BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

LÊ THỊ BÍCH TRÂM

ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO
NGƯỜI DÂN NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN
QUẬN HẢI CHÂU, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
Mã số: 60.31.05

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Đào Hữu Hòa

Đà Nẵng - Năm 2015


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiê n cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng
được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các số liệu trích dẫn trong
quá trình nghiên cứu đều được ghi rõ ràng nguồn gốc của các tài liệu.
Tác giả luận văn

Lê Thị Bích Trâm


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ASXH


NCC

Người có công

NCT

Người cao tuổi

NSNN

Ngân sách nhà nước

PLXH

Phúc lợi xã hội


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN..............................................................................................2
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT................................................................3
MỤC LỤC.........................................................................................................4
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................7
MỞ ĐẦU...........................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài.............................................................................1
2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài..................................................................1
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.............................................................2
4. Phương pháp nghiên cứu...........................................................................2
5. Kết cấu của đề tài: Gồm 3 chương............................................................3
6. Tổng quan tài liệu nghiên cứu...................................................................3

DÂN NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HẢI CHÂU THÀNH PHỐ ĐÀ
NẴNG.............................................................................................................29
2.1 ĐẶC ĐIỂM ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÔNG TÁC AN SINH XÃ HỘI
CHO NGƯỜI DÂN NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HẢI CHÂU........29
2.1.1 Đặc điểm tự nhiên..........................................................................29
2.1.2 Đặc điểm xã hội..............................................................................32
2.1.3 Đặc điểm kinh tế.............................................................................39
2.2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI TRÊN
ĐỊA BÀN QUẬN HẢI CHÂU TRONG THỜI GIAN QUA......................45
2.2.1 Thực trạng công tác bảo hiểm xã hội.............................................45
2.2.2 Công tác cứu trợ xã hội..................................................................50
2.2.3 Công tác ưu đãi xã hội....................................................................55
2.2.4 Hỗ trợ An sinh xã hội từ doanh nghiệp..........................................58
2.3 ĐÁNH GIÁ THÀNH CÔNG, HẠN CHẾ TRONG CÔNG TÁC ĐẢM
BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN
HẢI CHÂU THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG......................................................59
2.3.1 Thành công.....................................................................................59
2.3.2 Hạn chế...........................................................................................61
2.3.3 Nguyên nhân...................................................................................64
CHƯƠNG 3.....................................................................................................69
GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI DÂN NGHÈO
TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HẢI CHÂU THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG.................69
3.1 CƠ SỞ TIỀN ĐỀ CHO VIỆC ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP........................69
3.1.1 Dự báo một số xu hướng biến động liên quan đến An sinh xã hội
trong tương lai.........................................................................................69
3.1.2 Các cơ sở pháp lý...........................................................................71
3.1.3 Quan điểm định hướng...................................................................75


3.2 CÁC GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI DÂN

2.2

Dân số và lao động

d
Error
:
Refer
ence
sourc
e not
foun

2.3

Hệ thống giáo dục trên địa bàn quận Hải Châu

d
Error
:
Refer
ence
sourc
e not
foun

2.4

Số cơ sở y tế và giường bệnh trên địa bàn quận Hải Châu


sourc
e not
foun

2.7

Số người đóng bảo hiểm trên địa bàn quận Hải Châu

d
Error
:
Refer
ence
sourc


e not
foun
2.8

Số hộ nghèo trên địa bàn quận Hải Châu

d
Error
:
Refer
ence
sourc
e not
foun


d
Error


:
Refer
ence
sourc
e not
foun
2.12

Các khoản hỗ trợ đối tượng chính sách

d
Error
:
Refer
ence
sourc
e not
foun

2.13

Thu chi quỹ đền ơn đáp nghĩa

d
Error

bảo an sinh xã hội cho người dân nghèo trên địa bàn quận Hải Châu, thành
phố Đà Nẵng”
2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
- Hệ thống hóa các vấn đề chung về hệ thống an sinh xã hội, nghiên cứu
các mô hình và kinh nghiệm giải quyết vấn đề “an sinh xã hội” tại các quốc gia
và vùng lãnh thổ trên thế giới và ở Việt Nam;


2

- Phân tích thực trạng công tác đảm bảo an sinh xã hội cho người dân
nghèo trên địa bàn quận Hải Châu. Làm rõ những thành công và hạn chế từ hệ
thống các chính sách, giải pháp đảm bảo “an sinh xã hội” của Thành phố Đà
Nẵng và quận Hải Châu đã triển khai trong những năm qua;
- Trên cơ sở đánh giá thực trạng và những yếu tố ảnh hưởng của hệ
thống an sinh xã hội, xác định quan điểm và phương hướng cơ bản có tính
chiến lược và đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm đảm bảo An sinh xã hội
cho người dân nghèo trên địa bàn quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống an sinh xã hội và ảnh hưởng của hệ
thống an sinh xã hội đến người dân nghèo trên địa bàn quận Hải Châu, thành
phố Đà Nẵng.
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Về nội dung: tập trung nghiên cứu về công tác bảo hiểm xã hội, hỗ
trợ xã hội và ưu đãi xã hội
+ Về không gian: Đề tài được thực hiện tại một số cơ quan chức năng
và các hộ nghèo trên địa bàn quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng.
+ Về thời gian: đề tài nghiên cứu sử dụng số liệu về thực trạng bảo
hiểm xã hội, hỗ trợ xã hội và ưu đãi xã hội trong giai đoạn 2010-2013
4. Phương pháp nghiên cứu

Trong lĩnh vực nghiên cứu chung và nghiên cứu dưới góc độ xã hội học
nói riêng, có nhiều tác giả cũng đã đề cập về An sinh xã hội , cụ thể như sau:
Nghiên cứu của Nguyễn Văn Chiểu với đề tài “An sinh xã hội và định
hướng nghiên cứu nhằm nâng cao vai trò của khoa học xã hội vào quá trình
hoạch định chính sách An sinh xã hội

ở Việt Nam”, trường Đại học

KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội (2010) đã chỉ ra vai trò của An sinh xã
hội đối với đời sống kinh tế - xã hội ở Việt Nam, những thành tựu đạt được
về An sinh xã hội và những bất cập còn tồn tại, đồng thời đưa ra những giải


4

pháp nhằm giải quyết những hạn chế của An sinh xã hội và phát triển hệ
thống An sinh xã hội .
Cuốn sách “Một số vấn đề cơ bản về chính sách xã hội ở Việt Nam hiện
nay” do tác giả Mai Ngọc Cường chủ biên, khái quát đăc điểm, mục tiêu,
nguyên tắc và hệ thống các chính sách xã hội phổ biến ở các nước và những
nội dung có khả năng vận dụng ở nước ta. Tác giả đề cập thực trạng với
những thành tựu đat được cũng như những hạn chế. Trên cơ sở đó tác giả đưa
ra những giải pháp và về xây dựng hệ thống chính sách xã hội Việt Nam
những năm tới.
Bên cạnh đó còn có những bài viết đề cập đến An sinh xã hội trên các
tạp chí, sách báo, internet như:
Bài viết: “Chính sách An sinh xã hội ” (21/04/2011) trên báo của Sở
Lao động - Thương binh xã hội, tỉnh An Giang đề cập tới: Thực hiện chính
sách An sinh xã hội đúng đắn, hướng vào phát triển con người, vì hạnh phúc
của nhân dân là động lực to lớn phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân

phố “văn minh, hiện đại, an bình, đáng sống” của ThS. Lê Anh - Chủ tịch
UBND quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng. Bài viết đăng trên tạp chí Kinh tế
- Xã hội Đà Nẵng, đánh giá 4 năm thực hiện Chỉ thị 24-CT/TU của Ban
Thường vụ Thành ủy thành phố Đà Nẵng ban hành ngày 10/8/2009 “về việc
tiếp tục đẩy mạnh công tác phối hợp, giúp đỡ các gia đình có hoàn cảnh đặc
biệt nghèo, học sinh bỏ học và thiếu niên hư, vi phạm pháp luật trên địa bàn
quận Hải Châu.
Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng bộ thành phố Đà Nẵng, Văn kiện Đại
hội Đại biểu lần thứ XX Đảng bộ thành phố Đà Nẵng, Đà Nẵng 2010, tr.87,
tr.29 với quan điểm phát triển bền vững: “Kết hợp phát triển kinh tế với thực
hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên
nhiên, nâng cao chất lượng cuộc sống, giải quyết tốt các vấn đề An sinh xã


6

hội ” để phấn đấu đến năm 2020 xây dựng Đà Nẵng trở thành thành phố công
nghiệp và “trở thành một thành phố có môi trường đô thị văn minh và giàu
tính nhân văn, có thiên nhiên trong lành và đời sống văn hóa cao, làm giàu
phần kinh tế tri thức, một trong những thành phố hài hòa, thân thiện, an bình;
một thành phố hấp dẫn đáng sống”
Các nghiên cứu, bài viết trên tuy đã góp phần cung cấp cơ sở khoa học
cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống An sinh xã hội nói chung ở nước ta
những năm qua. Tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào riêng biệt bàn về nội dung
đảm bảo An sinh xã hội cho người dân nghèo trên địa bàn quận Hải Châu,
thành phố Đà Nẵng.


7



đồng thời, đòi hỏi giới chủ và Nhà nước phải có trợ giúp bảo đảm cuộc sống
cho họ.
Năm 1850, lần đầu tiên ở Đức, nhiều bang đã thành lập quỹ ốm đau và
yêu cầu công nhân phải đóng góp để dự phòng khi bị giảm thu nhập vì bệnh
tật. Lúc đầu chỉ có giới thợ tham gia, dần dần các hình thức bảo hiểm mở rộng
ra cho các trường hợp rủi ro nghề nghiệp, tuổi già và tàn tật. Đến cuối những
năm 1880 không chỉ người lao động đóng góp mà giới chủ và Nhà nước cũng
phải thực hiện nghĩa vụ của mình (cơ chế 03 bên). Tính chất đoàn kết và san
sẻ lúc này được thể hiện rõ nét: mọi người, không phân biệt già – trẻ, nam –
nữ, người khoẻ – người yếu mà tất cả đều phải tham gia đóng góp.
Hệ thống An sinh xã hội được hình thành và phát triển rất đa dạng dưới
nhiều hình thức khác nhau ở từng quốc gia, trong từng giai đoạn lịch sử, trong
đó BHXH là trụ cột chính. Có thể nói rằng, An sinh xã hội là một tất yếu
khách quan trong cuộc sống xã hội loài người văn minh. Trong bất kỳ xã hội
nào, ở bất cứ giai đoạn phát triển nào cũng đều có những nhóm dân cư, những
đối tượng rơi vào tình trạng không thể tự lo liệu được cuộc sống, hoặc trong
cảnh gặp sự cố nào đó trở thành những người “yếu thế” trong xã hội. Nếu
trong xã hội có những nhóm người “yếu thế”, những người gặp rủi ro, bất
hạnh thì cũng chính trong xã hội đó lại nẩy sinh những cơ chế hoặc tự phát,
hoặc tự giác, thích ứng để giúp đỡ họ. Đây là cơ sở để hệ thống An sinh xã
hội hình thành và phát triển. Tất nhiên, An sinh xã hội là một quá trình phát
triển toàn diện, từ đơn giản đến phức tạp và ngày càng phong phú, đa dạng.
1.1.2 Khái niệm An sinh xã hội
Theo Liên hiệp quốc, An sinh xã hội tiếp cận trên quyền của người dân
(Điều 25, Hiến chương Liên hiệp quốc năm 1948): “…Mọi người dân và hộ
gia đình đều có quyền có một mức tối thiểu về sức khỏe và các phúc lợi xã
hội bao gồm ăn, mặc, chăm sóc y tế (bao gồm cả thai sản), dịch vụ xã hội





11

Như vậy, An sinh xã hội được hiểu là sự bảo đảm thu nhập và một số
điều kiện sinh sống thiết yếu khác cho người lao động và gia đình họ khi bị
giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất
việc làm; cho những người già cả, cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những
người nghèo đói và những người bị thiên tai, địch hoạ… Luận văn nghiên cứu
An sinh xã hội theo nghĩa này trong điều kiện cụ thể của Việt Nam nói chung
và của thành phố Đà Nẵng nói riêng.
Hệ thống An sinh xã hội được xây dựng có sự khác nhau giữa các quốc
gia trên thế giới. Tuy nhiên, những cơ chế chủ yếu của nó bao gồm: BHXH
(bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế bắt buộc…), CTXH
(còn gọi là cứu tế xã hội), các chế độ trợ cấp từ quỹ công cộng, các chế độ trợ
cấp gia đình, các quỹ dự phòng, sự bảo vệ do người sử dụng lao động cung
cấp, các dịch vụ liên quan đến An sinh xã hội.
1.1.4 Chức năng của hệ thống An sinh xã hội
Mặc dù còn có các quan điểm, định nghĩa và vai trò khác nhau về An
sinh xã hội nhưng đều thống nhất hệ thống An sinh xã hội có các chức năng
cơ bản sau đây:
Một là, bảo đảm thu nhập ở mức tối thiểu, bảo đảm quyền sống tối
thiểu của con người, bao gồm các quyền về ăn, sức khỏe, giáo dục, nhà ở và
một số dịch vụ xã hội cơ bản nhằm bảo vệ con người khỏi bị đói nghèo do
không có thu nhập tạm thời hoặc vĩnh viễn .
Hai là, nâng cao năng lực quản lý rủi ro, nền tảng của đảm bảo An sinh
xã hội là quỷ lý rủi ro, bao gồm: Ngừa rủi ro, Giảm thiểu rủi ro, Khắc phục
rủi ro
- Ngừa rủi ro: hỗ trợ người dân chủ động ngăn ngừa rủi ro trong đời
sống, sức khỏe, sản xuất kinh doanh và biến động của môi trường tự nhiên;



13

- Hỗ trợ tạo việc làm trực tiếp cho một bộ phận người lao động thông
qua các chương trình cho vay vốn tín dụng ưu đãi, chương trình việc làm
công và các chương trình thị trường lao động khác;
- Hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho lao động mất đất, lao động di cư, lao
động bị tác động bởi khủng hoảng kinh tế…
Năm là, nâng cao hiệu quả quản lý xã hội, thúc đẩy gắn kết xã hội và
phát triển xã hội Một hệ thống An sinh xã hội được xây dựng và thực thi có
hiệu quả sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển của mỗi quốc gia, cụ thể
như sau:
- Nâng cao hiệu quả quản lý xã hội
Như trên đã nêu, An sinh xã hội là một trong 3 cấu phần của chính
sách xã hội, là một trong những hệ thống chương trình, chính sách quan trọng
để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Do vậy, An
sinh xã hội là công cụ quản lý của nhà nước trong lĩnh vực phân phối và điều
tiết phân phối. Thông qua chính sách thuế và các chính sách chuyển nhượng
xã hội, nhà nước thực hiện vai trò điều tiết, phân phối lại thu nhập giữa các
khu vực kinh tế, các vùng kinh tế, các nhóm dân cư và các thế hệ.
- Xóa đói giảm nghèo, giảm bất bình đẳng, thu hẹp chênh lệch về điều
kiện sống theo vùng, các nhóm dân cư.
Mục tiêu đầu tiên của An sinh xã hội là giảm nghèo, giảm bất bình
đẳng và phân hoá giàu nghèo. Nhà nước thông qua chính sách hỗ trợ người
nghèo, các đối tượng yếu thế, điều chỉnh nguồn lực cho các vùng nghèo, vùng
chậm phát triển, tạo nên sự phát triển hài hoà, giảm bớt sự chênh lệch giữa
các vùng, hạn chế bất bình đẳng giữa các nhóm dân cư, tạo nên sự đồng thuận
giữa các giai tầng, các nhóm xã hội trong quá trình phát triển và duy trì sự ổn
định xã hội.


15

1.1.5 Nguyên tắc xây dựng hệ thống An sinh xã hội
Mặc dù các hệ thống An sinh xã hội ở các quốc gia khác nhau có mục
tiêu, công cụ khác nhau, song đều có chung một số nguyên tắc xây dựng như
sau:
Nguyên tắc đoàn kết: nguyên tắc này thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa
các cá nhân, nhóm trong xã hội như gia đình, cộng đồng; giữa Nhà nước với
người dân và các đối tác xã hội, đồng thời mang tính đạo lý, nhấn mạnh ý
nghĩa của sự tương trợ lẫn nhau trong nội bộ và giữa các nhóm trong xã hội.
Nguyên tắc chia sẻ: dựa trên cơ chế phân phối lại thu nhập giữa các
nhóm dân cư trong một thế hệ và giữa các thế hệ, giữa nhà nước, doanh
nghiệp, hộ gia đình và cá nhân.
Nguyên tắc công bằng: thể hiện mối quan hệ giữa đóng góp với hưởng
lợi, giữa mức hưởng lợi hay đóng góp của các nhóm đối tượng có cùng hoàn
cảnh và điều kiện. Việc thực hiện nguyên tắc này nhằm khuyến khích người
lao động tích cực tham gia vào hệ thống thông qua tính công khai, minh bạch.
Nguyên tắc nâng cao trách nhiệm cá nhân: thể hiện trách nhiệm cá
nhân tham gia vào thực hiện chính sách, đóng góp vào các chương trình xã
hội. Bảo đảm tính thoả đáng, thích đáng và bền vững trong từng chính sách,
chương trình và của hệ thống trong dài hạn.
Nguyên tắc tập trung hỗ trợ: bảo đảm mức sống tối thiểu cho người
dân khi bị rủi ro làm suy giảm hoặc mất thu nhập tạm thời hay vĩnh viễn, đặc
biệt là người nghèo, đối tượng dễ bị tổn thương.
1.1.6 Vai trò của hệ thống An sinh xã hội
Khi đánh giá về vai trò của An sinh xã hội, Ngân hàng Thế giới cho
rằng, một hệ thống An sinh xã hội được thiết kế tốt sẽ góp phần quan trọng
vào sự phát triển của mỗi quốc gia. Thông qua hệ thống An sinh xã hội, Nhà
nước tiến hành phân phối lại thu nhập cho người nghèo và những người dễ bị