BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN PHƢƠNG THẢO

TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT THỦY HỬ
Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI

Hà Nội - 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN PHƢƠNG THẢO

TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT THỦY HỬ
Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài
Mã số: 62.22.02.45

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
1. GS.TS. Trần Đình Sử
2. PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Chanh

Hà Nội - 2018

- Viện Văn học - nơi tôi công tác, đã khuyến khích để tôi theo học
chương trình nghiên cứu sinh khóa 2013-2017.
- Gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã khích lệ, động viên, tạo điều kiện
tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận án.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2018

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Phƣơng Thảo


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. ii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................ 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................................................................. 3
4. Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu ................................................. 4
5. Đóng góp mới của luận án ............................................................................ 5
6. Cấu trúc của luận án ...................................................................................... 5
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............................... 6
1.1. Về lý thuyết tiếp nhận văn học................................................................ 6
1.1.1. Khái lược về lý thuyết tiếp nhận văn học ............................................... 6

3.1.1. Bối cảnh thời đại ................................................................................... 67
3.1.2. Sự xuất hiện các công trình nghiên cứu Thủy hử với các hướng nghiên
cứu đa dạng ..................................................................................................... 68
3.2. Các khuynh hƣớng tiếp nhận ................................................................ 72
3.2.1. Khuynh hướng giai cấp luận ................................................................. 72
3.2.1.1. Hệ thống chủ đề và sự qui chiếu về lý thuyết phản ánh .................... 73
3.2.1.2. Các phương diện nội dung ................................................................. 79
3.2.1.3. Các phương diện nghệ thuật............................................................... 85
3.2.2. Khuynh hướng xã hội học cực đoan ..................................................... 95
3.2.2.1. Nhận diện các phương hướng tiếp nhận Thủy hử thời Mao .............. 95
3.2.2.2. Chủ nghĩa Mao và hiện tượng tiếp nhận “phản tiếp nhận” ................ 96
3.2.2.3. Vị thế kẻ cầm quyền và phong trào bình luận Thủy hử ..................... 99
Tiểu kết ......................................................................................................... 103


v

CHƢƠNG 4: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1980
ĐẾN NAY ..................................................................................................... 104
4.1. Ngữ cảnh và ngƣời đọc ........................................................................ 104
4.1.1. Bối cảnh thời đại ................................................................................. 104
4.1.2. Thế hệ tiếp nhận mới cùng với tinh thần khai phóng, mở đường cho quá
trình nghiên cứu, tiếp nhận Thủy hử ............................................................. 107
4.1.2.1. Văn học Trung Quốc từ “phản tỉnh” đến “khai phóng”.................. 107
4.1.2.2. Tiếp nhận Thủy hử từ “phản tỉnh” đến “khai phóng” ...................... 109
4.2. Các khuynh hƣớng tiếp nhận .............................................................. 111
4.2.1. Khuynh hướng nghiên cứu mỹ học - Đề cao Chân, Thiện, Mỹ ........... 112
4.2.2. Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa học truyền thống ........................ 117
4.2.3. Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa đại chúng ................................... 137
4.2.3.1. Điện ảnh, âm nhạc ............................................................................ 137

hình dung, cách hiểu về tác phẩm sâu sắc, đa dạng, phức tạp hơn. Ở Việt Nam
từ nhiều thập kỷ trước, lý thuyết tiếp nhận đã được đề cập đến song phải đến
giai đoạn Đổi mới (1986), tiếp nhận văn học mới thực sự được nghiên cứu,
triển khai rộng rãi.
1.2. Nghiên cứu quan hệ văn học Việt - Trung; giới thiệu văn học
Trung Quốc để nhận diện văn học dân tộc; so sánh, phân tích, lý giải cơ bản,
tổng quát và cụ thể về tình hình tiếp nhận, dịch thuật các tác phẩm văn học


2

Trung Quốc ở Việt Nam... là những vấn đề có tính thời sự khoa học. Tính đến
thời điểm này, đã có hàng ngàn tác phẩm văn học Trung Quốc cổ kim được
dịch và giới thiệu ở Việt Nam. Để các tác phẩm văn học Trung Quốc đến gần
với bạn đọc Việt Nam hơn thì công tác nghiên cứu, luận bàn, tiếp nhận được
đặt ra như một đòi hỏi, yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết. Với từng trường hợp
tác phẩm cụ thể, mà ở đây là Thủy hử, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra xu thế và
quá trình vận động, diễn tiến, biến đổi. Trong lịch sử văn học Trung Quốc,
Thủy hử là tác phẩm có quy mô lớn và tiêu biểu nhất về đề tài nội chiến và
khởi nghĩa nông dân. Tác phẩm này được liệt vào “tứ đại kỳ thư”, được nhiều
người yêu thích và được quan tâm nghiên cứu một cách bài bản, kỹ lưỡng.
Tuy nhiên, việc tiếp nhận Thủy hử kể từ khi tác phẩm ra đời (thế kỷ XIV) đến
nay cũng có nhiều cách đánh giá, bình luận khác biệt, thậm chí trái ngược
nhau. Nhìn toàn diện quá trình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc, có thể nói đó
là sự kết hợp giữa lý luận Trung Quốc và phương Tây, bao gồm cả xu hướng
đa nguyên, xu thế độc tôn, mở rộng và ngày càng phát triển năng lực “tự ý
thức” về chính lịch sử tiếp nhận Thủy hử. Bên cạnh đó, nghiên cứu Thủy hử
luôn luôn chấp nhận việc vận dụng các phương pháp tiếp cận và lý thuyết
mới. Vì vậy, trên nhiều phương diện, việc nghiên cứu, tiếp nhận Thủy hử ở
Trung Quốc so với các tiểu thuyết cổ điển khác có phần đa dạng, nổi trội hơn.

+ Nghiên cứu “sự nghiên cứu” và tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở
Trung Quốc qua các giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay.
- Phạm vi nghiên cứu
+ Nhận diện lý thuyết tiếp nhận.
+ Văn bản tác phẩm Thủy hử (bản dịch và nguyên tác).
+ Lịch sử nghiên cứu và tiếp nhận Thủy hử.
+ Nguồn tư liệu: 1) Các công trình nghiên cứu Thủy hử của các học giả
Trung Quốc; 2) Các tài liệu nghiên cứu Thủy hử ở Trung Quốc được dịch ở
Việt Nam; 3) Các công trình nghiên cứu, giáo trình, chuyên khảo của các học


4

giả Việt Nam; 4) Công trình nghiên cứu chọn lọc của học giả nước ngoài; 5)
Nguồn tài liệu mạng Internet.
Vấn đề tiếp nhận có phạm vi rộng lớn bao gồm tiếp nhận cả trong lĩnh
vực phê bình - nghiên cứu; giảng dạy và sáng tác. Tuy nhiên, luận án chỉ đặt
vấn đề tìm hiểu trong lĩnh vực phê bình - nghiên cứu văn học.
4. Cơ sở lí thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu
Đề tài Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX
đến nay dựa trên cơ sở vận dụng lí thuyết tiếp nhận. Trong quá trình nghiên
cứu, chúng tôi sử dụng một số phương pháp cơ bản sau:
Phương pháp tiếp cận hệ thống: Phương pháp này giúp hệ thống các
nguồn tư liệu phục vụ cho nghiên cứu lịch sử vấn đề và các giai đoạn tiếp
nhận Thủy hử ở Trung Quốc. Ngoài ra, còn giúp khảo sát một cách cơ bản, có
hệ thống những ý kiến, quan điểm, những đánh giá, luận giải về Thủy hử.
Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là những phương pháp phục vụ
cho việc đi sâu nghiên cứu tác phẩm về mặt văn bản, tác giả, nội dung, nghệ
thuật, kết cấu... Qua phân tích, tổng hợp chúng tôi có điều kiện mở rộng
nghiên cứu tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc trong từng giai đoạn tiếp nhận.

Chương 2: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ
XX đến năm 1949
Chương 3: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1949
đến năm 1980
Chương 4: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1980
đến nay


6

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Về lý thuyết tiếp nhận văn học
1.1.1. Khái lược về lý thuyết tiếp nhận văn học
Tiếp nhận là một hiện tượng không thể thiếu trong đời sống xã hội. Từ
xa xưa, con người giao tiếp với nhau thông qua ngôn ngữ và các hình thức
tiếp nhận khác. Chính vì thế, các yếu tố, xu hướng tiếp nhận trong đời sống xã
hội nói chung và văn học nghệ thuật nói riêng đã có lịch sử lâu dài. Trong văn
học, người ta dùng lý thuyết tiếp nhận để chỉ ra phương thức tồn tại của tác
phẩm văn học. Tư duy tiền hiện đại chỉ nhấn mạnh văn bản còn tư duy hiện
đại và hậu hiện đại đã thấy rõ được vai trò của người đọc. Sự khác biệt giữa
văn bản và tác phẩm đã được bàn đến với việc cho rằng công thức chính là hệ
hình tư duy và mỗi tác phẩm văn học có cách thức tồn tại riêng của nó. Lý
thuyết tiếp nhận giúp khám phá văn bản và cho thấy rõ văn bản có phần chịu
sự chi phối của người tiếp nhận.
Thời cổ đại, trong công trình The Poetics (Nghệ thuật thi ca), Aristotle
đã nhắc tới karthasis (thanh lọc), một yếu tố được xem là khởi nguyên của
khái niệm tiếp nhận. Quá trình chọn lọc, tiếp thu, phản hồi của độc giả chính
là những biểu hiện quan trọng nhất của tiếp nhận văn học. Bước sang thời cận
hiện đại sau này, lý thuyết tiếp nhận và mĩ học tiếp nhận mới được định hình.
Mỹ học tiếp nhận ra đời vào thập niên 60 của thế kỷ XX từ Đức. Tại đây, hai

ngôn ngữ nhà thơ và ngôn ngữ thông thường” [37, 87-88]. Thuật ngữ Tầm
đón nhận (Erwahrtungshorizont - tiếng Đức, Horizon d‟attente - tiếng Pháp,
Horizons of expectations - tiếng Anh) được H. Jauss tiếp thu từ K. Mannheim
vào năm 1958, sau đó phát triển và mở rộng thêm nhiều nội dung khác. Tầm
đón nhận được H. Jauss xác định là trình độ và kinh nghiệm đọc của độc giả.
Trong phần viết Introduction to Modern Literary theory của Kristi Siegel


8

càng khẳng định rõ điểu này: “Tầm đón nhận/ Chân trời chờ đợi (đón đợi),
một thuật ngữ được phát triển bởi Hans Robert Jauss để giải thích “sự mong
chờ” của người đọc như thế nào hoặc khung tham chiếu dựa trên kinh nghiệm
quá khứ của người đọc văn học và những định kiến về văn học của người được
sở hữu (tức là kinh nghiệm thẩm mỹ của người đọc luôn bị ràng buộc bởi thời
gian và các yếu tố lịch sử” (Nguồn: />Tuy nhiên, ở bài viết Những giới hạn tiếp nhận “Bà Bovary” ở Việt Nam
(Qua trường hợp các bản dịch), nhà nghiên cứu Phùng Kiên có ý kiến rằng,
khái niệm Erwahrtungshorizont nên hiểu là Giới hạn tiếp nhận: “Căn cứ vào
những phân tích này và cách hiểu đối với khái niệm của H.R. Jauss, chúng tôi
xin phép được diễn đạt chữ horizon d‟attente (tiếng Pháp) như là giới hạn tiếp
nhận thay cho cách diễn đạt được dịch sát nghĩa từng chữ nhưng có phần hơi
mơ hồ thường gặp là chân trời chờ đợi hay tầm đón đợi” [74, 114]. Theo nhà
nghiên cứu, nếu dịch Erwahrtungshorizont là Tầm đón nhận/ chân trời chờ
đợi (đón đợi) e rằng chưa bao quát được ý nghĩa, cách dịch Giới hạn tiếp
nhận vừa thể hiện được phạm vi tiếp nhận vừa thể hiện trọn vẹn cách hiểu về
các phương thức, xu thế, nội dung tiếp nhận của độc giả.
Bên cạnh đó, khái niệm kinh nghiệm thẩm mỹ nói tới một quá trình tiếp
thu văn bản của độc giả, trong đó tác phẩm văn học tồn tại, tác động và chi
phối hoạt động đọc (sự đọc) của độc giả. Trên cơ sở đó sẽ hình thành một
khoảng cách giữa tác phẩm và người đọc, được gọi là khoảng cách thẩm mỹ.