VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHAN THANH NGA

CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO KIỂU MỚI
VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI – Năm 2017


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHAN THANH NGA

CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO KIỂU MỚI
VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
Mã số: 9 31 01 06

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Phạm Thái Quốc

1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước ..............................................................12
1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài ..........................................................18
1.3. Đánh giá những mặt được, những vấn đề còn tồn tại, xác định nội dung
luận án tập trung giải quyết ..............................................................................23
CHƯƠNG 2 - CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SỰ HÌNH THÀNH FTA KIỂU MỚI..26
2.1. Khái niệm và phân loại FTA kiểu mới ......................................................26
2.1.1. Một số khái niệm liên quan hiệp định thương mại khu vực, hiệp định/
thỏa thuận thương mại tự do ........................................................................26
2.1.2. Khái niệm FTA kiểu mới ...................................................................28
2.1.3. Phân loại các FTA ..............................................................................32
2.2. Cơ sở hình thành FTA kiểu mới ................................................................34
2.2.1. Lý thuyết về các hình thức và cấp độ liên kết/hội nhập kinh tế ........34
2.2.2. Lý thuyết chung về FTA ....................................................................36
2.3. Đặc điểm của FTA kiểu mới .....................................................................39
2.3.1. Đối tượng tham gia ............................................................................39
2.3.2. Phạm vi của các FTA kiểu mới ..........................................................40
2.3.3. Mức độ cam kết trong các FTA kiểu mới ..........................................45
2.4. Tác động của FTA kiểu mới ......................................................................47
2.4.1. Các hiệu ứng tĩnh ...............................................................................47
2.4.2. Các hiệu ứng động .............................................................................51
2.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành FTA kiểu mới ........................55
2.5.1. Về kinh tế ...........................................................................................55
2.5.2. Về chính trị.........................................................................................61
2.5.3. Các quy định pháp lý của WTO về hiệp định thương mại tự do .......67
CHƯƠNG 3 - XU HƯỚNG HÌNH THÀNH CÁC FTA KIỂU MỚI VÀ TÁC
ĐỘNG .......................................................................................................................71
3.1. Xu hướng hình thành và đặc điểm của các FTA trên thế giới đến trước
năm 2006 ..........................................................................................................71

iv

4.3.3. Về chính sách đầu tư, thương mại, phát triển ngành, ổn định kinh tế
vĩ mô ..........................................................................................................139
4.3.4. Về một số chính sách xã hội ............................................................143
4.3.5. Về công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức ................144
KẾT LUẬN ............................................................................................................146
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN ...............................................................................151
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................152
PHỤ LỤC ...............................................................................................................163
Phụ lục 1 – Các vòng đàm phán của TTIP, TPP và EVFTA .....................164
Phụ lục 2 – Nội dung chính của Hiệp định TTIP, TPP và EVFTA ...........168

v


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt

AANZFTA

ASEAN – Australia – New
Zealand Free Trade
Agreement

Hiệp định khu vực thương
mại tự do ASEAN – Úc –

Hiệp định thương mại tự do
ASEAN – Hồng Kông

AITIG

ASEAN – India Trade in
Goods Agreement

Hiệp định thương mại hàng
hóa ASEAN – Ấn Độ

AJCEP

ASEAN – Japan
Comprehensive Economic
Partnership Agreement

Hiệp định đối tác kinh tế toàn
diện ASEAN – Nhật Bản

AKFTA

ASEAN – Korea Free Trade
Agreement

Hiệp định khu vực thương
mại tự do ASEAN – Hàn
Quốc

ANZCERTA


vi


Chữ viết tắt

Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt
Quốc và Nam Phi

BTA

Bilateral Trade Agreement

Hiệp định thương mại song
phương

CACM

Central American Common
Market

Thị trường chung Trung Mỹ

CAD

Canadian Dollar

Đô la Canada

Mô hình cân bằng tổng thể

CIEM

Central Institute for Economic Viện Nghiên cứu quản lý
Management
kinh tế Trung ương

CJK

China – Japan – Korea FTA

FTA Trung Quốc – Nhật Bản
– Hàn Quốc

CPTPP

Comprehensive and
Progressive Agreement for
Trans-Pacific Partnership

Hiệp định Đối tác Toàn diện
và Tiến bộ xuyên Thái Bình
Dương

CU

Custom Union

Liên minh Thuế quan


Chữ viết tắt

Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt

EEA

European Economic Area

Khu vực Kinh tế Châu Âu

EEC

European Economic
Community

Cộng đồng Kinh tế Châu Âu

EFTA

European Free Trade
Association

Hiệp hội mậu dịch tự do Châu
Âu

EU



FDI

Foreign Direct Investment

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

FTA

Free Trade Agreement/ Area

Hiệp định/ khu vực thương
mại tự do

FTAAP

Asia-Pacific Free Trade
Agreement

Hiệp định thương mại tự do
CA-TBD

GATS

General Agreement on Trade
in Services

Hiệp định chung về
Thương mại Dịch vụ



Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt

Preferences
GTAP

Global Trade Analysis
Project

Dự án Phân tích Thương mại
Toàn cầu

IBRD

International Bank for
Reconstruction and
Development

Ngân hàng Tái thiết và Phát
triển Quốc tế

ICS

Investment Court System

Hệ thống tòa án về đầu tư

ICT

Agreement

Hiệp định thương mại tự do
Mỹ - Hàn Quốc

LAFTA

Latin American Free Trade
Association

Hiệp hội Thương mại tự do
Mỹ Latinh

MFN

Most Favoured Nation

Quy chế tối huệ quốc

MUTRAP

European Trade Policy and
Investment Support Project

Dự án Hỗ trợ Chính sách
Thương mại và Đầu tư của
Châu Âu

NAFTA


Chữ viết tắt

Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt

R&D

Research and Development

Nghiên cứu và triển khai

RCEP

Regional Comprehensive
Economic Partnership

Hiệp định đối tác kinh tế toàn
diện khu vực

RIA

Regional Integration
Arrangement

Thỏa thuận hội nhập khu vực

RTA

Regional Trade Agreement

dịch động thực vật
Tư bản chủ nghĩa

TBCN
TBTs

Technical Barriers to Trade

Các rào cản kỹ thuật đối với
thương mại

TFEU

Treaty on the Functioning of
the European Union

Hiệp ước về hoạt động của
Liên minh Châu Âu

TISA

Trade in Services Agreement

Hiệp định thương mại dịch vụ

TPP

Trans-Pacific Partnership

Hiệp định đối tác xuyên Thái

Chữ viết tắt

Tên tiếng nước ngoài

Tên tiếng Việt

Property Rights

tuệ liên quan đến thương mại

TRs

Trade Remedies

Các biện pháp phòng vệ
thương mại

TTIP

Transatlantic Trade and
Investment Partnership

Hiệp định đối tác Thương mại
và Đầu tư xuyên Đại Tây
Dương

VCFTA

Vietnam – Chile Free Trade
Agreement


USD

US Dollar

Đồng đô-la Mỹ

WB

World Bank

Ngân hàng Thế giới

WCT

WIPO Copyright Treaty

Hiệp ước về Quyền tác giả
của WIPO

WIPO

World Intellectual Property
Organization

Tổ chức Sở hữu trí tuệ
Thế giới

WPPT


Bảng 4.1: Tóm tắt các mốc hội nhập chính của nền kinh tế Việt Nam ........ 130

xii


DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang
Hình 1.1: Khung phân tích cơ bản của luận án ................................................. 7
Hình 2.1: Ba trụ cột của một FTA kiểu mới ................................................... 30
Hình 2.2: Phân loại mức độ “mới” của FTA kiểu mới ................................... 31
Hình 2.3: Sự phát triển của các thế hệ FTA .................................................... 33
Hình 2.4: Hiệu ứng tạo thêm thương mại và chệch hướng thương mại trong
mô hình FTA giữa hai nước ............................................................................ 48
Hình 2.5: Các FTA được đề xuất tại Châu Á – Thái Bình Dương ................. 59
Hình 2.6: Hội chứng “bát mỳ Spaghetti” khu vực Đông Bắc Á ..................... 60
Hình 2.7: Các quy định pháp lý điều tiết việc hình thành FTA của WTO ..... 68
Hình 3.1: Sự phát triển của FTA/RTA trên thế giới giai đoạn 1948-2017 ..... 72
Hình 3.2: Xu hướng hình thành FTA kiểu mới từ 2006 đến nay.................... 82
Hình 3.3: Tỷ trọng của TTIP, TPP/CPTPP và CETA trong tổng GDP thế giới,
năm 2016 (%) .................................................................................................. 84

xiii


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Ngày nay, đàm phán và tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA)
đã trở thành một phần không thể tách rời trong chiến lược hội nhập kinh tế

vững (lao động và môi trường), giải quyết tranh chấp… Được coi là chuẩn bị
cho mức độ tiếp theo của tự do hóa thương mại [97], các FTA kiểu mới đang
tạo ra những cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt là đối với
các nước đang phát triển.
Hiện nay, Việt Nam đang tích cực và chủ động thực hiện chính sách
hội nhập kinh tế quốc tế, đã ký kết và đang tham gia đàm phán nhiều FTA
song phương và đa bên quan trọng, đáng kể như Hiệp định thương mại tự do
ASEAN (AFTA), Hiệp định khu vực thương mại tự do ASEAN – Trung
Quốc (ACFTA), Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện ASEAN – Nhật Bản
(AJCEP), Hiệp định khu vực thương mại tự do ASEAN – Úc – New Zealand
(AANZFTA), Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định
TPP nay là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương
(CPTPP), FTA Việt Nam – EU (EVFTA)… Có thể nói, các FTA mang lại
nhiều lợi ích có thể lượng hóa được như giúp tăng trưởng kinh tế, thặng dư
thương mại, cải thiện cán cân thanh toán, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập
cho người lao động, xóa đói giảm nghèo, cải thiện môi trường kinh doanh,
thúc đẩy minh bạch hóa, cải cách thủ tục hành chính và tái cấu trúc nền
kinh tế theo hướng hiệu quả hơn… đồng thời góp phần tăng cường hội nhập
và liên kết kinh tế quốc tế ở mức độ cao hơn, sâu rộng hơn.
Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng còn những bất cập, hạn chế, đáng kể như
tình trạng nhập siêu chưa được cải thiện; cơ cấu xuất khẩu hàng hóa giản đơn,
phần lớn là nguyên nhiên vật liệu, mặt hàng sử dụng nhiều sức lao động và

2


tài nguyên; năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và người lao động trong
nước còn yếu; có tình trạng một số lĩnh vực, ngành hàng phụ thuộc lớn vào số
ít thị trường xuất/nhập khẩu; sản phẩm và dịch vụ của Việt Nam còn bị hạn
chế trước các rào cản kỹ thuật, vệ sinh dịch tễ, các biện pháp phòng vệ thương

lý luận về hội nhập kinh tế quốc tế nói chung và về các FTA kiểu mới nói
riêng, đồng thời đóng góp cho thực tiễn xây dựng chính sách hội nhập kinh tế
quốc tế trong bối cảnh Việt Nam tham gia các FTA kiểu mới.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án là: Rút ra được hàm ý chính sách
đối với Việt Nam trên cơ sở phân tích đặc điểm, nội dung chính, xu hướng
hình thành, dự báo tác động và triển vọng của các FTA kiểu mới đối với nền
kinh tế thế giới, các nước và Việt Nam, để từ đó tăng cường hội nhập kinh tế
quốc tế gắn với tham gia các FTA kiểu mới của nước ta.
Mục đích nghiên cứu cụ thể: (1) Hệ thống hóa lý luận, làm rõ cơ sở
hình thành, khái niệm, đặc điểm, bản chất, tác động của các FTA kiểu mới
trên thế giới; (2) Rà soát các nghiên cứu có liên quan, phân loại, đánh giá và
chỉ ra khoảng trống trong nghiên cứu; (3) Phân tích và làm rõ đặc điểm, xu
hướng hình thành các FTA kiểu mới và dự báo tác động của một số FTA kiểu
mới điển hình tới phát triển kinh tế quốc gia; (4) Dự báo triển vọng của các
FTA kiểu mới và rút ra hàm ý chính sách nhằm tận dụng cơ hội và hạn chế
thách thức mà các FTA kiểu mới đem lại cho Việt Nam.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án tập trung giải đáp các câu hỏi nghiên cứu:
(1) Các FTA kiểu mới là gì và mới ở chỗ nào?
(2) Các FTA kiểu mới được hình thành trên cơ sở nào?
(3) Đặc điểm, các nội dung chính và xu hướng hình thành các FTA kiểu
mới trên thế giới thời gian gần đây là gì?

4


(4) Các FTA kiểu mới có tác động như thế nào đối với kinh tế thế giới?
(5) Xu hướng phát triển các FTA kiểu mới thời gian tới là gì?

- Về phạm vi loại hình FTA: luận án chỉ tập trung vào các FTA kiểu
mới (còn được gọi là “thế hệ mới”) do Mỹ và EU đề xuất, đàm phán và ký kết
từ 2006 tới nay (khái niệm FTA kiểu mới sẽ được trình bày kỹ hơn trong
Chương 2 – Cơ sở lý luận của sự hình thành FTA kiểu mới).
Lý do lựa chọn phạm vi nghiên cứu chỉ là các FTA kiểu mới do Mỹ và
EU đề xuất, đàm phán và ký kết vì đây là các nước có nền kinh tế phát triển
nhất, đi đầu trong xu thế khởi xướng các FTA kiểu mới trên thế giới. Nghiên
cứu khảo sát các FTA được giao kết từ năm 2006 tới nay, theo danh sách các
RTA còn hiệu lực do WTO công bố tháng 11/2016 [127], cho thấy đại đa số
các FTA mang đặc trưng kiểu mới đều do Mỹ, EU đề xuất. Trong số các FTA
được ký kết và/hoặc có hiệu lực từ năm 2006 tới nay, chỉ có một số ít FTA do
Singapore, Chile... khởi xướng, ký kết có một số đặc trưng kiểu mới, như mua
sắm chính phủ, môi trường, cạnh tranh, cơ chế giải quyết tranh chấp... Tuy
nhiên, do đây là những nước nhỏ, phạm vi ảnh hưởng tới nền kinh tế thế giới
không lớn và bản thân các FTA này cũng chưa hội tụ đủ các điều kiện của
một FTA kiểu mới (chỉ có một số đặc trưng mới), nên luận án sẽ chỉ tập trung
nghiên cứu, khảo sát các FTA kiểu mới do Mỹ và EU đề xuất, đàm phán và
ký kết.
- Về phạm vi thời gian xem xét: luận án tập trung vào các FTA kiểu mới
được đề xuất, đàm phán và ký kết từ năm 2006 tới nay. Thời điểm lấy mốc
nghiên cứu là năm 2006. Đây là năm EU chính thức công bố văn bản đầu tiên
định hình về FTA thế hệ mới (new generation), cũng là năm đầu tiên kể từ khi
mốc thời điểm kết thúc vòng đàm phán Doha trong khuôn khổ đàm phán
thương mại đa phương của WTO bị bỏ lỡ (ngày 31/12/2005). Trên thực tế, từ
năm 2006, sau khi EU ban hành văn bản định hình về FTA thế hệ mới [91],

6


đã có một loạt FTA kiểu mới được hình thành, như FTA EU – Hàn Quốc

Nước tham gia
(VN)

FTA kiểu mới

Nước không
tham gia

Tác
động

Hình 1.1: Khung phân tích cơ bản của luận án
- Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp cơ bản
trong nghiên cứu của Kinh tế học, như phương pháp tiếp cận hệ thống, lịch sử
cụ thể, phương pháp biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp định tính,
mô tả, thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp...

7


Trong một số vấn đề, luận án sử dụng kết quả nghiên cứu định lượng
của các công trình nghiên cứu đã công bố trong và ngoài nước, đặc biệt là các
kết quả nghiên cứu định lượng bằng mô hình cân bằng tổng thể (CGE),
phương pháp chỉ số tiềm năng của FTA, phương pháp tiếp cận theo doanh thu
thuế và mô hình phân tích thị trường và các hạn chế thương mại (SMART) để
có thể đánh giá chính xác, khách quan nhất tác động dự kiến của các FTA
kiểu mới đối với nền kinh tế thế giới, các nước tham gia, các nước thứ ba và
Việt Nam; đồng thời làm căn cứ minh họa cho các nhận định của luận án.
+ Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: các số liệu gồm các dữ liệu
thống kê, các báo cáo, nghiên cứu, phân tích, các nội dung trao đổi, tọa đàm...

mức độ tiếp theo của xu hướng tự do hóa thương mại toàn cầu, với nền tảng
pháp lý và đặc trưng riêng mới.
- Chỉ ra được những khuyết thiếu trong các quy định hiện hành của hệ
thống thương mại đa phương, đặc biệt là trong các quy định của WTO về các
căn cứ điều tiết và hình thành một FTA; từ đó chỉ ra yêu cầu cấp thiết phải
sớm hoàn thiện các quy định pháp lý của hệ thống thương mại đa phương,
trước hết là của WTO, để làm nền tảng cơ sở, tạo khung khổ pháp lý cho sự
phát triển và phổ cập các FTA kiểu mới trong thời gian tới.
- Tổng hợp đánh giá tác động định lượng và định tính của các FTA kiểu
mới đối với nền kinh tế thế giới, các nước tham gia, các nước thứ ba (không
tham gia) và đối với Việt Nam, thông qua việc nghiên cứu tác động cụ thể của
một số FTA kiểu mới điển hình, trên quan điểm tiếp cận toàn diện, không chỉ
về mặt lợi ích kinh tế mà còn dưới góc độ đảm bảo lợi ích, an ninh quốc gia
của Việt Nam, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng
hơn và việc tham gia các FTA kiểu mới.
- Rút ra được những hàm ý chính sách, là các vấn đề mới mà thực tiễn
đặt ra với chính sách hội nhập kinh tế quốc tế trong điều kiện tham gia các

9


FTA kiểu mới; từ đó đề xuất những gợi ý chính sách để có thể phát huy cơ
hội, thời cơ và khắc phục khó khăn, thách thức khi Việt Nam tham gia các
FTA kiểu mới.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Luận án này có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn, có thể đóng góp cho
việc hoàn thiện hệ thống lý luận cũng như thực tiễn xây dựng chính sách
hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh Việt Nam tham gia các FTA kiểu mới.
Về mặt lý luận, luận án có ý nghĩa trong việc: (1) Hoàn thiện hệ thống
lý luận liên quan tới hội nhập kinh tế và FTA, đặc biệt là về sự hình thành,

Chương 4 – Triển vọng của các FTA kiểu mới và hàm ý chính sách đối
với Việt Nam: trình bày triển vọng của các FTA kiểu mới, tiến trình hội nhập
kinh tế quốc tế và tham gia các FTA kiểu mới của Việt Nam từ năm 2006 đến
nay, từ đó rút ra hàm ý chính sách đối với Việt Nam.

11


CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN
FTA VÀ FTA KIỂU MỚI

Các FTA đang ngày càng có vai trò quan trọng trong nền kinh tế
thế giới cũng như với từng quốc gia riêng lẻ, là một công cụ không thể thiếu
để hiện thực hóa việc tăng cường hội nhập và liên kết kinh tế quốc tế, hay
chiến lược tự do hóa thương mại và trở thành một chính sách kinh tế – đối
ngoại quan trọng của các nhà nước. Do tầm quan trọng của hội nhập và liên
kết kinh tế quốc tế nói chung và các FTA nói riêng, từ trước đến nay đã có
nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về vấn đề này, trải rộng từ
hệ thống lý thuyết về hội nhập kinh tế quốc tế, bao gồm các định nghĩa, khái
niệm, nội hàm hiệp định thương mại tự do, các cấp độ cam kết tự do hóa
thương mại và liên kết kinh tế, các mô hình và khung khổ phân tích cơ sở
hình thành và tác động kinh tế của các thỏa thuận thương mại tự do, cho tới
hệ thống các quy định pháp lý của WTO về FTA và những vấn đề có liên
quan; xu hướng hình thành FTA, các hiệu ứng và tác động định lượng và định
tính đối với thế giới, khu vực và Việt Nam, dự báo xu hướng phát triển… Có
thể khái quát tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan tới FTA và
FTA kiểu mới như sau:
1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
Trong từng giai đoạn, thời kỳ phát triển, các công trình nghiên cứu