BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO
HỌC SINH
Demo Version CHO
- Select.Pdf
SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thừa Thiên Huế, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO
CHO HỌC SINH
Demo Version - Select.Pdf SDK

CHUYÊN NGÀNH: LL & PPDH BỘ MÔN VĂN - TIẾNG VIỆT
MÃ SỐ: 60.14.01.11

suốt quá trình học tập, thực hiện luận văn tốt nghiệp.
Xin gửi lòng biết ơn sâu sắc đến các Thầy, Cô đã giảng
dạy, giúp đỡ, dìu dắt tôi trong suốt khóa học vừa qua. Đặc biệt, tôi xin
bày tỏ lòng kính phục và biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo, Tiến sĩ
Trần Văn Chung - người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn tôi thực
Demo Version - Select.Pdf SDK

hiện luận văn này.

Cuối cùng, xin được bày tỏ niềm biết ơn sâu sắc đối với các
đồng nghiệp ở trường THPT Trần Phú, các anh chị học viên Cao
học khóa 24 cùng tất cả bạn bè và người thân đã luôn sát cánh động
viên, nâng đỡ tôi về mọi mặt trong thời gian qua.
Xin trân trọng cảm ơn!.
Huế, tháng 9 năm 2017
Tác giả luận văn

Hoàng Thị Cẩm Vân
iii


MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa ..........................................................................................................i
Lời cam đoan ......................................................................................................... ii
Lời cảm ơn ........................................................... Error! Bookmark not defined.
Mục lục ................................................................................................................... 1
Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn .............................................................. 3
Danh mục các bảng ................................................................................................ 4
Danh mục các hình vẽ, biểu đồ .............................................................................. 5

Chương 2. ĐỊNH HƯỚNG VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ
Ở THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO
HỌC SINH ............................................................................................... 42
2.1. Định hướng chung .................................................................................... 42
2.1.1. Đảm bảo tính sinh động, hấp dẫn trong dạy học làm văn tự sự .......... 42
2.1.2. Phù hợp với đặc điểm tâm lí của học sinh Trung học phổ thông ........ 43
2.1.3. Phát huy tính tích cực của học sinh ..................................................... 44
2.2. Biện pháp dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông theo hướng phát
triển năng lực sáng tạo cho học sinh ................................................................. 44
2.2.1. Vận dụng một số phương pháp và kĩ thuật dạy học vào quá trình dạy
học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông ..................................................... 44
2.2.2. Xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 59
2.2.3. Tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với nội dung dạy học làm văn
tự sự ở Trung học phổ thông ......................................................................... 73
DemoNGHIỆM
VersionSƯ
- Select.Pdf
SDK
Chương 3. THỰC
PHẠM .............................................................
80
3.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................... 80
3.2.Nội dung thực nghiệm ................................................................................ 80
3.2.1.Thiết kế giáo án thực nghiệm ............................................................... 81
3.2.2. Thuyết minh giáo án thực nghiệm ....................................................... 86
3.3. Đối tượng và thời gian thực nghiệm .......................................................... 88
3.4. Quy trình thực nghiệm ............................................................................... 89
3.5. Kết quả thực nghiệm .................................................................................. 90
3.6. Đánh giá thực nghiệm ................................................................................ 92
3.6.1. Đánh giá định tính ............................................................................... 92


:

Giáo sư, tiến sĩ

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

PGS.TS

:

Phó giáo sư, tiến sĩ

PPDH

:

Phương pháp dạy học

PTBĐ

:

Phương thức biểu đạt

DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Nội dung dạy học làm văn tự sự ở lớp 10 (Ban cơ bản)...................... 35
Bảng 1.2. Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên ........................................................ 37
Bảng 3.1. Các lớp tham gia dạy thực nghiệm và đối chứng ................................ 88
Bảng 3.2. Thống kê các điểm số bài kiểm tra của HS lớp ĐC và TN ................. 90
Bảng 3.3. Kết quả làm bài kiểm tra của học sinh lớp ĐC và lớp TN ................. 91
Bảng 3.4. Kết quả làm bài kiểm tra của học sinh lớp ĐC và lớp TN ................. 91

Demo Version - Select.Pdf SDK

4


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ
Trang
Hình 2.1. Sơ đồ Dàn ý bài văn tự sự .................................................................... 55
Hình 2.2. Sơ đồ Dàn ý bài văn Người Thầy ........................................................ 57
Hình 2.3. Tóm tắt “Chuyện Chức phán sự đền Tản Viên” theo nhân vật chính.. 58
Biểu đồ 3.1. So sánh tần suất kết quả kiểm tra của lớp ĐC và TN ...................... 91
Biểu đồ 3.2. So sánh % chất lượng bài kiểm tra của lớp ĐC và TN ................... 92

Demo Version - Select.Pdf SDK

5


MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

sáng tạo của học sinh, gắn nội dung dạy học với những vấn đề của thực tiễn đời
sống mà học sinh đang phải đối diện, tạo điều kiện để học sinh có thể mạnh dạn
bộc lộ quan điểm, thái độ và những ý tưởng riêng của mình….
Trong số các kiểu bài làm văn ở Trung học phổ thông (THPT), tự sự là
kiểu bài có tiềm năng rất lớn trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh
(HS). Làm văn tự sự là quá trình tái hiện lại một câu chuyện, sự việc không chỉ
dựa trên những chất liệu thực tế mà còn phải có khả năng liên tưởng, tượng của
người viết. Sự kết hợp hài hòa giữa sự thực và hư cấu, giữa quan sát và tưởng
tượng làm cho bất kì tác phẩm tự sự nào cũng “vừa quen vừa lạ”. Tuy nhiên, trên
thực tế, ta thấy dạy học làm văn tự sự vẫn chưa đạt được kết quả như mong đợi
bởi nội dung dạy học lí thuyết còn nặng nề và nội dung dạy học thực hành chưa
tạo được hứng thú cho học sinh. Cũng bởi vì thế, nhiều HS THPT hiện nay viết
văn tự sự một cách máy móc, rập khuôn, thiếu sáng tạo. Trong khi đó, việc
nghiên cứu, vận dụng những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo và phát triển năng
lực sáng tạo cho HS trong dạy học làm văn vẫn chưa được quan tâm một cách
đầy đủ, nếu Demo
không muốn
nói là- còn
sơ sài. SDK
Version
Select.Pdf
Từ những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo và thực trạng dạy học Làm
văn ở THPT, chúng tôi cho rằng, dạy học làm văn tự sự theo hướng phát triển
năng lực sáng tạo không chỉ đáp ứng được mục tiêu phát triển năng lực của
người học mà còn góp phần phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh
trong quá trình học tập. Cũng theo hướng dạy học này, quá trình dạy học làm
văn không còn trở nên nặng nề, áp đặt mà nó sẽ là một quá trình sáng tạo dựa
trên sự gợi dẫn, định hướng của giáo viên; mỗi bài văn của học sinh là sản phẩm
của tư duy sáng tạo, là sự kết hợp giữa vốn sống với khả năng liên tưởng, tưởng
tượng của mỗi cá nhân.

Sanfovich Altshuller (1926 - 1998) cùng với những cộng sự, đã dày công tổng
hợp nhiều khoa học để dựng xây nên lí thuyết giải các bài toán sáng chế, được
gọi là Triz. “Cho đến thời điểm hiện nay, Triz là lí thuyết lớn với hệ thống công
cụ hoàn chỉnh nhất trong khoa học sáng tạo. Có thể nhấn mạnh đến lí thuyết này
với 9 quy luật phát triển hệ thống kĩ thuật, 40 nguyên tắc sáng tạo cơ bản để giải
quyết mâu thuẫn kĩ thuật, 76 chuẩn dung để giải các bài toán sáng chế” [57]. Các
nhà khoa học ở Mĩ, Anh, Đức... đã tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về sáng tạo cũng
như các phương pháp sáng tạo. Từ đây, hàng loạt phương pháp sáng tạo được đề
xuất như phương pháp công não, phương pháp phân tích hình thái,phương pháp
tư duy theo chiều ngang, phương pháp sáu chiếc mũ tư duy…...Có thể nói, sáng
tạo và các phương pháp sáng tạo đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan
tâm từ rất sớm và cho đến nay, nó đã được nghiên cứu một cách khá sâu sắc và
toàn diện.
8


Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo
cũng đã và đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là những
nhà tâm lí học. Các giáo trình Tâm lí học sáng tạo của Phạm Thành Nghị, Huỳnh
Văn Sơn, Đức Uy đã cung cấp cho chúng ta một cái nhìn tổng thể về sáng tạo
như: bản chất của sáng tạo, sáng tạo trong các lĩnh vực và trong cuộc sống
thường ngày, cơ sở sinh học và xã hội của sáng tạo, sáng tạo trong mối liên hệ
với trí thông minh, tư duy và tưởng tượng; nhân cách và động cơ sáng tạo; sáng
tạo của tổ chức và việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo…Tác giả Phạm Thành Nghị
cho rằng, bản chất của sáng tạo có nguồn gốc từ cuộc sống và chịu ảnh hưởng
của những kiến thức đã biết, chịu áp lực của môi trường nhân văn. Dựa trên
những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo, tác giả Phạm Thành Nghị đã chỉ ra quy
trình sáng tạo gồm các bước: “: chuẩn bị, ấp ủ, thấu hiểu, đánh giá và cụ thể
hóa” [52, tr 79]. Tác giả cũng khẳng định: “muốn bồi dưỡng năng lực sáng tạo
phải tăng cường động cơ sáng tạo ở người học; tạo dựng nền tảng cho hành động

giả đi sâu mô tả các phương pháp sáng tạo của Triz và các phương pháp sáng tạo
không phải của Triz. Từ những phương pháp được nêu ra, chúng tôi sẽ nghiên
cứu để sử dụng một cách phù hợp nhất có thể nhằm tìm ra một số biện pháp phát
triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học làm văn tự sự.
Bài viết Một số suy nghĩ về năng lực sáng tạo và phương hướng phát huy
năng lực sáng tạo của con người Việt Nam hiện nay của tác giả Trần Việt
Dũng, sau khi tìm hiểu các vấn đề lý thuyết về sáng tạo có trong hai tài liệu kể
trên và một số nguồn tài liệu khác trong sự soi chiếu vào quá trình học tập, lao
động của con người Việt Nam hiện nay tác giả cho rằng : “Nói chung, nền giáo
Demo Version - Select.Pdf SDK
dục của Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới và phát triển đất nước,
chưa hình thành được nguồn nhân lực có trình độ tư duy khoa học, tư duy sáng
tạo (xét về đa số)”[27].
Có thể nói, sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo là một vấn đề đã và
đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong và
ngoài nước. Những thành tựu nghiên cứu giúp chúng ta rằng sáng tạo không phải
là món quà của thượng đế mà luôn luôn tồn tại trong bản thân mỗi con người.
Sáng tạo không phải là một năng lực biệt lập mà luôn có mối quan hệ chặt chẽ
với những phẩm chất tâm lí, ý chí, động cơ của con người.
2.2. Các công trình nghiên cứu về dạy học làm văn theo hướng phát triển
năng lực sáng tạo cho học sinh
Dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực là
một quan điểm giáo dục mới xuất hiện trong vài năm trở lại đây và đã có nhiều
công trình, bài viết bàn về vấn đề này. Có thể kể đến các bài viết Giảng dạy
theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục: Một số vấn đề cơ bản
10


[32] của tác giả Nguyễn Thu Hà, Phác thảo chương trình Ngữ văn theo định
hướng phát triển năng lực [41] của tác giả Bùi Mạnh Hùng, Dạy học Ngữ văn

và “suy ngẫm”. Cũng nghiên cứu về viết sáng tạo, Graeme Harper trong cuốn On
11


Creative Writing đã đi sâu tìm hiểu bản chất của hoạt động viết sáng tạo
(Concerning the Nature of Creative Writing).
Ở Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu cũng đặt ra vấn đề sáng tạo
trong quá trình làm văn. Các tác giả cuốn “Muốn viết bài văn hay” do Nguyễn
Đăng Mạnh chủ biên cho rằng “Văn viết đúng có thể chỉ là sự phát biểu những
chân lí muôn thuở nhiều khi đã quen nhàm “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”- Văn đạt
tới trình độ hay xét về nội dung phải có được một số ý chẳng những đúng mà
còn mới lạ, độc đáo nữa”[46, tr 43]. Ở đây, các tác giả đã khẳng định rằng, sáng
tạo không chỉ là tiền đề mà còn là một tiêu chuẩn của bài văn hay.
Không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về sáng tạo trong làm văn nói
chung, một số tác giả cũng đã nghiên cứu, đề xuất những biện pháp nhằm phát
triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học làm văn. Tác giả Đỗ Ngọc
Thống trong bài viết “Đề văn và việc rèn luyện năng lực viết sáng tạo” đã giới
thiệu một số đề văn ở một số nước trên thế giới có khả năng rèn luyện khả năng
viết sáng tạo cho học sinh. Tác giả Đỗ Thị Lan đã đề xuất cách sử dụng phương
pháp dạy học theo dự án trong dạy học làm văn nhằm phát triển năng lực sáng
tạo cho học sinh trong bài viết “Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong
Demo Version - Select.Pdf SDK
dạy học bài: chương trình địa phương (Phần văn và tập làm văn – Ngữ văn 7)
bằng phương pháp dạy học theo dự án”[43]. Luận văn thạc sĩ của học viên
Nguyễn Anh Thư “Một số biện pháp phát triển năng lực sáng tạo trong quá
trình tạo lập văn bản nghị luận văn học ở trường THPT”[61] cũng đã làm rõ một
số vấn đề lí luận và thực tiễn có liên quan đến việc phát triển năng lực sáng tạo
cho học sinh qua dạy học làm văn.
Những công trình nghiên cứu vừa giới thiệu ở trên đã đặt ra và giải quyết
vấn đề sáng tạo trong viết văn, làm văn ở những mức độ khác nhau. Những nhận

- Select.Pdf SDK

- Đề xuất những yêu cầu và biện pháp tổ chức dạy học làm văn tự sự ở

THPT theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh
- Tiến hành dạy học thực nghiệm để đánh giá về tính khả thi của các giải
pháp được đề xuất.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Dạy học làm văn tự sự ở THPT theo hướng phát
triển năng lực sáng tạo cho học sinh.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Về lí thuyết: Đề tài tập trung nghiên cứu để làm sáng tỏ hơn những vấn đề
lí thuyết có liên quan đến việc dạy học làm văn tự sự ở THPT theo hướng phát
triển năng lực sáng tạo cho học sinh như: năng lực sáng tạo và việc phát triển
năng lực sáng tạo, dạy học làm văn tự sự và việc phát triển năng lực sáng tạo….
Về thực tiễn: Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung chương trình dạy học
làm văn tự sự ở THPT, thực trạng dạy và học làm văn tự sự và năng lực sáng tạo
của học sinh được thể hiện thông qua quá trình làm văn tự sự….
13


5.Phương pháp nghiên cứu
5.1.Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này dùng để nghiên cứu
những vấn đề lí thuyết có liên quan đến việc dạy học làm văn tự sự ở THPT theo
hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.
5.2.Phương pháp khảo sát, điều tra: Phương pháp này dùng để thu thập thông
tin, số liệu làm cơ sở cho việc phân tích và đánh giá thực trạng dạy học làm văn
ở THPT theo định hướng phát triển năng lực sáng tạp cho học sinh.
5.3.Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Phương pháp này dùng để kiểm tra,
đánh giá về tính khả thi của các biện pháp sư phạm được người nghiên cứu đề