Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
NIÊN KHÓA: 2009 – 2013

Đề tài

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LĨNH VỰC BẢO HIỂM XÃ
HỘI – THỰC TIỄN Ở TỈNH BẾN TRE

Giáo viên hướng dẫn:
Th.S Võ Duy Nam
Bộ môn: Luật Hành chính

Sinh viên thực hiện:
Phạm Thị Mỹ Nhanh
MSSV: 5095540
Lớp:Luật Hành chính – K35

Cần Thơ, tháng 5/2013

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

1

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh



Xin chân thành cảm ơn!
Cần thơ, ngày 27 tháng 04 năm 2013
Phạm Thị Mỹ Nhanh

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

2

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

3

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

GVHD: ThS. Võ Duy Nam


Trang

LỜI NÓI ĐẦU.........................................................................................................1
1. Lý do nghiên cứu đề tài ........................................................................................2
2. Mục tiêu nghiên cứu .............................................................................................2
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ............................................................................2
4. Phương pháp nghiên cứu......................................................................................2
5. Kết cấu luận văn ...................................................................................................2

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ
NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI BHXH
1.1. KHÁI QUÁT VỀ BHXH ...................................................................................3
1.1.1. Khái niệm, đặc điểm BHXH......................................................................3
1.1.1.1. Khái niệm ............................................................................................3
1.1.1.2. Đặc điểm .............................................................................................4
1.1.2. Phân loại BHXH ........................................................................................5
1.1.2.1. BHXH bắt buộc ...................................................................................5
1.1.2.2. BHXH tự nguyện .................................................................................5
1.1.2.3. BH thất nghiệp ....................................................................................5
1.1.3. Bản chất và chức năng của BHXH ...........................................................6
1.1.3.1. Bản chất của BHXH ............................................................................6
1.1.3.2. Chức năng của BHXH .........................................................................7
1.1.4. Lịch sử hình thành, phát triển của BHXH ...............................................8
1.2. QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI BHXH...................................................... 11
1.2.1. Khái niệm quản lý nhà nước ..................................................................11
1.2.2. Khái niệm quản lý nhà nước về BHXH ..................................................12
1.2.3. Đặc điểm và nguyên tắc quản lý nhà nước về BHXH ............................ 13
1.2.3.1. Đặc điểm ...........................................................................................13
1.2.3.2. Nguyên tắc ........................................................................................14
1.3. VAI TRÒ VÀ Ý NGHĨA CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

2.2. NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BHXH ...........................................21
2.2.1. Xây dựng và tổ chức thực hiện chiến lược, chế độ, chính sách
BHXH ................................................................................................................ 21
2.2.2. Công tác ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật
về BHXH............................................................................................................22
2.2.3. Công tác tuyên truyền, phổ biến chế độ, chính sách, pháp luật về
BHXH ................................................................................................................ 24
2.2.4. Thực hiện công tác thống kê, thông tin về BHXH..................................25
2.2.5. Tổ chức bộ máy thực hiện BHXH; đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân
lực làm công tác BHXH..................................................................................... 26
2.2.6. Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH,
giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về BHXH .................28
2.2.7. Hợp tác quốc tế về BHXH ....................................................................... 30
2.3. CƠ QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BHXH............................................. 32
2.3.1. Cơ quan quản lý nhà nước ở cấp Trung ương ....................................... 32
2.3.1.1. Chính phủ ........................................................................................32
2.3.1.2. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội .............................................. 33
2.3.1.3. BHXH Việt Nam ................................................................................ 34
2.3.2. Cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh........................................................36
2.3.2.1. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh..................................................................36
2.3.2.2. Sở Lao động – Thương binh và Xã hội............................................... 36
GVHD: ThS. Võ Duy Nam

7

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre


3.1.2. Một số hạn chế, khó khăn trong công tác quản lý nhà nước
về BHXH............................................................................................................55
3.1.2.1. Một số hạn chế, khó khăn chung........................................................55
3.1.2.2. Hạn chế, khó khăn ở tỉnh Bến Tre..................................................... 56
3.2. NGUYÊN NHÂN CỦA NHỮNG HẠN CHẾ, KHÓ KHĂN TRONG
CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI BHXH....................................... 58
3.2.1. Nguyên nhân khách quan........................................................................ 58
3.2.2. Nguyên nhân chủ quan............................................................................59
GVHD: ThS. Võ Duy Nam

8

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

3.3. PHƯƠNG HƯỚNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BHXH TRONG
THỜI GIAN TỚI ....................................................................................................60
3.3.1. Phương hướng chung .............................................................................. 60
3.3.2. Phương hướng chỉ đạo thực hiện thời gian tới ở tỉnh Bến Tre.............. 61
3.4. GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI
VỚI BHXH HIỆN NAY .........................................................................................63
3.4.1. Giải pháp chung....................................................................................... 63
3.4.1.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về BHXH ........................63
3.4.1.2. Mở rộng và tăng cường quản lý có hiệu quả đối tượng
tham gia BHXH.............................................................................................. 63
3.4.1.3. Tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính
sách, chế độ BHXH cả về nội dung và hình thức ............................................64
3.4.1.4. Tăng cường quản lý nhà nước đối với công tác quản lý và phát

Nam là nước xã hội chủ nghĩa luôn hướng tới sự ấm no, phồn thịnh cũng như sự công
bằng, tiến bộ trong xã hội. BHXH là một lĩnh vực có ý nghĩa lớn để hướng tới điều đó
mà không ai có thể phủ nhận. Chính sách BHXH không chỉ mang bản chất nhân văn
sâu sắc của Nhà nước ta mà nó còn giúp người lao động an tâm công tác sản xuất,
chiến đấu góp phần thắng lợi vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Luật BHXH có hiệu lực thi hành ngày từ ngày 01/01/2007 đã tạo khung pháp lý
cao nhất để điều chỉnh các quan hệ trong hoạt động BHXH và góp phần tích cực trong
việc nâng cao đời sống người lao động, khẳng định được vai trò của mình với việc trợ
cấp vật chất, hỗ trợ đời sống cho những đối tượng hưởng BHXH khi gặp phải những
rủi ro, biến cố trong cuộc sống. Với vị trí quan trọng trong sự nghiệp đất nước, BHXH
cần phải thực sự đi vào cuộc sống người lao động nhưng để đạt được điều đó cần có sự
quản lý chặt chẽ của Nhà nước trong lĩnh vực BHXH. Nhìn dưới góc độ Nhà nước thì
các công cụ quản lý nhà nước về BHXH mà chủ yếu là pháp luật chưa hoàn thiện,
chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế đối với nhu cầu người dân trong nền kinh tế thị
trường của nước ta. Luật BHXH nước ta đã có hiệu lực hơn 5 năm nhưng dường như
vai trò quản lý nhà nước đối với lĩnh vực BHXH mới dừng lại ở việc ban hành các văn
bản luật, văn bản hướng dẫn thi hành, các văn bản quản lý cụ thể vẫn chưa thiết thực,
Luật BHXH còn nhiều bất cập. Chính vì thế, nhiều vấn đề cụ thể về BHXH chưa rõ
ràng, nhiều khúc mắc chưa được làm sáng tỏ; một số bộ phận người dân chưa nhận
thức đúng đắn về chính sách BHXH dẫn đến tình trạng trốn đóng, tránh tham gia
BHXH hoặc tham gia không đầy đủ, tình trạng nợ kéo dài của không ít người sử dụng
lao động trong các doanh nghiệp làm ảnh hưởng đến quyền lợi người lao động.
Các vấn đề trên hầu như các cơ quan BHXH nào cũng gặp phải nhất là ở cơ
quan BHXH tỉnh, cơ quan trực tiếp tổ chức thực hiện chế độ, chính sách BHXH đối
với người lao động trên địa bàn tỉnh mình. Tất cả đặt ra nhu cầu cần thiết phải có
những giải pháp hữu hiệu để nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước trong lĩnh
vực BHXH cả về phương diện pháp lý lẫn việc thi hành chính sách pháp luật của các
cơ quan trung ương và địa phương nhằm đảm bảo quyền lợi, tạo điều kiện tốt nhất cho
người lao động an tâm công tác, sản xuất đồng thời thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
GVHD: ThS. Võ Duy Nam

pháp diễn dịch, quy nạp, liệt kê, so sánh, tổng hợp những tài liệu, số liệu thu thập
được, vận dụng cơ sở pháp lý…nhằm đi sâu vào từng điều luật hiện hành để tìm hiểu
nội dung, mặt thành tựu và những hạn chế từ đó đưa ra hướng giải quyết cho những
vấn đề tồn tại.
5. Kết cấu luận văn
Đề tài được nghiên cứu theo bố cục sau:
Phần mở đầu
Phần nội dung: Gồm 3 chương
Chương 1: Cơ sở lý luận chung về công tác quản lý nhà nước đối với BHXH.
Chương 2: Những quy định của pháp luật và thực tiễn quản lý nhà nước về
BHXH ở tỉnh Bến Tre.
Chương 3: Phương hướng, giải pháp tăng cường công tác quản lý nhà nước về
BHXH.
Phần kết luận

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

11

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
ĐỐI VỚI BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.1. KHÁI NIỆM VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.1.1. Khái niệm, đặc điểm và lịch sử hình thành, phát triển bảo hiểm xã hội
1.1.1.1. Khái niệm bảo hiểm xã hội

Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Khoa Luật, Giáo trình luật lao động Việt Nam, Nxb. Đại học
Quốc gia Hà Nội, 1999, tr. 312-313.
3
Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Bộ môn Kinh tế Bảo hiểm, Giáo trình an sinh xã hội, Nxb. Đại học kinh tế
Quốc Dân, 2008, tr. 49.
2

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

12

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm
góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, góp phần đảm
bảo an toàn xã hội.
Hiện nay, theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật BHXH năm 2006 định nghĩa
như sau: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của
người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao
động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào
quỹ bảo hiểm xã hội.”
Tuy có nhiều cách hiểu khác nhau nhưng xét về bản chất của BHXH gần như
giống nhau và được thể hiện khá rõ ràng, cụ thể. Đối tượng của BHXH chính là thu
nhập hay còn gọi là số tiền bị biến động giảm hoặc mất mát do các trường hợp được
quy định trong Luật BHXH của những người lao động tham gia BHXH. BHXH đã lấy
số đông bù số ít và thực hiện chức năng phân phối lại thu nhập theo cả chiều dọc và
chiều ngang, giữa người lao động có thu nhập thấp hơn, giữa những người khỏe mạnh


1.1.2. Phân loại BHXH
1.1.2.1. Bảo hiểm xã hội bắt buộc
Theo Khoản 2 Điều 3 Luật BHXH năm 2006 định nghĩa như sau: “Bảo hiểm xã
hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao
động phải tham gia.”
Về đối tượng áp dụng, BHXH bắt buộc áp dụng với người lao động là công dân
Việt Nam, nhìn chung là những lao động không xác định thời hạn hoặc có xác định
thời hạn làm việc ở mức nhất định (từ đủ 3 tháng trở lên), tiền lương hàng tháng có
tính cố định đồng thời người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc phải là những
cơ quan, tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam, những doanh nghiệp, hợp tác xã sử
dụng số lượng lao động ổn định.
Về mức đóng BHXH bắt buộc, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc có nghĩa vụ
hàng tháng phải đóng một khoản tiền nhất định theo quy định của pháp luật tương ứng
với tỷ lệ tiền lương của người lao động cho quỹ BHXH. Người tham gia BHXH bắt
buộc được hưởng quyền lợi theo chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh
nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất đối với người lao động thuộc lực lượng vũ trang có quy
định riêng.
1.1.2.2. Bảo hiểm xã hội tự nguyện
Theo Khoản 3 Điều 3 Luật bảo hiểm xã hội năm 2006 định nghĩa như sau: “Bảo
hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH mà người lao động tự nguyện tham gia,
được lựa chọn mức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội.”
Người tham gia BHXH tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến đủ
60 tuổi đối với nam và đủ 15 tuổi đến đủ 55 tuổi đối với nữ và không thuộc diện áp
dụng của pháp luật về BHXH bắt buộc.
Về mức đóng BHXH tự nguyện thì tổ chức bảo hiểm có thiết kế nhiều mức phí
bảo hiểm và thể thức đóng khác nhau để người tham gia tự nguyện có thể lựa chọn cho
phù hợp. Mức đóng bằng tỷ lệ phần trăm đóng BHXH tự nguyện theo quy định pháp
luật nhân với mức thu nhập tháng.
Người tham gia BHXH tự nguyện được lựa chọn phương thức đóng hàng tháng

người cùng với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Có thể nhận thấy rằng, khi nền
kinh tế càng phát triển thì nhu cầu thiết yếu của con người càng nâng cao thì BHXH sẽ
ra đời để đảm bảo nhu cầu đó của con người. Chính vì thế, nền kinh tế càng phát triển
chứng tỏ rằng hệ thống BHXH càng đa dạng, các hình thức BHXH càng phong phú và
chế độ BHXH cũng mở rộng ra hơn. Xét về bản chất của BHXH, ta thấy nó được thể
hiện ở một số nội dung như sau:
BHXH là sự tổ chức để đền bù những hậu quả xãy ra do những biến cố, rủi ro
hoặc những sự kiện phát sinh. Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động,
mất việc làm có thể do trái ý muốn của người lao động nhưng cũng có khi là trường
hợp hoàn toàn ngẫu nhiên do tuổi già, thai sản... Sự đền bù được thể hiện thông qua
mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn
ra giữa 3 bên: Bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH. Bên tham gia
BHXH có thể chỉ là người lao động hoặc cả người sử dụng lao động và người lao
động. Bên BHXH thông thường là các cơ quan nhà nước chuyên trách về lĩnh vực
BHXH và bên được BHXH là người lao động và gia đình của họ khi có đủ điều kiện
hưởng BHXH theo quy định của pháp luật.
Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi do những biến cố, rủi ro
sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ sự đóng góp của các bên tham gia BHXH là chủ yếu
và các nguồn thu nhập hợp pháp khác của quỹ BHXH, ngoài ra còn có sự hỗ trợ một
phần của nhà nước. Qua đó, ta thấy được quá trình phân phối lại thu nhập cho những
người lao động khi phát sinh những nhu cầu thiết yếu khi gặp khó khăn như ốm đau,
thai sản, tai nạn lao động, già yếu..., khi làm việc người lao động đóng BHXH và khi
không làm việc được thì họ sẽ được nhận lại thu nhập. Điều này cũng thể hiện sự đùm
bọc, san sẽ giữa những người khỏe mạnh cho những người không may gặp khó khăn
GVHD: ThS. Võ Duy Nam

15

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


theo quy luật số đông bù cho số ít. “Quỹ BHXH là dòng chảy liên tục của sự đóng vào
và chi ra của tiền bảo hiểm.”5 BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo cả chiều
dọc và chiều ngang giữa những người tham gia BHXH, giữa những người khỏe mạnh
đang làm việc với những người ốm đau, bệnh tật phải nghỉ việc, giữa người lao động
trẻ đóng góp để cho người lao động đã hết tuổi lao động được hưởng. Thực hiện chức
năng này có nghĩa là BHXH đã góp phần thực hiện công bằng xã hội.
BHXH góp phần kích thích người lao động an tâm và hăng hái lao động, sản
xuất, nâng cao năng suất lao động cho chính bản thân và xã hội. Khi khỏe mạnh tham
4
5

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật an sinh xã hội, Nxb. Công an nhân dân, năm 2008, Tr. 115.
Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật an sinh xã hội, Nxb. Công an nhân dân, năm 2008, Tr. 117.

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

16

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

gia lao động, sản xuất, người lao động được người sử dụng lao động trả tiền lương và
họ trích một phần tham gia vào quỹ BHXH đến khi họ về già hoặc khi họ ốm đau, thai
sản, tai nạn lao động... thì BHXH sẽ trợ cấp một phần thu nhập mà họ bị mất.
Trong thực tế lao động, sản xuất thường tồn tại những mâu thuẫn nội tại, khách
quan về tiền lương, tiền công... giữa người lao động và người sử dụng lao động.
Nhưng từ khi BHXH ra đời, xác lập một hình thức pháp luật nhất định thì những mâu
thuẫn đó dần được dung hòa và giải quyết, tạo cơ sở gắn bó và hiểu nhau hơn giữa

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

17

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

kết cả việc bảo đảm cho người lao động có một số thu nhập nhất định để họ trang trải
nhu cầu cuộc sống thiết yếu khi không may bị ốm đau, tai nạn, thai sản, tuổi già… Các
trường hợp trên có thể không xãy ra nhưng cũng có khi xãy ra dồn dập buộc người sử
dụng lao động phải bỏ ra một số tiền lớn dù họ không mong muốn. Điều này tất yếu
dẫn đến mâu thuẫn giữa người sử dụng lao động và người lao động, cuộc đấu tranh đòi
người sử dụng lao động thực hiện cam kết diễn ra ngày càng rộng lớn đã tác động đến
nhiều mặt của đời sống xã hội. Dần dần xuất hiện vai trò bên thứ ba đóng vai trò trung
gian giúp thực hiện những cam kết giữa người sử dụng lao động và người lao động
bằng việc Nhà nước hỗ trợ một phần để hình thành nên quỹ tài chính với mục đích
đảm bảo đời sống người lao động và gia đình họ nhằm tạo ra tâm lý ổn định đối với
những người lao động để họ an tâm lao động sản xuất. Điều đó cũng đảm bảo quyền
lợi cho người sử dụng lao động không phải lo chi trả đột xuất những khoản tiền trợ cấp
cho người người lao động khi họ gặp khó khăn, rủi ro. Từ đó, BHXH đã trở thành một
trong những quyền cơ bản của con người được xã hội thừa nhận.
BHXH là một trong những loại hình bảo hiểm ra đời khá sớm và đến nay đã
được thực hiện ở tất cả các nước trên thế giới. Xét về mặt lịch sử, BHXH ở nước ta
xuất hiện vào những năm 30 của thế kỷ XX. Sau Cách mạng tháng tám thành công, Hồ
Chủ Tịch đã đọc bản tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng
hòa, tại văn bản pháp luật cao nhất đã có quy định về BHXH, thể hiện sự quan tâm và
nhận thức của nhà nước về vấn đề này. Điều 14 Hiến pháp năm 1946 quy đinh:
“Những người công dân già cả hoặc tàn tật, không làm được việc thì được giúp đỡ, trẻ

trong khu vực nhà nước, điểm đặc trưng cơ bản là nguồn thu dựa trên cơ sở tiền đóng
của người lao động. Do sản xuất tiểu thủ công nghiệp không ổn định, người lao động
đóng góp không thường xuyên, quỹ BHXH chưa được sự bảo hộ của nhà nước. Tuy
Điều lệ này chỉ được thực hiện trong một thời gian ngắn nhưng trong giai đoạn này
được coi là văn bản gốc của pháp luật BHXH.
Sau đó với sự thừa nhận và phát triển của nền kinh tế thị trường từ năm 1986
nên pháp luật về BHXH đã có sự đổi mới. Giai đoạn này, các văn kiện của Đảng và
nhà nước đều đề cập đến chính sách BHXH. Điều 56 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ
sung năm 2001) ghi nhân rõ điều đó: “Nhà nước quy định… chế độ bảo hiểm xã hội
đối với viên chức nhà nước và những người làm công ăn lương; khuyến khích phát
triển các hình thức bảo hiểm xã hôi khác đối với người lao động”. Đây chính là cơ sở
pháp lý quan trọng tạo điều kiện và tiền đề cho sự đổi mới hệ thống chính sách BHXH
ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 43/CP ngày 22/6/1993
quy định tạm thời chế độ BHXH thay thế Nghị định 218 của Chính phủ nêu trên. Sau
một thời gian thực hiện, trên cơ sở đúc kết kinh nghiệm và từ yêu cầu của thực tế đời
sống, pháp luật BHXH được xây dựng thành một chương độc lập (Chương XII) trong
Bộ luật lao động ngày 23/6/1994 đã tạo cơ sở pháp lý cho việc đổi mới, cải cách chế
độ BHXH. Để cụ thể hóa các quy định của Bộ Luật lao động, Chính phủ ban hành
Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 kèm theo Điều lệ BHXH; Nghị định số 19/CP
ngày 16/02/1995 về việc thành lập BHXH Việt Nam. Với sự sửa đổi, bổ sung Bộ luật
lao động thông qua vào kỳ họp thứ 11 khóa X tháng 4 năm 2002 có hiệu lực thi hành
từ ngày 01/01/2003 trong đó có các nội dung về BHXH. Theo đó Chính phủ đã ban
hành Nghị định số 01/2003/NĐ-CP ngày 9/01/2003 của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ
sung một số điều của Điều lệ bảo hiểm xã hội ban hành kèm theo Nghị Định số 12/CP
ngày 26/01/1995 được ban hành.
Tiếp đó, trên cơ sở các cam kết của Chính phủ Việt Nam trong việc gia nhập
WTO về chính sách an sinh xã hội cùng với những định hướng xã hội chủ nghĩa của
nền kinh tế thị trường ở nước ta trong việc thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, tiếp tục
cải cách hệ thống BHXH đồng thời với những nhận thức về điều kiện kinh tế - xã hội
đất nước, nhu cầu đời sống xã hội nên ngày 29/6/2006 tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa

Theo từ điển Hành Chính: “Quản lý nhà nước là sự tác động của nhà nước lên
các quan hệ xã hội để bảo đảm cho các quan hệ xã hội phát triển theo đúng những mục
tiêu đã định”.6 “Quản lý nhà nước là sự chỉ huy, điều hành xã hội để thực thi quyền lực
của nhà nước; là tổng thể về thể chế, về tổ chức cán bộ của bộ máy nhà nước có trách
nhiệm quản lý công việc hàng ngày của nhà nước, do các cơ quan nhà nước tiến hành
bằng các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và quyền
hạn mà Nhà nước đã giao cho trong việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và
hành vi của công dân.”7
Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động có tổ chức chỉ đạo và điều hành kết
hợp với thanh tra, kiểm tra mang tính chất quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan
hệ trong các lĩnh vực xã hội. Chức năng quản lý nhà nước trước hết được thực hiện bởi
tất cả các cơ quan nhà nước, song có thể là các tổ chức chính trị – xã hội, đoàn thể
quần chúng và nhân dân trực tiếp thực hiện nếu được cơ quan nhà nước ủy quyền, trao
quyền thay mặt nhà nước tiến hành các hoạt động quản lý nhà nước nhưng phải theo
quy định của pháp luật bởi pháp luật là phương tiện chủ yếu để quản lý nhà nước.
Quản lý nhà nước được thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước.
6

Tô Tử Hạ, Từ điển hành chính, Nxb. Lao động – xã hội, năm 2003, tr. 202.
Viện nghiên cứu sư phạm, Quản lý hành chính nhà nước và quản lý ngành giáo dục đào tạo, Nxb. Đại học sư
phạm Hà Nội, năm 2005, tr. 41.

7

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

20

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


phù hợp từ trung ương đế cơ sở, công tác chỉ đạo thể hiện được đường lối, chủ trương,
chính sách của Đảng và nhà nước ta bởi BHXH ra đời là chính sách lớn được Đảng và
Nhà nước ta rất quan tâm, thể hiện tinh thần đoàn kết và mang đậm tính nhân văn sâu
sắc. Có thể nói, công tác tổ chức, chỉ đạo đảm nhiệm chức năng quan trọng trong công
tác quản lý nhà nước về BHXH để thực thi quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, thực
tế là thực thi hành chính nhà nước đối với các hoạt động BHXH. Công tác tổ chức, chỉ
đạo phải định hướng ngay từ ban đầu và phải phù hợp với tình hình phát triển kinh tế
của đất nước nhằm xác định rõ mục tiêu hướng tới, nhiệm vụ của các cơ quan nhà
quản lý nhà nước mà hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ của mình.

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

21

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

Trên cơ sở tổ chức đã có được một tổ chức phù hợp hoạt động có hiệu quả thì
công tác điều hành thực hiện chức năng quản lý nhà nước về BHXH do các cơ quan
trong bộ máy nhà nước tiến hành. Quốc hội sẽ tiến hành ban hành luật BHXH, thể hiện
được tâm tư, nguyện vọng cũng như nhu cầu thiết yếu của người lao động trong giai
đoạn hiện tại. Từ đó, các cơ quan hành chính nhà nước dựa trên đạo luật đã ban hành
thực thi quyền lực nhà nước bằng pháp luật ra các quyết định, chỉ thị trên cơ sở các
văn bản quy phạm pháp luật đã ban hành nhằm thể chế hóa chủ trương, đường lối của
Đảng đồng thời cụ thể hóa đạo luật đã ban hành đến với đời sống người dân. Vấn đề tổ
chức và điều hành để đạt được hiểu quả cao trong cộng tác quản lý nhà nước đòi hỏi
phải có sự giám sát, kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước về BHXH. Đây cũng
thể hiện sức mạnh cưỡng chế bằng quyền lực nhà nước nếu có sự vi phạm qui định

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh


Đề tài: Quản lý nhà nước về lĩnh vực bảo hiểm xã hội – Thực tiễn ở tỉnh Bến Tre

1.2.3.2. Nguyên tắc
Quản lý nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng
Đảng Cộng Sản Việt Nam lãnh đạo hoạt động quản lý nhà nước về BHXH bằng
việc đưa ra đường lối, chủ trương, chính sách của mình về các lĩnh vực hoạt động
BHXH. BHXH là vấn đề quan trọng trong công tác quản lý nhà nước, cần phải có
đường lối, chủ trương của tổ chức Đảng nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối
với lĩnh vực hoạt động BHXH. Đảng đưa ra các phương hướng hoạt động cơ bản tạo
cơ sở quan trọng để các chủ thể quản lý nhà nước có thẩm quyền thể chế hóa thành các
văn bản pháp luật thực hiện các hoạt động BHXH. Luật BHXH là một trong những
văn bản quy phạm pháp luật được cụ thể từ chính đường lối, chính sách của Đảng.
Trong quản lý nhà nước, Đảng còn thể hiện vai trò lãnh đạo trong công tác tổ chức cán
bộ. Các tổ chức Đảng đã bồi dưỡng, đào tạo những Đảng viên ưu tú, có phẩm chất và
năng lực để gánh vác những nhiệm vụ trong bộ máy hành chính nhà nước. Thông qua
việc kiểm tra thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng trong hoạt động
quản lý nhà nước đã đánh giá được tính hiệu quả, tính thực tế của chính sách Đảng đề
ra, trên cơ sở đó khắc phục những khiếm khuyết, phát huy những mặt tích cực trong
công tác lãnh đạo.
Quản lý nhà nước bằng pháp luật và tăng cường pháp chế
Trong quản lý nhà nước, phương tiện quan trọng để đảm bảo thực hiện có hiệu
quả các hoạt động BHXH chính là pháp luật, pháp luật sẽ phát huy tác dụng nếu được
thực hiện một cách nghiêm chỉnh trong công tác quản lý nhà nước. Để tồn taị được,
mọi thiết chế của nhà nước và xã hội phải được tổ chức trên cơ sở pháp luật. Hiến
pháp năm 1992, sửa đổi, bổ sung năm 2001 nước ta đã xác định: “Nhà nước quản lý xã
hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.” Nguyên tắc
này đòi hỏi mọi tổ chức, cá nhân trong hoạt động quản lý nhà nước về BHXH đều phải

vấn đề cơ bản, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ cần thực hiện, chống biểu hiện tùy
tiện, quan liêu trong công tác quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước về BHXH cũng
tuân thủ nguyên tắc này bởi đây là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt
động của các cơ quan BHXH trong bộ máy nhà nước. Nguyên tắc tập trung dân chủ
yêu cầu các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực BHXH phải có sự thống nhất từ
trung ương đến cơ sở đồng thời phân cấp rõ ràng về trách nhiệm của các cơ quan quản
lý nhà nước về BHXH tạo điều kiện để cơ sở phát huy tính chủ động và sáng tạo.
Quản lý nhà nước về BHXH hiệu quả, đảm bảo kịp thời và đầy đủ quyền lợi của
người tham gia BHXH
Xuất phất từ bản chất nhà nước ta là của dân, do dân và vì dân, tâm tư và
nguyện vọng người dân đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm sâu sắc. Chính vì vậy,
các văn bản pháp luật ban hành ra phải phù hợp với thực tế xã hội và thật sự đi vào
cuộc sống người dân, thể hiện nhu cầu thiết thực và lợi ích cho họ, có như thế mới tạo
được lòng tin trong nhân dân đối với chính sách BHXH nói chung và thể hiện được
hiệu quả trong công tác quản lý của các cơ quan nhà nước nói riêng. Chính sách
BHXH ra đời tạo cơ sở vững chắc để người lao động có thể đảm bảo đầy đủ quyền lợi
của mình khi tham gia vào quỹ BHXH. Quản lý để đạt hiệu quả phải có quan điểm
đúng đắn, biết phân tích những mặt tích cực, tiêu cực trong mọi tình huống, biết kết
hợp đúng đắn lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể và biết đặt lợi ích chung lên trên lợi
ích riêng. Từ đó mà các cơ quan hành chính ra các quyết định nhằm tạo điều kiện tốt
nhất có lợi nhất cho nhu cầu phát triển kinh tế xã hội.
1.3. VAI TRÒ VÀ Ý NGHĨA CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ
BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.3.1. Vai trò
Công tác quản lý nhà nước về BHXH có vai trò rất quan và cần thiết trong việc
phát triển nền kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ, phức tạp
của nền kinh tế nhiều thành phần và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế đã đặt ra nhiều
GVHD: ThS. Võ Duy Nam


tế - xã hội phải luôn đảm bảo cho người lao động khi tạm thời hoặc vĩnh viễn ngưng
lao động phải có đời sống ổn định. Quản lý nhà nước có hiệu quả thì việc thực hiện
các hoạt động BHXH càng thiết thực, BHXH mới thực sự thể hiện đúng bản chất của
nó, quản lý quỹ BHXH tập trung thống nhất tạo điều kiện để người sử dụng lao động
thực hiện tốt nghĩa vụ của mình đối với người lao động, nâng cao trách nhiệm bảo đảm
quyền lợi cho người lao động của cơ quan BHXH. Vì vậy, quản lý nhà nước về BHXH
mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, thể hiện tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, một tinh
thần truyền thống của dân tộc ta, không chỉ thúc đẩy nền kinh tế phát triển mà còn đảm
bảo sự tiến bộ công bằng xã hội, đáp ứng những nhu cầu tất yếu và khách quan đối với
nền kinh tế thị trường của nước ta hiện nay.

GVHD: ThS. Võ Duy Nam

25

SVTH: Phạm Thị Mỹ Nhanh