I H C THÁI NGUYÊN
NG
I H C NÔNG LÂM

TR

-----------

-----------

NÔNG XUÂN HU

Tên

tài:

"NGHIÊN C U

C I M D CH T , B NH LÝ, LÂM SÀNG

B NH SÁN DÂY

CHÓ NUÔI T I HUY N PHÚ BÌNH,

T NH THÁI NGUYÊN VÀ BI N PHÁP PHÒNG TR "

KHOÁ LU N T T NGHI P

H

ào t o

NÔNG XUÂN HU

Tên

tài:

"NGHIÊN C U

C I M D CH T , B NH LÝ, LÂM SÀNG

B NH SÁN DÂY

CHÓ NUÔI T I HUY N PHÚ BÌNH,

T NH THÁI NGUYÊN VÀ BI N PHÁP PHÒNG TR "

KHOÁ LU N T T NGHI P
H

ào t o

: Chính quy

Chuyên ngành

: Thú y

Khoa

: Ch n nuôi thú y

ng

i h c Nông Lâm Thái

Nguyên và th i gian th c t p t t nghi p t i c s , nh s n l c c a b n thân
và s giúp

c a th y cô, gia ình, b n bè, em ã hoàn thành t t

t th c t p

t t nghi p.
Nhân d p này em xin bày t lòng bi t n chân thành t i Ban giám hi u
Tr

ng

i h c Nông Lâm Thái Nguyên, các Phòng, Ban, các th y cô giáo

trong nhà tr

ng và các th y cô giáo trong Khoa Ch n nuôi Thú y ã t n tình

gi ng d y và giúp

em trong su t th i gian h c t p t i tr

ng.

c bi t, em xin chân thành c m n s quan tâm, giúp

nuôi Thú y s c kh e, h nh phúc và thành

t. Chúc cán b , nhân viên Tr m

Thú y huy n Phú Bình, t nh Thái Nguyên công tác t t. Chúc các b n sinh viên
m nh kh e h c t p t t, thành công trong cu c s ng.
Em xin chân thành c m n!
Thái Nguyên, ngày 25 tháng 11 n m 2014
Sinh viên

Nông Xuân Hu


DANH M C CÁC B NG
Trang

B ng 4.1. T l và c

ng

nhi m sán dây

chó theo thành ph n loài

(qua m khám) ............................................................................. 40
B ng 4.2. T l nhi m sán dây

chó (qua xét nghi m phân) ........................ 41

B ng 4.3. T l nhi m sán dây theo các tháng (qua xét nghi m phân) .......... 43


Hình 4.3. Bi u

t l nhi m sán dây theo gi ng chó .................................. 46


DANH M C CÁC T , C M T
Cs

:

KCTG :

VI T T T

C ng s
Ký ch trung gian

STT

: s th t

TT

:

kg

: kilo gam


1.3. Ý ngh a khoa h c và th c ti n c a

tài ................................................. 2

Ph n 2 T NG QUAN TÀI LI U ................................................................ 3
2.1. C s khoa h c c a
2.1.1.

tài ........................................................................ 3

c i m sinh h c c a sán dây ký sinh chó .......................................... 3

2.1.1.1. V trí c a sán dây chó trong h th ng phân lo i
2.1.1.2.

ng v t h c ............ 3

c i m hình thái, c u t o c a sán dây chó ...................................... 7

2.1.1.3. Chu k sinh h c c a sán dây chó ..................................................... 14
2.1.2. B nh do sán dây ký sinh gây ra

chó .................................................... 17

2.1.2.1.

c i m d ch t h c b nh sán dây chó ........................................... 17

2.1.2.2.



a i m nghiên c u ............................................. 33

3.2. N i dung nghiên c u ............................................................................ 33
3.2.1. Nghiên c u

c i m d ch t b nh sán dây chó t i các xã c a huy n

Phú Bình, t nh Thái Nguyên................................................................... 33
3.2.2. Nghiên c u b nh lý và lâm sàng b nh sán dây chó............................. 34


3.2.3. Th nghi m thu c t y sán dây cho chó và
3.3. Ph

xu t bi n pháp phòng b nh .....34

ng pháp nghiên c u ....................................................................... 34

3.3.1. Ph

ng pháp xác

nh tình hình nhi m sán dây chó ........................... 34

3.3.2. Ph

ng pháp xác

nh t l nhi m sán dây chó theo các tháng ............. 36

ng pháp x lý s li u. .................................................................... 38

Ph n 4. K T QU VÀ TH O LU N....................................................... 40
4.1. Nghiên c u m t s

c i m d ch t b nh sán dây chó t i huy n

Phú Bình, t nh Thái Nguyên .................................................................. 40
4.1.1. Tình hình nhi m sán dây chó t i các xã c a huy n Phú Bình,
t nh Thái Nguyên ................................................................................... 40
4.1.1.1. T l và c

ng

nhi m sán dây chó theo thành ph n loài qua

m khám.......................................................................................................... 40
Phú Bình,
t nh Thái Nguyên ............................................................................... 41
4.1.2. T l nhi m sán dây theo các tháng (qua xét nghi m phân) ............... 43
4.1.3. T l nhi m sán dây theo tu i chó (qua xét nghi m phân) .................. 44
4.1.4. T l nhi m sán dây theo gi ng chó (qua xét nghi m phân)................ 45
4.2. Nghiên c u b nh lý và lâm sàng b nh sán dây chó ................................ 47
4.2.1. T l và nh ng bi u hi n lâm sàng c a chó b b nh sán dây.................. 47
4.2.2. B nh tích

i th

c quan tiêu hoá c a chó b b nh sán dây ............... 48


ngh .................................................................................................. 59
.......................................................................... 60


1

Ph n 1
M
1.1.

U

tv n
T tr

c

n nay, chó luôn

thi t v i con ng

c xem là ng

i. Chó là m t loài v t

chúng có giác quan r t phát tri n,
cao h n r t nhi u so v i con ng

i b n trung thành và thân



và Lê Th Tài (2004) [1]

b nh cho chó mèo c ng là tác nhân gây b nh cho ng

i.

Theo Tô Du và Xuân Giao (2006) [3]
, gi m kh n ng sinh s n
và s ch t do ki t s c.
Ngoài ra, áng lo ng i h n n a là m t s loài sán dây ký sinh trên chó
c ng là tác nhân gây b nh cho ng

i và

ng v t nuôi khác: u trùng

Cysticercus tenuicollis c a loài sán dây Taenia hydatigena

(Nguy n Th Kim Lan và cs, 1999) [10].
u trùng sán dây Diphyllobothrium mansoni
(Ph m S L ng và cs, 2006) [13].


2

. Tuy
nhiên, vi c phòng tr b nh ký sinh trùng ít
quan tâm


ph n kh ng ch b nh trong th c ti n, b o v s c kh e con ng

i và v t nuôi.


3

Ph n 2
T NG QUAN TÀI LI U
2.1. C s khoa h c c a
2.1.1.

tài

c i m sinh h c c a sán dây ký sinh

chó

2.1.1.1. V trí c a sán dây chó trong h th ng phân lo i

ng v t h c

Nguy n Th K (1994) [8] cho bi t: so v i các nhóm giun sán khác thì
sán dây ít

c nghiên c u h n, nên nh ng hi u bi t v thành ph n loài sán

dây còn ch a

c


c chú ý h n, r i m r ng ph m vi nghiên

ng v t nuôi và m t s

N m 1914, Casaux ã phát hi n

i. T

ng v t hoang dã.
c

gan ng i hai nang sán Cysticercus

tenuicollis c a loài sán Taenia hydatigena ký sinh

chó.

N m 1925, Houdemer ti n hành nghiên c u ký sinh trùng

thú nuôi và

thú hoang B c B c ng phát hi n th y u trùng Cysticercus tenuicollis và loài
sán Dipylidium caninum,

ng th i tác gi

ã b sung thêm các loài trong ó

có loài Taenia hydatigena và Taenia pisiformis.

th t, k t qu cho th y, trong các loài mèo r ng, c y giông, c y h
chó nhà

n

ng, cày l n và

c m khám phát hi n th y các loài Spirometra erinaceieuropaei

Taenia hydatigena, Taenia pisifomis, Multiceps multiceps, Dipylidium caninum.
Cho
d

n nay các h th ng phân lo i sán dây ã tr i qua nhi u thay

ng nh v n ch a

i, song

c th ng nh t và n nh (Nguy n Th K , 2003 [9]).

Faust E. C. và cs (1929) [32] ã l p nên m t phân gi ng là Spirometra trong
gi ng Diphyllobothrium. Mueller (1935) [34] ã mô t loài Diphyllobothrium
mansonoides trên m u v t tìm
n n m 1937 Muller

c t chó và mèo

vùng Syracus (New York).


L p Cestoda Rudolphi, 1808
Phân l p Eucestoda Southwell, 1930
B Pseudophyllidea Carus, 1863
H Diphylloborthriidae Luhe, 1910
Gi ng Spirometra Mueller, 1937


5

Loài Spirometra erinaceieuropaei
(Rudolphi, 1819) Mueller, 1937
Loài Spirometra mansonoides
(Mueller, 1935) Mueller, 1937
B Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900
Phân b Hymenolepidata Skrjabin, 1940
H Dipylidiidae Mola, 1929
Gi ng Dipylidium Leuckart, 1863
Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758
Phân b Tta Skrjabin et Schulz, 1937
H Taeniidae Ludwig, 1886
Gi ng Taenia Linnaeus, 1758
Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766
Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780
Gi ng Echinococcus Rudolphi, 1801
Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786
Gi ng Multiceps Goeze, 1782
Loài Multiceps multiceps Leske, 1780.
Phân b Mesocestoidata Skrjabin, 1940
H Mesocestoididae Perrier, 1897
Gi ng Mesocestoides, Wailand, 1863

loài n th t gây b nh cho chó,

u thu c b Cyclophyllidea và Pseudophyllidea.

K t qu t ng h p c a Ph m S L ng (2002) [12] cho bi t,
phát hi n

c 8 loài sán dây ký sinh trên chó

n nay ã

mi n B c Vi t Nam.

Vi c mô t hình thái các loài sán dây này còn có nhi u thi u sót, m t s
loài ch a có mô t trên m u v t Vi t Nam. Cande J. (1870) là ng
mô t loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm th y
này m t s nhà ký sinh trùng h c Vi t Nam (
1970;

D

D

ng

i

u tiên

i (Nam B ). Sau

Diphyllobothiidae c a các tác gi

Delaimure S. L., Skrjabin A. S., Serdukov A. M. (1985) Diphyllobothrium
mansoni không là tên

ng v t c a m t loài nào trong h này. Khi nói v l ch

s nghiên c u loài Diphyllobothrium latum, các tác gi còn cho r ng, loài
Spirometra erinaceieuropaei c a vùng nam bán c u là m t

nh d ng sai l m

và cho r ng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác gi
có ý

nh xem xét v trí phân lo i c a gi ng Spirometra Mueller, 1937 và


7

thành l p h Spirometridae (d n theo

mu n coi gi ng này là gi ng chu n
Nguy n Th K , 2003 [9]).
Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:

Vi t Nam, hi n loài Diphyllobothrium

mansoni, Diphyllobothrium reptans còn ch a rõ v trí phân lo i và không có m u.
Nguy n Th K (2003) [9] ã xem xét l i toàn b v trí phân lo i và tình

t sau c , có hình d ng và c u t o khác nhau).

bám vào thành ru t v t ch , nên có nh ng hình d ng,

c và các c quan bám

h n 1 mm, nh ng c ng có sán có

c tr ng. Chi u r ng c a

u th

ng ch nh

u dài vài mm. C quan bám n m trên

bao g m rãnh bám ho c giác bám, mõm, vòi và có nhi u móc.

m t s loài sán

dây trên móc bám có các móc bé x p thành nhi u hàng. Giác bám là b ph n
tr ng c a sán dây b c cao. Móc bám n m ngay trên
x p thành m t hay hai hàng. S l
móc
móc c

ng móc

c



t thân, c quan sinh s n

các

t sinh
t c ch a

hình thành rõ.
Thân sán dây l i g m ba lo i

t: nh ng

t ch a thành th c v sinh d c

( g n c ), c quan sinh d c ch a phát tri n
c. Nh ng
nh ng

, ch th y c quan sinh d c

t thành th c v sinh d c ( gi a thân), c quan sinh d c trong

t sán này ã phát tri n

có h bài ti t, c u t o m i

tt

y

c r i kh i c th sán và theo

phân ra ngoài ( c i m này th y nh ng loài sán dây thu c b Cyclophyllidea).
Chi u dài c a sán dây chó dao
th sán dây ph l p ti u bì,
bên trong ch a

ng t 0,5 mm

n l p h bì, r i

l y th c n b ng ph

n m trên

u, t

n l p c vòng, c d c. Ph n

y nhu mô. Bên trong l p c là các khí quan c a sán. Sán

dây chó c ng gi ng các sán dây khác

H th n kinh

n hàng ch c mét. C

c i m không có h tiêu hóa, sán

ng th c th m th u qua b m t c th .

t th

ng có m t h

c và m t c quan sinh d c cái) phát

các giai o n khác nhau, ít khi có hai h sinh d c ho c h n. S phát


9

tri n c a h sinh d c theo m t th t nh t

nh:

các

t non c quan sinh

d c ch a phát tri n, sau ó hình thành c quan sinh d c
sinh d c cái. Sau khi th tinh, c quan sinh d c
sinh d c cái.

các

H sinh d c
l

t già, tr ng ch a


gai thì g i là túi tinh trong. Lông gai dùng
ph i. Nang lông gai và lông gai

trong nang lông

a vào l sinh d c cái khi giao

m i loài có hình d ng, kích th

c và c u t o

khác nhau.
H sinh d c cái có c u t o ph c t p h n, g m có bu ng tr ng, ng d n
tr ng, ootyp, tuy n noãn hoàng, túi nh n tinh, tuy n vò (th Melis) và t
cung, th
phía tr

ng có hai bu ng tr ng n m gi a ho c phía sau

t sinh d c, ít khi

c. Trong bu ng tr ng hình thành các t bào sinh d c cái (t bào

tr ng). T bu ng tr ng có ng g n n i v i âm

o, m ra

huy t sinh d c.

ng này phình r ng ra g i là túi nh n tinh. Tr ng th tinh

c th i ra ngoài tùy theo m c

t.

nh ng

hình thành c a tr ng.

t


10

sán dây b c cao (Cyclophyllidea), t cung kín, không có l ngoài.
sán dây này t cung ch a

y tr ng trong

thành m t cái túi ch a tr ng. Tr ng
c a

t. Quá trình này th

dây già

t già và m i

nh ng

t th c ch t bi n

t.

u có vòi hình chóp, có 4 – 10 hàng móc, m i

hàng có t 16 – 20 móc, móc hàng trên cùng dài 0,013 – 0,016 mm, móc hàng
cu i cùng dài 0,003 – 0,008 mm. L sinh d c kép, m ra
sinh d c dài 0,1 – 0,3 mm, áy h

ng lên phía trên

thùy hình qu t. Tuy n noãn hoàng hình kh i.
nang ch a 3 – 30 tr ng, có kích th
th

hai bên

t. Túi

t. Bu ng tr ng phân

t già ch a nang tr ng, m i

c 0,026 – 0,060 mm. Phôi 6 móc có kích

c 0,020 – 0,036 mm.
- Gi ng Taenia Linnaeus, 1758
Nguy n Th K (1994) [8], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15], Nguy n

Th Kim Lan và cs (1999) [10], Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:
+ Loài Taenia hydatigena: Dài 5000 mm g m 550 – 700

n ad

ic a

t, c nh phía không l

l n h n phía có l , noãn hoàng là ng h p kéo dài theo chi u ngang, th
Melis tròn

gi a bu ng tr ng và noãn hoàng, ph n

u âm

o phình

r ng, sau h p d n, t i thùy bu ng tr ng t o thành túi nh n tinh.
già thân t cung có 5 – 10 nhánh ngang, m i

các

t

u t do l i t o thành các

nhánh ph , tr ng b u d c, dài 0,038 – 0,031 mm, r ng 0,034 – 0,035 mm,
v dày 0,004 mm.
D ng u trùng Cysticercus tenuicollis g p nhi u
c a l n, trâu, bò, nhi u loài thú khác, k c ng
ch a


ng kính

u 1,3 mm, vòi 0,515 – 0,640, có 34 – 48 móc x p

thành hai hàng, móc hàng trên dài 0,225 – 0,294 mm, có l
hàng d

i r t cong. Móc

i dài 0,132 – 0,177 mm, giác bám tròn hay b u d c,

0,310 – 0,330 mm, c

ngay sau

ng kính

u dài 1,7 mm. L sinh d c xen k không

u, các núm sinh d c h i nhô ra. Có 400 – 500 tinh hoàn, tròn hay b u d c,
ng kính 0,096 – 0,132 mm,
hoàng và bu ng tr ng.

toàn b kho ng tr ng gi a

ng d n tinh b t

t tr vùng noãn

u t túi tinh tròn có


t già, m i ph n c a thân t cung có 8 - 14 nhánh bên, t
nhánh ph , tr ng tròn hay h i b u d c,

o

nh ng

ó t o thành các

ng kính 0,032 - 0,037 mm.

- Gi ng Echinococcus Rudolphi, 1810
Phan Th Vi t và cs (1977) [26], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15],
Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:
+ Loài Echinococcus granulosus: Sán dài 2,7 - 3,4 mm, g m 3 - 4
u không l n, có

ng kính 0,258 - 0,369 mm,

ng kính giác bám 0,098

- 0,133 mm, vòi 0,100 – 0,140 mm. Có 36 - 40 móc vòi, th
kích th
d

c và s l

phình r ng ho c có m m l n. C quan sinh d c cái


tr ng g m hai kh i

t.

t, t cung dài b ng chi u dài

t, l sinh

t già, có các nhánh bên

ng và hình d ng không gi ng nhau. Tr ng tròn hay b u d c,

ng

kính t 0,028 - 0,036 mm.
u trùng Echinococcus enilocularis ký sinh
túi, trong ch a

trâu, bò, dê. Nó có d ng

y d ch, nang có hai v , v ngoài màu tr ng s a ôi khi h i

vàng, v ngoài sinh ra v trong, v trong g i là v m m, sinh ra t phía trong
xoang nang, m ng, không màu, là thành mô sinh ra nang, có th sinh ra m t
nang cùng lúc t o thành

u phôi và nang th hai (nang con).


13

g nb d

i

t, hai thùy g n nh b ng nhau và có hình b u d c, noãn hoàng hình ba góc,
sát b d

i

t. Th Melis nh

gi a bu ng tr ng và noãn hoàng. Âm

o có

d ng ng cong xu ng m t thùy c a bu ng tr ng và phình r ng thành túi ch a
tinh, t cung có thân gi a và m i bên có 9 - 12 nhánh, tr ng có

ng kính

0,029 - 0,037 mm, có v dày 0,004 mm.
u trùng Coenurus cerebralis là m t nang l n, hình tròn hay b u d c, v m
c, m m
màu, s l

trong có r t nhi u
ng d ch thay

u sán dính vào, trong nang là ch t d ch không




14

2.1.1.3. Chu k sinh h c c a sán dây chó
Theo

D

ng Thái và Tr nh V n Th nh (1978) [20], chu k sinh h c c a

sán dây khá ph c t p, ti n tri n nhi u ký ch liên ti p.

b Cyclophyllidae

tr ng ch a thai trùng sáu móc ã hình thành. Vào d dày ký ch , thai trùng sáu
móc thành u trùng ( ã m t móc) có c u t o và tên g i khác nhau: Cysticercus,
Coenurus, Echinococcus, Cysticercoid.

b Pseudophyllidae có hai th

u

trùng liên ti p: Procercoid và Plerocercoid. Nh ng d ng u trùng này s ng lâu
hay chóng

KCTG và ph i

phát tri n thành sán tr


Spirometra erinaceieuropae, Spirometra mansonoides, Dipylidium caninum,
Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multiceps ký sinh

ru t c a

chó. Chó là v t ch cu i cùng c a sán, giúp sán hoàn thành vòng

i và ký

sinh

ng g p

giai o n thành th c. C th vòng

i c a các loài sán dây th

ký sinh chó di n ra nh sau:
+ Loài Spirometra erinaceieuropae
i phát tri n c a Spirometra erinaceieuropae có s tham gia c a

Vòng

KCTG th nh t là các các loài giáp xác, KCTG b sung là cá. Tr ng
ra ngoài theo phân chó không có phôi,

trong n

c th i


trong phân chó th i ra.
+ Loài Spirometra mansonoides
Vòng

i phát tri n c n có s tham gia c a KCTG th nh t là các loài

giáp xác n

c ng t (Copepods), KCTG th hai là nh ng loài chim, r n, bò

sát, l
l

ng c ,

ng v t g m nh m. Tr ng theo phân chó ra ngoài, tr i qua l n

t các giai o n

v t ch trung gian th nh t và th hai, tr thành u trùng

gây b nh Plerocercoid. Chó n ph i v t ch trung gian ch a u trùng s b
nhi m sán. Sau 10 – 30 ngày u trùng phát tri n thành sán tr

ng thành.

+ Loài Dipylidium caninum
Vòng

i c a loài này có s tham gia c a KCTG là các loài b chét

gian có u trùng s b nhi m sán. Sau 2 tháng u trùng phát tri n thành
sán dây tr

ng thành.

+ Loài Taenia pisiformis
Vòng

i phát tri n c n có s tham gia c a KCTG là

ng v t g m

nh m, ch y u là th và th r ng. Các giai o n phát tri n c a u trùng th c
hi n trong các v t ch trung gian

tr thành u trùng c m nhi m sau 15 – 30

ngày. Chó n ph i n i t ng c a th có u trùng s nhi m sán.


16

+ Loài Multiceps multiceps
Vòng

i c a loài này c n có s tham gia c a v t ch trung gian là dê, c u.

t sán già ra ngoài theo phân chó.

t v ra gi i phóng tr ng sán; dê, c u - v t


c sinh ra thay th các

dây tr nên “tr l i”. Sau
tr

ng, t

t

ó s m c ra các

u là

t c , ng

t khác. Các

t già ã r ng làm cho sán
i ta g i

t m i sinh ra

t c là

t sinh

y các

t c lùi


c thu n l i h n, b n thân sán dây th i b

i nó h u nh t ng th i

phát tri n nh ng lo t

c

t thành th c c a sán dây có th sinh ra hàng

ch c tri u tr ng. Ngoài ra, s hóa
khác. ó là, do có

t sán dây h u

i nh ng

c tr l i, có s c l c và n ng l

t thành th c m i.

ng