VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ QUANG HÙNG

CHUYỂN GIÁ VÀ CHỐNG CHUYỂN GIÁ
TRONG QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP
CÓ VỐN ĐẦU TƢ NƢỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
Mã số: 62.34.04.10

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
1. PGS.TS. Quách Đức Pháp
2. PGS.TS. Trần Minh Tuấn

HÀ NỘI - 2017
i


LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn PGS.TS. Quách Đức Pháp, chân thành cảm
ơn PGS.TS. Trần Minh Tuấn, các Thầy giáo đã tận tình hướng dẫn khoa học,
đã định hướng và giúp đỡ em hoàn thành Luận án Tiến sỹ.
Xin trân trọng cảm ơn ngành Thuế Việt Nam và các bạn đồng nghiệp
đã giúp đỡ tôi về tài liệu nghiên cứu.


1.1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới về chuyển giá và chống chuyển
giá ...................................................................................................................... 9
1.2. Các công trình nghiên cứu ở trong nước về chuyển giá và chống chuyển
giá .................................................................................................................... 13
1.3. Những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài ........................................ 17
1.4. Cơ sở lý thuyết ........................................................................................ 18
Chƣơng 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHUYỂN GIÁ VÀ
CHỐNG CHUYỂN GIÁ TRONG QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI CÁC DOANH
NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI ...............................22

2.1. Lý luận chung về chuyển giá trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực
tiếp nước ngoài ................................................................................................ 22
2.2. Chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư
trực tiếp nước ngoài ........................................................................................ 45
Chƣơng 3: THỰC TRẠNG VỀ CHUYỂN GIÁ VÀ CHỐNG CHUYỂN GIÁ
TRONG QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU
TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM .................................................66

3.1. Một số nét về các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt
Nam ................................................................................................................. 66
iv


3.2. Thực trạng về hoạt động chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn FDI ở
Việt Nam ......................................................................................................... 71
3.3. Thực trạng về chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các doanh
nghiệp có vốn FDI ở Việt Nam ....................................................................... 81
3.4. Đánh giá chung về hoạt động chống chuyển giá trong quản lý thuế đối
với các doanh nghiệp có vốn FDI ở Việt NamError!


Tiếng Anh
Advance Pricing
Ảgreement
Base Erosion and Profit
Shifting

1

APA

2

BEPS

Thỏa thuận trước về phương
pháp xác định giá tính thuế
Dự án chống xói mòn nguồn
thu và chuyển lợi nhuận

3

CSDL

Cơ sở dữ liệu

Database

4

DN


8

NNT

9

NSNN

Người nộp thuế
Ngân sách nhà nước

Taxpayer
National budget
Organization for
Economic Cooperation
and Development

10

OECD

Tổ chức hợp tác kinh tế và
phát triển

11

TNDN

Thu nhập doanh nghiệp

Intangible assets

16

UBND

Ủy ban Nhân dân

People’s Commitee

17

VAT

Thuế giá trị gia tăng

Value Added Tax

18

WB

Ngân hàng thế giới

World Bank

19

WTO



70

2005 - 2014
Biểu 3.4
Biểu 3.5
Biểu 3.6

Số doanh nghiệp phân theo quy mô lao động đến
31/12/2014
Tỷ lệ đóng góp của các doanh nghiệp FDI cho nền
kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2014
Số doanh nghiệp FDI lỗ qua các năm

70

71
72

Tình hình các DN có vốn FDI ở TP Hồ Chí Minh
Biểu 3.7

73

kê khai lỗ, lãi
Tình hình các DN có vốn FDI ở tỉnh Hải Dương

Biểu 3.8

kê khai lãi, lỗ



Biểu 3.13

Tình hình thu NSNN khối các doanh nghiệp có
vốn FDI giai đoạn 2008 - 2010

106

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỔ

Hình vẽ

Hình 2.1

Hình 2.2

Nội dung
Mục đích tối đa hóa lợi nhuận, tối ưu hóa số
thuế phải nộp
Các phương pháp xác định lại giá chuyển
nhượng theo nguyên tắc thị trường

Hình 3.1

Mô hình trung tâm xuất hóa đơn

Biểu đồ

Nội dung

gia đưa ra để bàn thảo tại nhiều hội nghị quốc tế trong suốt nhiều thập kỷ qua,
như hội nghị các nước G8, G20, diễn đàn thuế quốc tế...
Tại Việt Nam, đã hình thành nền kinh tế thị trường với những chính sách
mở cửa, thu hút đầu tư, các doanh nghiệp (DN) đặc biệt là các DN có vốn đầu tư
trực tiếp nước ngoài (FDI) đang gia tăng nhanh cả về số lượng DN và vốn đầu tư
vào Việt Nam. Tính đến hết năm 2016 cả nước đã có trên 11.200 DN có vốn FDI
của 116 quốc gia và vùng lãnh thổ đăng ký hoạt động tại 63 tỉnh, thành phố của
Việt Nam, với 22.594 dự án còn hiệu lực và với tổng vốn đăng ký là 293,7 tỷ
USD.
Thời gian qua, các DN có vốn FDI hoạt động ở Việt Nam đạt được nhiều
kết quả góp phần quan trọng vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Nhưng bên cạnh những tác động tích cực, hoạt động của các
DN có vốn FDI cũng phát sinh nhiều tiêu cực ảnh hưởng xấu đến công tác quản
lý kinh tế nói chung và quản lý thuế nói riêng. Tình trạng kinh doanh lỗ giả, lãi
thật trong các DN, đặc biệt là các DN có vốn FDI ngày càng gia tăng với những
hình thức tinh vi, phức tạp. Nhiều DN có vốn FDI đang hoạt động tại Việt Nam
sau thời gian hết hạn ưu đãi, miễn, giảm thuế thường báo cáo kết quả kinh doanh
bị lỗ, quyết toán thuế TNDN không phát sinh số thuế phải nộp. Tuy kết quả kinh
doanh bị lỗ, nhưng các DN này vẫn tiến hành mở rộng hoạt động sản xuất kinh

1


doanh, đầu tư mới, doanh thu năm sau thường cao hơn năm trước, đây là một
điều bất thường đối với các DN hoạt động kinh doanh trong nền kinh tế thị
trường. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2011, thành phố Hồ Chi Minh có 104.299
DN đang kinh doanh, trong đó có 50.908 DN khai báo lỗ, chiếm 53,58%.
Thực trạng nói trên được cơ quan thuế Việt Nam xác định là do các DN
đã thực hiện hành vi “lách thuế/tránh thuế” thông qua hoạt động chuyển giá
(transfer pricing) dẫn đến làm thất thu ngân sách nhà nước (NSNN) và cạnh
tranh không bình đẳng giữa DN có vốn FDI và DN trong nước. DN có vốn FDI

cơ quan chức năng có liên quan cần phải nhận diện rõ bản chất, nguyên nhân,
thủ thuật của hoạt động chuyển giá ở các doanh nghiệp này để tìm ra giải pháp
ngăn chặn hữu hiệu
Trước bối cảnh tình hình nói trên, tác giả quyết định lựa chọn đề tài:
“Chuyển giá và chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các doanh nghiệp
có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam” để nghiên cứu luận án, với mong muốn
nghiên cứu đề xuất một số giải pháp có luận cứ khoa học và phù hợp với thực
tiễn, thiết thực góp phần nâng cao hiệu quả chống chuyển giá trong quản lý thuế
đối với các DN có vốn FDI ở Việt Nam trong thời gian tới. Với ý nghĩa đó, việc
nghiên cứu đề tài luận án là hết sức cấp thiết và có tính thời sự cao.

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích chủ yếu, cốt lõi của luận án là nghiên cứu đề xuất một số giải
pháp có luận cứ khoa học và phù hợp với thực tế Việt Nam nhằm góp phần tăng
cường chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các DN có vốn FDI ở Việt
Nam trong thời gian tới.
Theo mục đích nói trên, trong nghiên cứu luận án có các mục tiêu cụ thể
sau:
i) Sưu tầm, thống kê, tổng hợp, hệ thống hóa và góp phần làm rõ thêm
một số vấn đề cơ bản, có tính lý luận về chuyển giá và chống chuyển giá trong
quản lý thuế đối với các DN có vốn FDI, làm luận cứ cho việc đánh giá thực
trạng tình hình trong thực tế.

3


ii) Phân tích, đánh giá thực trạng về hoạt động chuyển giá trong các DN
có vốn FDI ở Việt Nam; Thực trạng về hoạt động chống chuyển giá trong công
tác quản lý thuế đối với các DN có vốn FDI ở Việt Nam, làm rõ những kết quả

trung nghiên cứu hoạt động chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các DN có
vốn FDI ở Việt Nam; không nghiên cứu về chống chuyển giá trong các lĩnh vực
khác; về chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các DN cũng không nghiên cứu
về chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các DN đầu tư gián tiếp.
ii) Về thời gian:
Chỉ nghiên cứu hoạt động chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các
DN có vốn FDI từ năm 2007 đến năm 2017, điều này liên quan đến các DN có vốn
FDI bắt đầu tham gia đầu tư nhiều vào Việt Nam và là thời kỳ Việt Nam đã trở thành
thành viên của WTO. Đề xuất kiến nghị giải pháp được áp dụng theo lộ trình trung
hạn đến 2020 và tầm nhìn dài hạn đến 2035 phù hợp với định hướng Chiến lược phát
triển kinh tế - xã hội nước ta trong thời gian tới.
iii) Về không gian:
Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động chống chuyển giá trong quản lý thuế
đối với các DN có vốn FDI tại Việt Nam, những vấn đề nổi lên tại hai thành phố lớn
là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Đây là hai địa phương có số lượng lớn các DN
có vốn FDI tập trung và phát sinh các hoạt động tiêu biểu về chuyển giá và chống
chuyển giá trong quản lý thuế ở Việt Nam.

4. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Phƣơng pháp luận
Để đạt được mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, luận án
vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật
lịch sử của chủ nghĩa Mác Lênin. Bằng các quan điểm lịch sử cụ thể, Luận án xem
xét tác động của tiến trình toàn cầu hóa hiện nay đối với hoạt động chuyển giá và
chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các DN có vốn FDI ở Việt Nam.
4.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành để lý giải các vấn đề lý
luận, đánh giá và luận chứng các vấn đề về chuyển giá và chống chuyển giá

5


6


quản lý thuế đối với các doanh nghiệp có vốn FDI cần được hoàn thiện trong
thời gian tới, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp khả thi, phù hợp với thực tế
trong thời gian tới.
Nghiên cứu tiếp cận đối tượng, mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu từ góc
độ quản lý Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn FDI nói chung, quản lý thuế
nhằm chống chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn FDI tại Việt Nam nói
riêng. Các kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp phục vụ cho việc hoàn thiện
quản lý thuế nhằm chống chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn FDI tại Việt
Nam trong thời gian tới.

5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
i) Tổng hợp, hệ thống hóa và luận giải rõ hơn một số vấn đề có tính lý
luận cơ bản về chuyển giá và chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các
doanh nghiệp có vốn FDI mà các nghiên cứu trước còn chưa làm rõ hoặc chưa
thoả đáng, chưa sát với thực tế, từ khái niệm, đến các hình thức, dấu hiệu, những
vấn đề đặt ra.
ii) Phân tích, đánh giá khách quan về thực trạng chuyển giá và chống
chuyển giá trong quản lý thuế đối với doanh nghiệp có vốn FDI ở Việt Nam
trong thời gian qua; chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế về
chống chuyển giá trong quản lý thuế đối với các doanh nghiệp có vốn FDI ở Việt
Nam trong thời gian qua.
iii) Đề xuất những giải pháp, khuyến nghị sát thực, khả thi về chống
chuyển giá trong quản lý thuế đối với các doanh nghiệp có vốn FDI ở Việt Nam
trong thời gian tới.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án