ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ MỸ HẠNH

ĐỐI CHIẾU NHÓM THÀNH NGỮ CHỈ
TÂM LÝ TÌNH CẢM TRONG
TIẾNG NGA VÀ TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI - 2009


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong công trình
nào khác, trừ phần trích dẫn, tham khảo có ghi xuât xứ.
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Mỹ Hạnh


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành chương trình cao học và viết luận văn này, tôi đã nhận
được sự hướng dẫn, giúp đỡ và góp ý nhiệt tình của quý thầy cô trong Khoa
Ngôn ngữ học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà
Nội. Đặc biệt, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến GS. TS. Nguyễn Đức Tồn,
người thầy đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn tôi hoàn thành
luận văn. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, các đồng nghiệp và
bạn bè đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện luận văn. Mặc
dù tôi đã rất cố gắng viết luận văn này song chắc chắn không thể tránh khỏi

giới nội tâm của dân tộc Nga. Đồng thời qua đó chúng ta cũng lại càng hiểu rõ
hơn dân tộc mình.


2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu về thành ngữ nói chung và thành ngữ chỉ
trạng thái tâm lý tình cảm nói riêng trong tiếng Nga và tiếng Việt
Ở Việt Nam, trong giới Việt ngữ, công trình đầu tiên đề cập đến thành
ngữ tiếng Viêt có lẽ là của V. Barbier, một tác giả người Pháp với cuốn Les
expressions comparatives de la langue anamite (Thành ngữ so sánh tiếng
Việt-Quy Nhơn, 1925). Mấy năm sau, tác giả Cẩm Giang (1933) có bài viết
Phê bình sách thành ngữ của ông Bửu Cân đăng trên tờ Nam Phong (1933, số
190), đặc biệt Dương Quảng Hàm (1943) còn nêu sự khác biệt giữa tục ngữ
và thành ngữ.
Tuy nhiên phải đến những năm 70 của thế kỷ trước trong giới Việt ngữ
mới có nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm đến địa hạt thành ngữ. Một số công
trình về từ vựng học và thành ngữ, tục ngữ bắt đầu được công bố. Năm 1978,
cuốn từ điển Thành ngữ tiếng Việt do Nguyễn Lực và Lương Văn Đang sưu
tầm được xuất bản đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong việc nghiên cứu
thành ngữ. Khoảng 20 năm trở lại đây, các nhà ngôn ngữ học đã đi sâu
nghiên cứu về nguồn gốc hình thành và những đặc trưng văn hóa - dân tộc
của thành ngữ. Các tác giả có những đóng góp quan trọng là Hoàng Văn Hành
(1980), Đỗ Hữu Châu (1981), Nguyễn Thái Hòa (1982), Phan Xuân Thành
(1980, 1983), Nguyễn Đức Tồn (1988), Nguyễn Văn Khang (1994).
Việc nghiên cứu về tâm lý tình cảm được thể hiện trong thành ngữ chỉ
mới được chú ý khoảng mươi năm trước đây. Tuy vấn đề này đã được đề cập
đến ít nhiều trong các tác phẩm của các tác giả trên, hoặc được trình bày rải
rác ở trong một số các bài báo chuyên đề chứ chưa có một tác phẩm chuyên
khảo nào dành cho vấn đề này. Đã có một số tác giả tiến hành đối chiếu thành
ngữ tâm lý tình cảm giữa hai thứ tiếng trong luận văn thạc sĩ như Lâm Thị
Hòa Bình với luận văn Đối chiếu thành ngữ chỉ trạng thái tâm lý trong tiếng

4.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là đi sâu tìm hiểu những nét đặc trưng về cấu
trúc và ngữ nghĩa của các thành ngữ chỉ trạng thái tâm lý tình cảm trong tiếng
Nga và tiếng Việt, từ đó tìm ra nét tương đồng và sự khác biệt trong sự tri
nhận thế giới, quan điểm, tư duy và các đặc trưng văn hóa của hai dân tộc để
có thể hiểu đúng cũng như sử dụng chính xác các thành ngữ trong giao tiếp.


Để đạt được mục đích đặt ra, luận văn giải quyết những nhiệm vụ
nghiên cứu sau:
- Các quan niệm về thành ngữ của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và Nga;
- Phân biệt thành ngữ với các đơn vị ngôn ngữ tương đương;
- Thành ngữ biểu hiện các trạng thái tâm lý tình cảm xét trên phương
diện ngôn ngữ học, tâm lý học và tiêu chí nhận diện thành ngữ chỉ tâm lý tình
cảm.
- Phân loại thành ngữ tâm lý tình cảm theo các phạm trù và sắc thái
tình cảm.
- Tìm hiểu những đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của thành ngữ tâm
lý tình cảm.
- So sánh - đối chiếu các nguồn biểu trưng trạng thái tâm lí tình cảm
trong hai ngôn ngữ để thấy được đặc trưng văn hóa - dân tộc của hai dân tộc.
5.

Phƣơng pháp nghiên cứu và tài liệu nghiên cứu
Phương pháp được sử dụng chủ yếu là phương pháp đối chiếu tương

phản và phương pháp phân tích thành tố trực tiếp. Phương pháp đối chiếu

Thành ngữ biểu thị các trạng thái tâm lý tình cảm là những thành ngữ

diễn tả “sự hoạt động của nội tâm”, việc thể hiện cảm xúc của mình qua thành


ngữ là biểu hiện sự tự nhận thức và khả năng liên hội bản thân với giới tự
nhiên. Qua việc đối chiếu thành ngữ tâm lý tình cảm giữa tiếng Nga và tiếng
Việt, luận văn hi vọng sẽ góp phần giúp nhìn nhận đầy đủ hơn, sâu sắc hơn về
thành ngữ - một đơn vị ngôn ngữ có ý nghĩa và giá trị sử dụng đặc biệt trong
hoạt động giao tiếp. Thông qua việc nghiên cứu đề tài này, luận văn mong
muốn góp thêm một phần nhỏ trong việc làm sáng tỏ những đặc trưng văn
hoá – dân tộc của thành ngữ, cung cấp những thông tin về các yếu tố văn hóa,
dân tộc và tâm lý xã hội của dân tộc Nga trong sự so sánh đối chiếu với dân
tộc Việt. Các kết quả nghiên cứu cũng giúp ích cho việc dạy và học tiếng Nga
nói chung và thành ngữ tiếng Nga nói riêng đạt được hiệu quả cao hơn, đồng
thời cũng giúp ích cho quá trình biên dịch và phiên dịch thành ngữ từ tiếng
Nga sang tiếng Việt và ngược lại.

7.

Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận văn gồm ba chương:
- Chương 1: Một số cơ sở lý luận về thành ngữ và thành ngữ chỉ
tâm lý tình cảm trong tiếng Nga và tiếng Việt
- Chương 2: Cấu trúc của thành ngữ chỉ trạng thái tâm lý tình
cảm tiếng Nga và tiếng Việt
- Chương 3: Ngữ nghĩa của thành ngữ biểu hiện trạng thái tâm lý tình
cảm trong tiếng Nga và tiếng Việt



khi từ ấy xuất hiện đồng thời với tất cả các yếu tố còn lại của tổ hợp (trong


một trật từ nhất định). Thêm vào đó, từ này có thể được gặp cả khi không
có các yếu tố còn lại và khi ấy nó được dịch bằng một yếu tố khác. Hay
thường gặp nhất là cách hiểu như sau:
Giả sử có một kết cấu X gồm các yếu tố a, b, c… hợp thành X =
a+b+c. Nếu ý nghĩa của X không thể giải thích được bằng ý nghĩa của từng
yếu tố a, b, c thì kết cấu X (hoặc tổ hợp X) có tính thành ngữ (4;154).
Đây là những kết luận được rút ra trong quá trình nghiên cứu các cụm
từ cố định và từ ghép vì chúng đều có cấu trúc ổn định và chặt chẽ, đều có
tính thành ngữ và đều là những đơn vị làm sẵn trong ngôn ngữ. Điều này cho
thấy rõ ràng rằng tính thành ngữ có các mức độ cao thấp khác nhau trong các
tổ hợp cấu trúc khác nhau vì cách tổ chức nội dung và hình thức của chúng
theo những con đường và phương cách khác nhau (4;154).
Vì vậy một đơn vị ngôn ngữ - hiện diện với tư cách là đơn vị của hệ
thống ngôn ngữ, tồn tại dưới dạng làm sẵn, được cấu tạo với số lượng thành
tố ổn định, không thay đổi và có ý nghĩa như một chỉnh thể tương ứng với
một chỉnh thể cấu trúc vật chất của nó – là đơn vị ngôn ngữ mang tính thành
ngữ. Tất cả những đơn vị có đầy đủ những đặc điểm như trên sẽ mang tính
thành ngữ - một tính chất cú pháp, ngữ nghĩa chung giống nhau cho một loạt
các đơn vị ngôn ngữ.
Còn thành ngữ lại là tên gọi của một tổ hợp từ thuộc đơn vị từ vựng.
Một mặt, các đơn vị này mang tính thành ngữ, mặt khác mang tính cố định, có
những đặc điểm hình thức và nội dung riêng biệt. Để hiểu được ý nghĩa của
thành ngữ, chúng ta không chỉ dựa vào ý nghĩa của các từ thành phần cấu tạo
thành ngữ và cấu trúc ổn định của thành ngữ mà còn phải dựa vào tình huống
giao tiếp, đối tượng sử dụng, những biến đổi về mặt xã hội hay thói quen sử
dụng thành ngữ của địa phương…..Thành ngữ là cách nói bóng bẩy, gợi tả có
hình tượng về một sự vật, hiện tượng khách quan.



1.1.1 Phân biệt thành ngữ với từ ghép
Nói chung, giới hạn sẽ gặp ở bậc thấp nhất của thành ngữ là từ ghép.
Giới hạn cao nhất của thành ngữ là câu. Thành ngữ tiếng Việt là đơn vị
giáp ranh, nằm giữa hai đơn vị này. Trước đây, trong việc phân biệt giữa từ
ghép và thành ngữ đã tồn tại nhiều quan niệm rất khác nhau. Trước hết,
thành ngữ và từ ghép đều là những đơn vị từ vựng có sẵn và có chức năng
định danh. Hai đơn vị ngôn ngữ này trong tiếng Việt đều thuộc cụm từ cố
định nhưng chúng vẫn được phân biệt nhau ở thành tố cấu tạo, ý nghĩa và
cấu trúc (4;154).
Từ ghép được cấu tạo dựa trên phương thức tổ hợp hoặc ghép các tiếng
lại mà giữa các tiếng (thành tố cấu tạo) đó có mối quan hệ về nghĩa với nhau
(4;145). Đây là đơn vị tiếng Việt có ít nhất từ hai thành tố cấu tạo trở lên biểu
hiện khái niệm chung về sự vật, hoạt động, tính chất hoặc trạng thái. Nghĩa
của từ ghép diễn đạt một khái niệm một cách hoàn chỉnh. Trong quá trình
phát triển, do nhu cầu giao tiếp, từ ghép được sử dụng một cách phổ biến và
thông dụng với một kết cấu vững chắc và ý nghĩa phong phú. Tuy nhiên cũng
có nhiều trường hợp thành tố cấu tạo (hoặc hình vị cấu tạo nên từ ghép) lại là
những yếu tố không có nghĩa hoặc không rõ ràng về nghĩa. Trong trường hợp
các thành tố cấu tạo nên từ ghép có nghĩa thì nghĩa của từ ghép có thể là nghĩa
tổng hợp từ các khái niệm biểu trưng của các thành tố (nhà cửa, đường sắt, xe
đạp...) còn trong trường hợp một hay đa số các thành tố cấu tạo đều không rõ
nghĩa hay bị mờ nghĩa thì từ ghép sẽ chỉ mang một ý nghĩa biểu niệm hoặc
biểu vật duy nhất (chợ búa, bếp núc, gà qué, cỏ rả…).
Giống như từ ghép, thành ngữ là cụm từ cố định luôn tồn tại mối quan
hệ phi cú pháp giữa các thành tố. Mặt biểu hiện nghĩa của thành ngữ là một
mặt rất phức tạp. Theo một số nhà nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt, một bộ
phận thành ngữ tiếng Việt cũng có tính đa nghĩa nhưng trong số các nghĩa đó,
nghĩa bóng có tầm quan trọng hơn cả. Nghĩa này có tính khái quát tượng



14. Nguyễn Xuân Hòa (1996), Đối chiếu thành ngữ Nga - Việt trên bình diện
giao tiếp, Luận án PTS. Ngữ văn, HN.
15. Nguyễn Xuân Hòa, Nguyễn Thị Hoài Nhân (1999), Các quan điểm về
thành ngữ trong tiếng Nga, Nội san Ngoại ngữ, (5), Trường ĐH Ngoại ngữ,
ĐHQG HN.
16. Nguyễn Lạc, Thế Anh (1978), Thành ngữ Nga – Việt, Trường ĐHSP HN I,
HN.
17. Nguyễn Lực, Lương Văn Đang (1978), Thành ngữ tiếng Việt, NXB KHXH,
HN.
18. Đức Minh, Phạm Cốc, Nguyễn Thị Xuân (1962), Tâm lý học, NXB Giáo dục,
HN.
19. Triều Nguyên (2006), Phân biệt thành ngữ và tục ngữ bằng mô hình cấu
trúc, Tạp chí Ngôn ngữ, (5).
20. Vi Trường Phúc (2005), Đặc điểm của các thành ngữ chỉ tâm lý tình cảm
trong tiếng Hán có đối chiếu với tiếng Việt, Luận văn Ths. Ngữ văn, Trường
ĐHKHXH&NV-ĐHQG HN.
21. Lê Quang Thiêm (1989). Nghiên cứu đối chiếu các ngôn ngữ, NXB Đại
học và Trung học chuyên nghiệp, HN.
22. Nguyễn Đức Tồn (1994). Tên gọi các bộ phận cơ thể trong tiếng Việt với
biểu trưng tâm lí tình cảm, Tạp chí Văn hóa dân gian, (3).
23. Nguyễn Đức Tồn (2002), Tìm hiểu đặc trưng Văn hóa dân tộc của ngôn
ngữ và tư duy ở người Việt, NXB ĐHQG, HN.
24. Nguyễn Văn Trào (2006). Thành ngữ biểu thị tâm lí tính cảm trong tiếng
Anh có đối chiếu với tiếng Việt (Trên ngữ liệu các thành ngữ có chứa bộ phận
cơ thể người). Trong sách: Những vấn đề Ngôn ngữ học. Khoa Ngôn ngữ học,
ĐHKHXHNV - ĐHQGHN, NXB ĐHQGHN.
25. Nguyễn Ngọc Trâm (1991). Đặc trưng ngữ nghĩa – ngữ pháp của nhóm
từ biểu thị tâm lí tình cảm trong tiếng Việt, Luận án PTS. Khoa học ngữ văn,

способы их передачи на Въетнамский язык, Автореферат диссертации на
соискание ученой степени канд. фил. наук. Москва.
33

Нгуенъ Ван Хоа (2008), Русские фразеологизмы, обозначаюшие

внутреннее состояние человека, и способы их передачи во Въетнамском
языке, диссертация на соискание ученой степени канд. фил. наук.
Ханой.
34 Н. М. Шaнский, Лексикология сов. Рус. языка, Москва Просвещение,
1972.
35 Р. И. Яранцев, Словарь - справочник по Русской фразеологии для
иностранцев . Москва Изд. Московского Университета.