BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VI N HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIM PHỤNG

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ TRÊN ĐỊA
BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VI N HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIM PHỤNG

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ TRÊN ĐỊA
BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG
Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 60 34 04 03


giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp. Sự giúp đỡ của thầy, cô giáo, gia đình,
bạn bè và đồng nghiệp là nguồn động viên quý báu cho tôi hoàn thành luận
văn này!
TP. Hồ Chí Minh, ngày 03 tháng 7 năm 2017
Học viên

Trần Kim Phụng


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU

1

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ QUẢN LÝ
NHÀ NUỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ

7

1.1. Nhận thức chung quản lý nhà nước về hộ tịch

7

1.1.1. Khái niệm hộ tịch, đăng ký hộ tịch

7

1.1.2. Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước về hộ tịch


1.3.1. Sự hoàn thiện của pháp luật về công tác hộ tịch
1.3.2. Công tác tổ chức thực hiện pháp luật về hộ tịch ở cấp xã

25

1.3.3. Năng lực, trình độ, tinh thần trách nhiệm của đội ngũ công
chức làm công tác hộ tịch ở cấp xã

27

1.3.4. Trình độ dân trí, ý thức chấp hành pháp luật của các cá

28

nhân, tổ chức nhận thức của cộng đồng dân cư về hộ tịch
1.3.5 Ảnh hưởng của phong tục tập quán, hương ước, quy ước

30

1.3.6. Cơ sở vật chất, trang thiết bị, sự phối hợp giữa các ngành,
các cấp, các cơ quan trong quản lý nhà nước về hộ tịch
Chƣơng 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC HỘ TỊCH VÀ
QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ TRÊN

32


ĐỊA BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG

32

2.2.3. Về thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật về hộ tịch

45

2.2.4. Về thực hiện đăng ký hộ tịch và quản lý dữ liệu hộ tịch,
sổ sách hộ tịch

49

2.2.5. Về quản lý hệ thống tổ chức và hoạt động của các bộ phận
cán bộ, công chức trong công tác hộ tịch

51

2.2.6. Về đào tạo, bồi dưỡng, hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ
về hộ tịch

55

2.2.7. Về thực hiện kiểm tra, thanh tra, khen thưởng, xử lý vi
phạm, giải quyết khiếu nại, tố cáo về hộ tịch

57

2.3. Những ưu điểm và hạn chế của quản lý nhà nước về hộ tịch

57

ở cấp xã trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang


74

trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang
3.2.1. Tăng cường sự chỉ đạo của Đảng ủy xã đối với Ủy ban

77

nhân dân xã về công tác hộ tịch

80

3.2.2. Đẩy mạnh cải cách hành chính trong công tác quản lý nhà
nước về hộ tịch tại cấp xã
3.2.3. Cải tiến phương thức quản lý hộ tịch

82

3.2.4. Củng cố, kiện toàn tổ chức và năng cao nâng lực, phẩm
chất đạo đức của công chức làm công tác Tư pháp - Hộ tịch tại
Ủy ban nhân dân cấp xã

86

3.2.5. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí cho công tác
hộ tịch của Ủy ban nhân dân xã và có chế độ đãi ngộ, khen

89

thưởng đối với công chức Tư pháp - Hộ tịch cấp xã
3.2.6. Xây dựng môi trường làm việc, tạo điều kiện và động lực

nhà nước trong các lĩnh vực của đời sống xã hội đáp ứng yêu cầu của xã hội
hiện đại, trong đó có quản lý nhà nước về hộ tịch.
Hộ tịch là những sự kiện cơ bản trong đời sống một con người như:
Sinh, tử, kết hôn, ly hôn, giám hộ, nuôi con nuôi, thay đổi họ, tên, quốc tịch...
Một trong những nội dung liên quan đến hoạt động quản lý con người là công
tác quản lý hộ tịch. Con người là nhân tố trung tâm của mọi quan hệ xã hội, là
chủ thể quan trọng và quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người.
Chính vì vậy, vấn đề đầu tiên của xã hội là quản lý con người.
Việc đăng ký và quản lý hộ tịch là quyền và nghĩa vụ của mỗi người
được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật về hộ tịch quy định. Những
sự kiện hộ tịch được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận bằng văn bản
và ghi vào Sổ hộ tịch. Những giấy tờ, hộ tịch đã được xác nhận và được cơ
quan nhà nước có thẩm quyền ghi nhận nhằm để cá biệt hoá một công dân,
đây là những chứng cứ pháp lý trong các trường hợp cần thiết. Mặt khác việc
đăng ký hộ tịch giúp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc quản lý
dân số, là cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế, văn hoá, xã
hội, quốc phòng và trật tự, an toàn xã hội.
Nhận thức được vị trí và vai trò quan trọng của việc thực hiện pháp luật
về hộ tịch nên trong những năm qua, kể từ khi thực hiện Nghị định
158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính phủ về đăng ký và quản lý hộ
tịch cũng như Luật Hộ tịch năm 2014 và Nghị định số 123/2015/NĐ-CP quy
định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hộ tịch cùng với Thông
1


tư số 15/2015/TT-BTP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Hộ tịch
và Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015 của Chính phủ quy định
chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hộ tịch... Đây chính là cơ sở
pháp lý để công dân thực hiện các quyền nhân thân và Nhà nước thực hiện sự
quản lý đối với công dân.

- Nguyễn Lan Hương, Nguyễn Hữu Lạc: Tập bài giảng Quản lý nhà
nước về trật tự xã hội,Khoa Luật Đại học Cần Thơ, 2007;
- Ths. Phạm Trọng Cường: Từ quản lý đinh đến quản lý hộ tịch, Nxb. Tư
Pháp, Hà Nội, 2007;
- Ths. Phạm Trọng Cường: Về quản lý hộ tịch, NXB. Chính trị quốc gia,
2004;
- Giáo trình“ Hành chính công” – dùng cho nghiên cứu học tập và giảng
dạy sau đại học” của Học viện hành chính quốc gia (2006), Nxb Khoa học và
kỹ thuật, Hà Nội;
- Giáo trình “Quản lý hành chính – Tư pháp” của Học viện hành chính,
nhà xuất bản khoa học kỹ thuật năm 2008;
- Viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp: Bảo vệ quyền trẻ em
trong pháp luật về quốc tịch và đăng ký hộ tịch ở Việt Nam, NXB Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2000;
- Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp: Chuyên đề thông tin
khoa học pháp lý về hộ tịch, Hà Nội, 1995;
- Nguyễn Thị Hồng Liên: Quản lý hộ tịch ở thành phố Hồ Chí Minh,
luận văn thạc sĩ luật học, 1996;
- Lê Thị Hoàng Yến: Đăng ký hộ tịch thực tiễn và hướng hoàn thiện,
Luận văn thạc sĩ luật học, 2002;
- Tổng cục Thống kê: Một số kết quả về dự án cải tiến đăng ký hộ tịch và
thống kê dân số, NXB. Thống kê, 1989;

3


- Bài “Nâng cao năng lực đội ngũ công chức Tư pháp – hộ tịch trong
giai đoạn hiện nay”, Tác giả Trần Văn Quảng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật
tháng 9 năm 2006;
- Số chuyên đề về “Công chứng, hộ tịch và quốc tịch:, phần 2 hộ tịch và

về hộ tịch ở cấp xã. Đồng thời chỉ ra các yếu tố tác động đến quản lý nhà
nước về hộ tịch ở cấp xã.
- Mô tả thực trạng quản lý nhà nước về hộ tịch ở cấp xã trên địa bàn
huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang với những nhận xét xác đáng về ưu điểm
cũng như những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế. Trên cơ sở đó đề xuất
một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước về hộ tịch ở cấp xã trên
địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.
- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và
giảng dạy tại các cơ sở đào tạo Luật học và Quản lý nhà nước.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn có kết cấu gồm 03 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và pháp lý quản lý nhà nước về hộ tịch ở cấp xã
Chương 2: Thực trạng công tác hộ tịch và quản lý nhà nước về hộ tịch ở
cấp xã trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.
Chương 3: Quan điểm và giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hộ
tịch ở cấp xã trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.
6


Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC
VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ
1.1. NHẬN THỨC CHUNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH

1.1.1. Khái niệm hộ tịch, đăng ký hộ tịch
Hộ tịch là những sự kiện được quy định xác định tình trạng nhân thân
của một người từ khi sinh ra đến khi chết. Đây là nhiệm vụ quan trọng,
thường xuyên của chính quyền các cấp, nhằm theo dõi thực trạng và biến
động về hộ tịch, trên cơ sở đó bảo hộ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân
và gia đình, đồng thời góp phần xây dựng các chính sách về kinh tế, xã hội,

tử; quyền được kết hôn, ly hôn; quyền đối với quốc tịch…
Như vậy, Luật Hộ tịch năm 2014 đã sử dụng phương pháp mô tả để
phản ánh đầy đủ, toàn diện khái niệm đăng ký hộ tịch. Tuy nhiên, về mặt kỹ
thuật, trong khái niệm đăng ký hộ tịch, chữ “tịch” đã có giá trị biểu đạt tương
đương với “đăng ký”. Chữ “tịch” có nghĩa là “sổ sách đăng ký quan hệ lệ
thuộc”[13, tr.100]. Điều này tạo nên sự trùng lặp về ý nghĩa khi giải thích
khái niệm. Đây là một nét đặc trưng của việc sử dụng ngôn ngữ Hán - Việt.
Hạn chế có thể được khắc phục nếu thay thế khái niệm đăng ký hộ tịch bằng
khái niệm thuần Việt“đăng ký tình trạng dân sự”. Tuy nhiên đây là khái niệm
xa lạ với người dân, do đó, việc sử dụng khái niệm thay thế “đăng ký tình
trạng dân sự” mặc dù có thể đạt được sự chặt chẽ về mặt học thuật nhưng lại
hoàn toàn không có tính đại chúng, hạn chế khả năng phổ biến trong đời sống
xã hội.
Như vậy, sự kết hợp giữa khái niệm “hộ tịch” (mà đúng hơn là sự kiện
“hộ tịch”) và “đăng ký hộ tịch” mới có thể mang lại cách hiểu đầy đủ về khái
niệm “hộ tịch”, vì khái niệm “hộ tịch là những sự kiện được quy định, xác định
tình trạng nhân thân của một người từ khi sinh ra đến khi chết” là một khái

8


niệm “mở”, theo đó, chỉ có thể hiểu “những sự kiện được quy định, xác định tình
trạng nhân thân của một người” là những sự kiện nào khi viện dẫn tới định
nghĩa về “đăng ký hộ tịch”.
Khi định nghĩa hành vi đăng ký hộ tịch, Luật Hộ tịch năm 2014 đồng
thời đã phân biệt thành 4 nhóm hành vi với tính chất khác nhau rõ ràng:
- Hành vi xác nhận vào Sổ Hộ tịch các sự kiện hộ tịch: khai sinh; kết
hôn; giám hộ; nhận cha, mẹ, con; thay đổi, cải chính hộ tịch; xác định lại dân
tộc, bổ sung thông tin hộ tịch; khai tử. Đối với các sự kiện hộ tịch trên, cơ
quan đăng ký hộ tịch xác nhận bằng cách đăng ký vào Sổ hộ tịch dành riêng

vào Sổ các sự kiện hộ tịch của cá nhân nhằm xác định tình trạng nhân thân
của cá nhân, tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước bảo hộ quyền, lợi ích hợp pháp
của cá nhân và thực hiện quản lý về dân cư, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội
của đất nước.
Đăng ký, quản lý hộ tịch là việc Nhà nước ghi nhận những sự kiện
quan trọng của một đời người từ khi sinh ra đến khi mất đi và có trách nhiệm
bảo hộ các quyền nhân thân của cá nhân gắn liền với các sự kiện đó. Trải qua
nhiều giai đoạn với những phương pháp và cách thức khác nhau, Nhà nước ta
đã ban hành, thay thế, sửa đổi và bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật về
hộ tịch phù hợp và đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính ở mỗi thời
điểm, thể hiện rõ quan điểm, mục đích và những quy định cụ thể về đăng ký
và quản lý hộ tịch.
Đăng ký và quản lý hộ tịch có ý nghĩa quan trọng để Nhà nước thực
hiện quản lý dân cư và quản lý các mặt kinh tế, xã hội, quốc phòng - an ninh
đồng thời tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước công nhận và bảo hộ các quyền nhân
thân phi tài sản và quyền nhân thân gắn liền với tài sản của cá nhân.
Ở nước ta, việc đăng ký và quản lý hộ tịch có lịch sử lâu đời từ thời
phong kiến nhà Trần và các triều đại phong kiến tiếp theo. Tuy nhiên, việc
10


quản lý hộ tịch được thực hiện một cách đầy đủ, khoa học chỉ được bắt đầu từ
thời kỳ Pháp thuộc. Điểm nổi bật trong hệ thống đăng ký và quản lý hộ tịch
của thời kỳ Pháp thuộc là có một đội ngũ hương chức chuyên làm công tác hộ
tịch, gọi là Hộ lại. Hộ lại là người nắm giữ sổ sách hộ tịch và trực tiếp đăng
ký các việc hộ tịch trong địa bàn cấp xã do mình phụ trách. Vì việc quản lý hộ
tịch đòi hỏi phải nắm rất kỹ từng người dân, từng gia đình nên chức danh Hộ
lại được bổ nhiệm suốt đời (trừ phi bị truất chức do vi phạm), thậm chí được
khuyến khích “cha truyền con nối”. Điểm nổi bật thứ hai trong quản lý hộ tịch
thời Pháp thuộc là có hệ thống sổ sách hộ tịch (gọi là “sổ bộ”) đầy đủ, khoa

Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước chủ yếu là quá trình tổ chức, điều
hành của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước đối với các quá trình xã hội
và hành vi hoạt động của con người theo pháp luật nhằm đạt được những mục
tiêu yêu cầu nhiệm vụ quản lý nhà nước. Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà
nước nói chung còn thực hiện các hoạt động có tính chất chấp hành, điều
hành, tính chất hành chính nhà nước nhằm xây dựng tổ chức bộ máy và củng
cố chế độ công tác nội bộ của mình. Chẳng hạn ra quyết định thành lập, chia
tách, sát nhập các đơn vị tổ chức thuộc bộ máy của mình; đề bạt, khen
thưởng, kỷ luật cán bộ, công chức, ban hành quy chế làm việc nội bộ ... Quản
lý nhà nước theo nghĩa hẹp này còn đồng nghĩa với khái niệm quản lý hành
chính nhà nước.
Quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động quản lý con người, hoạt
động quản lý hộ tịch hướng đến đối tượng quản lý là các đặc điểm nhân thân
làm nên căn cước của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, các yếu tố thuộc về căn cước
của mỗi người rất phong phú và là đối tượng quản lý của rất nhiều hoạt động
khác nhau. Do đó cần phân biệt đối tượng của quản lý hộ tịch với đối tượng
quản lý của một số hoạt động quản lý thuộc phạm trù quản lý căn cước con
người như: quản lý hộ khẩu, quản lý lý lịch tư pháp, quản lý chứng minh nhân
dân…

12


Căn cước của mỗi cá nhân được hình thành từ rất nhiều đặc điểm
nhân thân gắn liền với cá nhân như: họ tên, ngày tháng năm sinh, giới tính,
dân tộc, quốc tịch, quê quán, nơi sinh, nơi cư trú, các mối quan hệ gia đình,
quan hệ hôn nhân, năng lực hành vi dân sự, tình trạng tiền án tiền sự,… Tất cả
các dấu hiệu đặc trưng đó bảo đảm cho việc phân biệt chính xác một cá nhân
này với một các nhân khác.
Quản lý hộ tịch là một trong những hoạt động của quản lý nhà nước, do

tịch trước hết thể hiện ở việc các chủ thể có thẩm quyền thể hiện ý chí nhà
nước thông qua phương tiện nhất định, trong đó phương tiện cơ bản và đặc
biệt quan trọng được sử dụng là văn bản quản lý hộ tịch.
Bằng việc ban hành văn bản, chủ thể quản lý hộ tịch thể hiện ý chí của
mình dưới dạng các hoạt động áp dụng pháp luật; dưới dạng các mệnh lệnh cá
biệt nhằm áp dụng pháp luật vào thực tiễn, trực tiếp thực hiện quyền và nghĩa
vụ của các bên tham gia quan hệ quản lý; dưới những dạng mệnh lệnh chỉ đạo
trong hoạt động, nhằm tổ chức thực hiện pháp luật trong thực tiễn; dưới dạng
những thông tin hướng dẫn người dân để thực hiện việc đăng ký hộ tịch thông
qua hệ thống bộ máy quản lý hộ tịch của nhà nước.
Bên cạnh đó, quyền lực nhà nước còn thể hiện trong việc các chủ thể có
thẩm quyền tiến hành những hoạt động cần thiết bảo đảm thể hiện ý chí của
nhà nước, như các biện pháp tổ chức, tuyên truyền giáo dục, thuyết phục, hòa
giải... Chính những biện pháp này là sự thể hiện tập trung và rõ nét của sức
mạnh nhà nước, một bộ phận tạo nên quyền lực nhà nước, nhờ đó ý chí của
các chủ thể quản lý hộ tịch được đảm bảo thực hiện.
Thứ hai, quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động được tiến hành bởi
các chủ thể có quyền năng hành pháp là các công chức trong bộ máy nhà
nước.
Chủ thể chủ yếu thực hiện quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là
các cơ quan quản lý hành chính nhà nước (Chính phủ, Bộ Tư pháp, Ủy ban

14


nhân dân, cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân, đội ngũ công chức
làm công tác tư pháp hộ tịch)
Thứ ba, quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động có tính thống nhất,
được tổ chức chặt chẽ.
Để đảm bảo tính pháp chế trong hoạt động hộ tịch, bộ máy các cơ quan

tục.
Quản lý nhà nước đối với hộ tịch luôn cần có tính liên tục, kịp thời và
linh hoạt để đáp ứng sự vận động không ngừng của đời sống xã hội. Chính
điểm đặc thù này được coi là một cơ sở quan trọng trong việc xác lập quy
định về tổ chức hoạt đông, quy chế công chức của bộ máy quản lý hộ tịch; tạo
ra bộ máy quản lý hộ tịch gọn nhẹ, có sự linh hoạt trong tổ chức, có đội ngũ
công chức quản lý hộ tịch năng động, sáng tạo, quyết đoán và chịu sự ràng
buộc trách nhiệm đối với hoạt động của mình.
1.2. QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ

1.2.1. Nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp xã về hộ tịch
Là cấp hành chính cơ sở gần dân nhất, trực tiếp đảm nhiệm việc đăng
ký và quản lý hộ tịch trong phạm vi địa phương nên UBND cấp xã có nhiệm
vụ, quyền hạn sau (theo quy định tại Điều 71 Luật Hộ tịch năm 2014):
 Thực hiện đăng ký hộ tịch tại xã theo quy định của Luật này;
 Căn cứ quy định của Ủy ban nhân dân, bố trí công chức Tư pháp – Hộ
tịch thực hiện việc đăng ký hộ tịch;
 Tuyên truyền, phổ biến pháp luật về Hộ tịch;
 Quản lý, sử dụng Sổ Hộ tịch, biễu mẫu hộ tịch theo quy định;
 Quản lý, cập nhật, khai thác Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và cấp bản
sao trích lục hộ tịch theo quy định;
 Tổng hợp tình hình và thống kê hộ tịch báo cáo Ủy ban nhân dân cấp
huyện theo quy định của Chính phủ;
16


 Lưu trữ Sổ hộ tịch, hồ sơ đăng ký hộ tịch;
 Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý các vi phạm về hộ tịch theo thẩm
quyền.
Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền đăng ký các loại việc hộ tịch phát