VAI TRÒ CÙA CÀC HÌNH THlTC TV^ QUÀN
TRUYÈN THÓNG TRONG Sy PHÀT TRIÉN BEN VITNG
XÀ HÓI Ò VÙNG DÒNG BÀO DAN TQC KATU HIÉN NAY
Nguyèn Thf My Lpc'

Tgc ngudi Katu hi?n ed khoàng trén 56.000 ngudi, phàn bd chù yéu d vùng nùi
tinh Quàng Nam, noi dugc xem là qué huomg gdc cùa ddng bào vdi hom 41.000 ngudi;
sd con lai cu trù d Thùa Thién Hué: huyén Nam Ddng vdi khoàng 9.000 ngudi va
huy?n A Ludi khoàng 6.000 ngudi'.
Day là mgt tgc ngudi noi bài vdi nhùng sic thài vàn hóa dgc dào: ddc dào ve
khóng gian cu trù (song d dàu ngudn nude) , dgc dào ve vàn hóa tgc ngudi (ve
trang phyc, Im thyc, nghg thuat tao hinh ma Le Pichon dà nhàn dinh: "là nhùng ki§t
tàc cùa ngudi Katu") va ve càc hinh thùc td chùc ty quàn truyén thdng... Trong
khuòn khò bài viét này chùng tòi tàp trung phàn tich vai trd cùa càc hinh thùc ty
quàn truyln thdng ddi vdi sy phàt trién ben vùng xa hgi vùng ddng bào dàn tgc Katu
hign nay.
1. Càc hinh thiì-c ty quàn truyèn thóng
Càc hinh thùc ty quàn truyèn thóng trong xà hgi cùa ngudi Katu là mgt bg
phàn cùa vàn boa xà hgi tgc ngudi bao gòm nhiéu ITnh vyc, nhu quan he già dình,
ddng hg, bd mày ty quàn bàn làng.
Càc té chùc này dya trén phong tyc tàp quàn va tri thùc dàn gian de Idn lai va
phàt huy tàc dyng. Mèi cip dò cùa tè chùc ty quàn lù già dinh, ddng hg dèn bàn
làng diu ed nhùng vai trd nhit djnh trong viéc dièu hành va quàn ly càc Ihành vièn
cùa cgng dèng. Va nlu nhu già dình, ddng hg quàn ly càc thànb vièn Iheo hinh thùc
huyll thóng. Ibi bàn làng quàn ly cgng dèng theo hinh thùc ty tri, ty quàn cùa nhùng
ngudi vùa ed quan he huyél thdng vùa là quan he làng gièng càn cu.
* ThS, Truòng Dai hoc Khoa hoc Hué
1. Truòng Dai hoc Nòng làm - Dai hoc Hué (2008). U. 53; Nguyen Vàn Manh (Cb), (2001),
Ludi tue cùa ngudi Tu Ói, Ca tu, Bru - Vàn Kiiu à Qudng Tri - Thira Thién Hué, tr.33.
2. Tàc già Nguyen Hùu Thóng (Cb), (2004), Katu ké song dàu nggn nude, Nxb. Thuàn Hóa.
3. Le Pichon (2011), Nhùng kè san màu, Nxb. Thè gidi mai. ir. 39.

cài, nhu càu hinh dj ve mgt eudc song yèn vui hanh phùc cùa ngudi Katu dà phIn
nào làm cho mdi quan he nam nù ed phIn bình ding han.
Cd thè ndi, già dình cùa ngudi Katu ed vai trd quan Irgng trong vi^c djnh hinh
nhàn càch cùa con ngudi tu khi sinh ra cho din lue trudng Ihành. Ngay lù khi
nhùng dùa tré d i lièng khdc chào ddi, càc dng bó dà làng cho chùng nhùng vàt
dung mang tinh chat gidi tinh (nèu sinh con trai làng mot cài nd, nlu sinh con gài
làng indi cài gùi). Theo thdi gian, dùa tré dà tilp thu va tich luy dugc nhùng kiln
thùc co bàn ve eudc sdng, ve thè gidi xung quanh. Cùng vdi sy phàt triln vi tri va
lire, chùng dàn Ihành Ihao nhùng cdng \ iéc già dinh theo mot Irinh ly nhll djnh: là
con gài. tal phài bièt may va, nàu nuóng. bài lugm, Iria hai...; là con trai, ili phài
Nguyèn Vàn Manh (Cb)), (200l).Tài lièu dà dan, tr.49.

367


VlfT NAM HQC - KY YÉU HOI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU'
bill phàt rly, chgc lo de tria hat, san bàn, làm nhà... Vi vày din tuoi trudng thàib.
chùng da ed thè boa nhàp vào nhjp di?u lao dgng cùa già dinh va cgng dèng mot Ccch
de dàng.
Nhu v$y, già dinh là mòi trudng dIu tièn, giào dyc cho gidi tré vi y thùc ao
dgng, vi càch thùc va kinh nghi?m san xult, vi nhùng già tri vàn boa truyèn thing
cùa làng bàn, ddng hg, vi luat tyc va càc phong tyc tàp quàn, tdn giào, tin ngudng..
Già dinh là ti bào ca bàn d u Ihành nèn làng bàn va là mlt xich dIu tién tham ^ia
vào qua trình quàn ly bàn làng.
1.2. Dòng hp
Trong xà hgi co truyèn cùa ngudi Katu tèn lai mgt hinh thùc ddng hg dya tén
quan he huylt thóng vi phia dòng cha (tilng dèng bào ggi là Mu, Ya, Cabu). Mèi
ddng hg dIu ed mot tén ggi riéng va càc tén ggi gin vdi vige kiéng cu mot loai ding
thyc v$t nhIt djnh. Ngudi dùng dIu ddng hg ggi là xult Mu, xult Yà, xuàt Cabr...
Dd là nhùng ngudi dàn òng Idn tuoi am hièu càc phong tyc tàp quàn, càc quy diih,

dinh (là già dình l(5m bay già dình nhd) quan he vdi nhau thdng qua vai trd cùa
ngudi trudng ho. Rò ràng, dòng hg cùa toc ngudi Katu thyc sy là mgt mlt xich Ihù
hai khdng thè thièu, sau già dinh, tham già vào quy trình quàn ly cdng dèng.
1.3. Tó eh ire tu quàn bàn làng
Bàn làng Irudc bèi là khdng gian sinh tdn cùa mot cdng ddng dàn cu ma ranh
gidi cùa nd dugc phàn djnh va dugc cdng ddng làng bàn khàc cdng nhàn. Ranh gidi
cùa bàn làng chù yéu gdm:
- Dal dai de cu trù
- Dal dai canh tàc bao gòm ruòng va nuomg ray
- Nhùng khoành rùng càm, rùng Ihiéng, rùng ma
- Nhùng khoành rùng ranh gidi giùa càc làng
- Nhùng khoành rùng san bàn, bài lugm, chàn nudi
- Nhùng khe sudi chày qua dja phàn làng
Dèi vdi ngudi Katu, bàn làng (vii, vel) là don vi cao nhll cùa cdng dèng xà h^i,
dugc chi phdi bdi quan hg làng gièng va quan he ddng tgc.
Do tinh chat cùa nln kinh té nuomg rly quy dinh, cung nhu chiù sy tàc d^ng
cùa nhiéu nhàn td Ijch su - dja ly nèn quy md va sy gàn két cùa càc ddng hg trong
mgt làng khdng dn djnh, ma ed khi làng khi giàm. Nhung nhin chung, trong mgt
làng thudng ed ba dèn bdn ddng hg chung sdng. Vi tri xày dyng làng thudng d c^nh
nhùng con sdng, con sudi, dàm bào dò thoàng mài, thuàn Igi cho vige sinh ho^t cùa
dàn cu làng.
Tèn cùa mdi bàn làng thudng là tèn càc dja danh (tén khe, suoi, thàe, rùng,
cày, gd ddi...), boàc tèn cùa ngudi tìm ra vùng dàt cu trù dàu tièn. Vi nhu làng
Axom xuàt phàt tu cày Axom, làng Kàn Sàm xuàt phàt lù cày Kàn Sàm... Tén ggi
cùa làng dn djnh theo thdi gian, gàn sàu vào làm thùc dàn làng. Ddng bào quan niém
mèi làng déu ed Yàng riéng, con ma riéng, nèu thay ddi tén làng, dàng sièu nhién sé
tràch phat va khdng phù hg cho dàn làng. Chinh vi thè ma sau này dù di chuyèn lù
vùng này sang vùng khàc, ddng bào vàn giù nguyèn lèn ggi ban dàu cùa làng.
Bàn làng cùa ddng bào dugc duy tri theo mot thièt che xà bòi co truyèn ben
chat. Dièu hành don vj tu quàn là mot bg mày vàn hành theo luàt lue cùa cgng dòng

ve trai ty tri an, hay sua sang, làm mdi bang rào làng.
+ Thiy cùng, Ihly mo (Knoi Teemoh Yang): là ngudi giùp cho chù làng tó
chùc càc cdng vi?c cùng ti. Òng nhu dugc thIn linh nhàp vào di lo ddi song tàm
linh cùa dàn làng. Ngoài ra dng cdn bill càch bdi toàn de khàm bénh, chùa bénh.
Hcm Ibi, dng cdn bill dùng càc bài Ihuóc dàn gian co truyèn di chùa lành càc bénh
thdng thudng. Vi vày, thIy cùng vùa là ngudi phu tràch cùng ti trong il nghi, vùa là
ngudi chùa b?nh^cho dàn làng, nèn dng rit dugc dàn làng quy ùgng, vj né va ed phàn
sg bài.
Nhin chung, bd mày ly quàn co truyèn cùa ngudi Katu dà gdp phàn khdng nhd
dàm bào sy ón djnh va càn bing cugc song cùa càc thành vièn trong làng. Trong d.6,
vai trd quan trgng nhll là Chù làng, Hgi dèng già làng va thièt che ty ùj dya trén
phong lue tàp quàn va càc djnh che luàt tue cùa cdng ddng.
370


VAI TRÒ CÙA CÀC HlNH T H Q C TU' QUÀN TRUYÈN THÓNG...

2. Vai trò cùa càc hinh thùc tu quàn truyèn thóng trong vifc quàn ly xà hgi
hién nay
0 vùng dòng bào Katu hién nay dang lòn lai song song hai binh thùc quàn ly
xà nói: tu quàn va tó chùc hành chinh. Tu quàn bao gèm già dình, dòng hg, tè chùc
bar làng nhu dà phàn tich d trén; cdn tè chùc hành chinh, bao gèm don vj quàn ly
càr xà, vdi Uy ban nhàn dàn (UBND) va càc ban chuyèn mdn, nhu Ban Dja chinh,
Ban Vàn hoà Thdng tin, Ban Thuong binh - Xà bòi, Ban K I toàn ngàn sàch, Ban
Dal sd - Già dình va Tré em, Ban Ndng làm - Thù y,... Song song vdi he thóng tó
chùc hành chinh. cdn ed càc tó chùc chinh Irj - xà bòi khàc, nhu Dàng uy, Hgi dèng
nbén dàn, Uy ban mài tran Tó quòc, Doàn Ihanh nièn va càc doàn thè quin chùng nhu
Hgi Lién hièp phu nù, Hgi Cyu chièn binh, Hgp tàc xà,...
Ve tó chùc thòn bàn d ngudi Katu, thyc chll là tó chùc bàn làng trudc day.
Thòn khdng phài là don vj hành chinh, khóng phài là cip chinh quyln ma là mot

ty quàn cgng dèng vùa gdp phIn he trg cho phàp luàt, nhu là nhùng vàn bàn duà
luàt, di quàn ly cgng dèng, vùa giù gin càc già tri vàn hda truyèn thóng cho cgng
dèng Katu. Vi vày, giù gin hinh thùc ty quàn trong còng dèng dàn tgc Katu, bea
canh tè chùc hành chinh cùa nhà nude, là mgt vi?c làm tlt ylu, gdp phàn thùc dly
xà hgi phàt triln ben vùng.
3. Thyc trang vai trò ciìa càc hinh thirc tu quàn truyèn thóng trong vifc
quàn ly xà hgi hif n nay
Trong nhùng nàm gin day tèn lai mgt thyc ti là d vùng dèng bào Katu lo
chùc ty quàn dang din hi suy thoài, ed noi chi cdn trén danh nghTa. Thù linh quàa
sy, chù dlt khdng cdn tèn lai, ngay din cà Già làng (Chù làng) cùa mgt sd bàn làng
cùng khdng cdn, nhll là nhìrng bàn làng di dàn tu càc noi khàc din, mai dugc tao
làp trong nhùng nàm gin day, nhu nhièu bàn ngudi Katu d Nam Ddng tinh Thùa
Thién Hul, Già làng chi cdn giù vai trd nhu mot thIy cùng hoàc chi là ngudi am
hièu phong tyc tàp quàn. Òng khdng cdn là ngudi dugc nhàn dàn bdi y kiln khi làm
ray, dng cùng khdng dùng ra giài quylt càc vy tranh chip vl dlt dai, nguèn Igi dgng
thyc vàt cùa bàn làng; khi san dugc thù òng cùng khdng dugc ngudi dàn trong bàn
nhudng cho nhùng milng ngon, khi cudi hdi òng cùng khdng dugc càc ed dàu, chù
ri din xin phép. Hgi dèng già làng cùng khdng cdn tèn lai hinh thùc nhu trudc day.
Bay gid Hgi dèng già làng thyc chit là càc chù hg, ngudi dùng dIu càc ndc nhà
frong càc bàn làng. Hg dugc tri?u t§p dèn hgp de giài quylt càc cdng vige lién quan
din chù truang cùa càc tè chùc hành chinh dja phuang; cùng ed nhùng trudng hgp
Hgi dèng già làng (nhùng ngudi già trong làng) cùng kit hgp vdi td chùc hành
chinh dja phuang (trudng bàn, dgi trudng, UBND xa va càc tè chùc chinh trj, xà
hgi khàc) cùng giài quylt càc cdng vige lién quan din bàn làng. Vai trd cùa Già
làng va nhùng nguèi già trong làng thyc chIt chi giài quylt càc vàn de lièn quan
din cùng ti, le nghi tdn giào va càc vln di khàc trong phong tyc tàp quàn, con
nhùng vln di lién quan din kinh ti, xà hgi cùa cgng dèng dàn tgc Katu lai do tò
chùc hành chinh giài quylt, nhu vln di giao dlt, giao rùng, chuyln dòi cày tròng,
vài nuòi, dyng nhà chung cgng dèng, xóa nhà tam, vay vón de san xuàt... Tuomg ly,
Chù làng vdi tu càch là chù dlt, trudng ddng hg din khai thién làp dja vùng dal,

^à cùa cà càc tó chùc chinh trj, xa hói trèn dja bàn, nhu Già làng va Hgi dèng già
!àng quy djnh càch thùc td chùc le hgi, tang ma, cudi xin, quy djnh càch thùc làm
nhà, quy djnh bình thùc chàn nudi già sue, già d m , quy djnh hinh thùc san bit, dành cà,
bài lugm...
- Già làng va Hgi ddng già làng cùng kit hgp vdi càc té chùc hành chinh
dja phuang de giài quyét càc cdng viéc lién quan din chù truang, chinh sàch va
phàp luàt cùa Dàng va Nhà nude. Vi vày, tó chùc ty quàn nhu là mgt bd phàn
gin bd màt thièt, ho trg cho td chùc hành chinh de quàn ly xà bòi dya trén co sd
phàp luàt nhà nude va luàt liic cùa dja phuang; luàt lue d day khdng di ngugc lai
/di phàp luàt ma phù hgp va ho trg cho phàp luàt di vào ddi sdng cùa ngudi dàn.
.Mgugc lai, td chùc hành chinh khi trièn khai càc chù truang, chinh sàch cùa
Dàng va Chinh phù dèn ddng bào dàn toc thièu so, d n co sy bàn bac thóng nhll
vdi Già làng, Hgi ddng già làng. (Thyc ti trong nhùng nàm gin day nhùng chù
truang. chinh sàch nào két hgp vdi Già làng, Hgi dèng già làng Ibi chù truang,
chinh sàch dò se di vào long dàn va e j hiéu qua làu dai). Co thè cu ibi hóa vai
trò cùa tò chùc ly quàn va tò chùc hàr h chinh trong vice quàn ly xà bòi bàn làng
ngiròi Katu nhu sau:
373


VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU^

Giài quyét càc •
vàn de
lién quan dèn
hón nhàn
Giài quyet
vàn de
lién quan
dén tang ma

lién quan
^
dén phong tue
làp quàn

->

Giài quyét ho khan

-•

Chinh sàch xà hói

-*

Yté

-*" Giào due
Vàn de khàc

Giài quyét càc vàn de
KT-XH cùa bàn làng

l

Vàn de khàc

l

T

hda bj d i dui vl qua khù Ibi sé tao nèn cu sde vàn hda .

1. Alvin TofTer (2002), Cu sèc tuang lai, Nxb. Thanh nién, tr. 18.
374


VAI TRÒ CÙA CÀC HÌNH THÙC TU' QUÀN TRUYÈN THÓNG...

- Tàng cirdng h(m nùa mòi quan he còng dèng tinh làng nghTa xóm, quan he
dòng toc va càc boat dòng vàn hóa cònig dòng, nhu càc hinh thùc il bòi cùng tè thIn
linh, càc le nghi, tang ma. hón nhàn.. . di thóng qua dò vai trò cùa Già làng, ligi
dòng già làng. luàt lue, phong tue tàp qmàn dugc bào tèn va phàt huy.
Tom lai, vice quàn ly xà hói vùng dòng bào dàn toc Katu luòn tèn lai hai bình
thùc: tu quàn va quàn ly hành chinh. Hai bình thùc quàn ly xà bòi này khóng loai
trù nhau ma luòn bó sung cho nhau. tao nèn linh ón djnh trong viéc dilu hành va
thyc thi càc còng viéc cùa còng dòng. Dò là nhàn tó co vai trò dàc bièt quan trgng
thùc day su phàt trièn ben vùng xà hói càc dàn toc Ihilu so nude la nói chung va d
vùng ddng bào dàn toc Katu nói riéng. Trong xu thè bòi nhàp va toàn clu hóa, vdi
tu càch là mot quòc già dang phàt tnèn, chùng la phài giài quylt mgt vàn de khdng
he don giàn, dd là mdi quan he giùa bào tèn va phàt triln, giùa tàng trudng kinh il
vdi phàt triln bln vùng xà bòi, ma viéc kit hgp hai bình thùc quàn ly xà bòi (ly
quàn va hành chinh) d vùng dèng bào càc dàn toc thièu so là gdp phIn tich cyc nhIt
giài quyét vàn de dd.
Tài lif u tham khàc
1. Alvin Toffler ( 1996), Dgt song thù 3, Nguyèn Lgc djch, Nxb Khoa hgc xà hgi, Ha Ngi.
2. Alvin Toffler (2002), CM 5ó'c/i/07jg/a/, Nxb. Thanh nién. Ha Ngi.
3. Ta Due (2002), Tim hiéu vàn hóa Katu, Nxb. Thuàn Hóa, Hul.
4. Nguyen Vàn Manh (Cb) (2001), Luàt tue eùa nguài Tàói, Catu, Bru-Vàn Kiiu à Quàng
Tri - Thira Thién Hué, Nxb Thuàn Hoà, Hul.
5. Le Pichon (2011), Nhùng ké san màu, Nxb. Thè gidi mdi.