế nhạc,
Ty chung, Ty khánh, Ty cổ.
Dưới thời Nguyễn, Nhã nhạc được dùng trong các lễ tế đại triều 2 lần/tháng,
thường triều 4 lần/tháng: Nam Giao, Tịch điền, sinh nhật vua và hoàng hậu. Tế bất
thường: Đăng quang, lễ tang của vua và hoàng hậu, đón tiếp sứ thần. Tùy theo từng
cuộc tế lễ mà Bộ Lễ biên soạn nhạc chương khác nhau (nhạc chương bằng chữ
Hán). Cụ thể như: Tế Giao có 10 nhạc chương mang chữ Thành (thành công); Tế
Xã tắc có 7 nhạc chương mang chữ Phong (được mùa); Tế Miếu có 9 nhạc chương
mang chữ Hòa (hòa hợp), Tế Lịch Đại Đế vương có 6 nhạc chương mang chữ Văn

hành động quốc gia về bảo tồn Nhã nhạc - Âm nhạc cung đình Việt Nam - Kiệt tác
Di sản phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại của UNESCO (gọi tắt là Dự án Nhã
nhạc) giai đoạn 2005-2008 đã được đại diện phía Việt Nam và đại diện phía
UNESCO - ông Shiu-Kee, Trưởng Văn phòng đại diện UNESCO tại Việt Nam ký
kết, với sự tài trợ của Quỹ Uỷ thác Nhật Bản. Bà Francoise Riviere - Phó tổng giám
đốc phụ trách Văn hóa của UNESCO đã nhận định: Dự án Nhã nhạc rất quan trọng
đối với UNESCO vì nó kết hợp được cả di sản vật thể và phi vật thể, hai hoạt động
trụ cột của chúng ta trong việc thúc đẩy sự đa dạng văn hóa trên toàn thế giới”.
Nằm trong chương trình thực hiện dự án, Nhà hát Nghệ thuật cung đình Huế
(trực thuộc Trung tâm BTDTCĐ Huế) bước đầu đã bảo tồn được một số bản nhạc
như: 10 bản Ngự (Phẩm tuyết, Nguyên tiêu, Hồ quảng, Liên hoàn, Bình bán, Tây
mai, Kim tiền, Xung phong, Long hổ, Tẩu mã), Long đăng, Long ngâm, Tiểu
khúc...; các bản nhạc thường dùng trong dàn Đại nhạc (Tam luân Cửu chuyển, Thái
bình Cổ nhạc, Đăng đàn cung, Phú lục, Tẩu mã, Bông, Mã vũ, Mang, Đăng đàn
đơn, Đăng đàn kép) cùng một số bài bản khác. Ngoài ra, ông Phùng Phu - Giám
đốc Trung tâm BTDTCĐ Huế cho biết: “Đến tháng 8/2008, những tư liệu về nhã
nhạc cung đình Huế cũng được tiến hành xử lý, sao chép, dịch thuật bao gồm 1.000
trang tài liệu, 100 đầu sách tham khảo, hơn 300 ảnh, hơn 200 tư liệu tiếng Anh và
tiếng Trung, 100 băng đĩa ghi âm và 200 đầu băng đĩa các loại. Nhà thiết kế Trịnh
Bách cũng đã phục chế thành công trang phục Nhã nhạc gồm 15 áo Đại nhạc và 15
áo Tiểu nhạc; 64 áo Giao lĩnh Bát dật Văn và 64 Trấn thủ Bát dật Võ. Ông Phan
Thanh Hải - Phó giám đốc Trung tâm BTDTCĐ Huế - khẳng định: Trung tâm
BTDTCĐ Huế đã đào tạo được 20 học viên đầu tiên về Nhã nhạc cung đình Huế và
sẽ tiếp tục mở rộng nâng cao chất lượng đào tạo. Ngoài ra, Trung tâm cũng đã gặp
gỡ và ghi lại những kinh nghiệm biểu diễn về Nhã nhạc từ nhiều nghệ nhân còn sót
lại của Đội nhạc cung đình ngày xưa, hoàn thành 12 bộ hồ sơ về để đề nghị công
nhận và tiến cử các nghệ nhân tiêu biểu nhất vào Hệ thống báu vật Văn hóa Quốc
gia. Nhà hát Truyền thống cung đình Huế cũng đã có những chuyến lưu diễn và
quảng bá ở nhiều nước trên thế giới như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Bỉ, Pháp, Hà Lan…
Phát huy hay phát triển?

(Thùy Trang)