ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHAN THỊ HỒNG LIÊN

TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 6, TRUNG HỌC CƠ SỞ

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Sinh học

Demo Version - Select.Pdf SDK
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. ĐẶNG THỊ DẠ THỦY

Thừa Thiên Huế, năm 2017

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng
tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là
trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa
từng được công bố trong bất kì một công trình nghiên cứu
nào khác.
Tác giả


và phương pháp dạy học Sinh học K24, gia đình đã quan tâm, động
viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.
Thừa Thiên Huế, tháng 10, năm 2017
Tác giả
PHAN THỊ HỒNG LIÊN

iii

Formatted: Vietnamese (Vietnam)


MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa ............................................................................................................... i
Lời cam đoan ...............................................................................................................ii
Lời cảm ơn ................................................................................................................ iii

Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt

MỤC LỤC................................................................................................................... 1

Formatted: Normal, Line spacing: 1,5
lines, Tab stops: 15,5 cm,
Right,Leader: …

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ......................................................................... 4

8. Cấu trúc của luận văn ........................................................................................ 10
9. Những đóng góp mới của đề tài......................................................................... 10
10. Lược sử vấn đề nghiên cứu .............................................................................. 10
NỘI DUNG .............................................................................................................. 17
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ..................... 17
1.1. Cơ sở lý luận của đề tài................................................................................... 17
1.1.1. Năng lực và năng lực tự học..................................................................... 17
1.1.1.1. Năng lực ............................................................................................. 17
1.1.1.2. Tự học ................................................................................................ 21
1.1.1.3. Năng lực tự học .................................................................................. 23
1.1.2. Hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học ........... 2625
1.1.2.1. Hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực................ 2625

1

Formatted: Space After: 0 pt, Line
spacing: 1,5 lines, Tab stops: 15,5
cm, Right,Leader: … + Not at 15,48
cm


1.1.2.2. Các dạng hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học2726
1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài ........................................................................... 3029
1.2.1. Thực trạng dạy Sinh học của giáo viên ở một số trường Trung học cơ sở3029
1.2.2. Thực trạng học Sinh học của học sinh ở một số trường Trung học cơ sở3633
TIỂU KẾT CHƯƠNG I ........................................................................................ 3936
CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY
HỌC SINH HỌC 6, TRUNG HỌC CƠ SỞ ...................................................... 4037
2.1. Mục tiêu, nội dung Sinh học 6 .................................................................... 4037

Formatted: Space After: 0 pt, Line
spacing: 1,5 lines, Tab stops: 15,5
cm, Right,Leader: … + Not at 15,48
cm


CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ..................................................... 9784
3.1. Mục đích thực nghiệm ................................................................................ 9784
3.2. Nội dung thực nghiệm ................................................................................ 9784

Formatted: Space After: 0 pt, Line
spacing: 1,5 lines, Tab stops: 15,5
cm, Right,Leader: … + Not at 15,48
cm

3.3. Phương pháp thực nghiệm .......................................................................... 9784
3.3.1. Chọn trường, lớp thực nghiệm ............................................................. 9784
3.3.2. Bố trí thực nghiệm ................................................................................ 9885
3.4. Xử lý kết quả thực nghiệm ......................................................................... 9986
3.5. Kết quả thực nghiệm ................................................................................... 9986
3.5.1. Phân tích định lượng ............................................................................ 9986
3.5.2. Phân tích định tính .............................................................................. 10590
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 ..................................................................................... 10591
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .......................................................................... 10692
1. Kết luận ........................................................................................................ 10692
2. Kiến nghị...................................................................................................... 10793

Formatted: Space After: 0 pt, Line
spacing: 1,5 lines, Tab stops: 15,5
cm, Right,Leader: … + Not at 15,48

:

Năng lực

NLTH

:

Năng lực tự học

Formatted: Normal, Indent: First line:
3 cm, Line spacing: 1,5 lines, Tab
stops: 5,5 cm, Left + 7,25 cm, Left

KN

:

Kỹ năng

Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt, Bold

HS

:

Học sinh

Formatted: Font: (Default) Times New

Phương pháp

SGK

:

Sách giáo khoa

HĐHT

:

Hoạt động học tập

Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt
Formatted: Font: (Default) Times New
Roman, 13 pt

Demo Version - Select.Pdf SDK

Formatted: Font: (Default) Times New


Formatted: 01, Line spacing: Multiple
1,4 li
Formatted: Font: Not Italic
Formatted: Left, Space After: 0 pt,
Line spacing: Multiple 1,4 li

Bảng 1.3. Kết quả điều tra về PP dạy học được sử dụng trong dạy học ở trường THCS
...............................................................................................................................3331
Bảng 1.4. Kết quả điều tra về mức độ sử dụng các HĐHT trong dạy học ở trường
THCS.....................................................................................................................3532
Bảng 1.5. Kết quả điều tra về HĐHT của HS trong giờ học Sinh học .................3734
Bảng 2.1. Hệ thống kiến thức trong phần Thực vật, Sinh học 6 ...........................4239
Bảng 2.2. Quy trình tổ chức các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH ........4945
Bảng 2.3. Phân biệt dác và ròng ............................................................................5349
Bảng 2.4. Các miền của rễ ....................................................................................5450
Bảng 2.5. Phân biệt đặc điểm của rễ cọc và rễ chùm............................................5551
Bảng 2.6. Các loại rễ .............................................................................................5652
Bảng 2.7. Đặc điểm Demo
cấu tạo củaVersion
hạt đỗ đen và- hạt
ngô ........................................
5853
Select.Pdf
SDK
Bảng 2.8. Phân biệt hoa tự thụ phấn và hoa giao phấn .........................................7163
Bảng 2.9. Tiêu chí đánh giá việc rèn luyện NLTH (NL thực hiện kế hoạch học tập)
của HS trong dạy học Sinh học 6 ..........................................................................9381
Bảng 2.10. Đánh giá việc rèn luyện NLTH (NL thực hiện kế hoạch học tập) cho HS
trong dạy học Sinh học 6 .......................................................................................9381


...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...


Hình 2.4. Các miền của rễ .....................................................................................5450

...

Formatted

...

Hình 2.5. Rễ của các loại cây ................................................................................5652

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Hình 2.7. Các bộ phận của hạt ..............................................................................5853

Formatted

...

Hình 2.8. TN tìm hiểu sự vận chuyển nước và muối khoáng hòa tan trong thân ........6055


Demo
Version
- Select.Pdf
SDK
Hình 2.13. Sơ đồ tư duy
về cơ quan
sinh dưỡng
Thân .........................................
7465

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Hình 2.15. TN tìm hiểu vai trò của ánh sáng đối với sự phát triển của cây..........7567

Formatted

...

Hình 2.16. TN xác định chất mà lá cây chế tạo được khi có ánh sáng .................7868


Hình 2.21. Bó bầu cành nhãn ................................................................................8373

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Hình 2.23. Giâm cành rau ngót .............................................................................8474

Formatted

...

Hình 2.24. Chiết cành............................................................................................8575

Formatted

...

Formatted

...


...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

Formatted

...

DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang
Hình 1.1. Mô hình các yếu tố cấu thành của một NL ...............................................20
Hình 1.2. Sơ đồ cấu trúc NLTH (3 NL thành phần và 6 chỉ số hành vi) của HS ở
THCS .........................................................................................................................24
Hình 2.1. Quy trình thiết kế và tổ chức HĐHT theo định hướng phát triển NLTH..4743
Hình 2.2. Con đường vận chuyển nước, chất khoáng và chất hữu cơ trong cây ..5248

tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, KN, phát triển năng
lực (NL). Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng,
chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng
công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [12].
Thực hiện nội dung Nghị quyết, giáo dục phổ thông nước ta đang từng bước
chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL người học.
Theo định hướng này, giáo dục không chỉ hình thành và phát triển cho học sinh
(HS) những NL chuyên
môn mà
còn chú ý tới
việc hình thành SDK
và phát triển những
Demo
Version
- Select.Pdf
NL chung như: NL tự chủ và tự học, NL giao tiếp và hợp tác, NL giải quyết vấn đề
và sáng tạo. Trong đó, năng lực tự học (NLTH) là một trong những NL quan trọng
và cốt lõi cần phải có ở mỗi cá nhân, để có thể tự học suốt đời. Cho nên, việc phát
triển NLTH cho HS trong trường phổ thông là một trong những định hướng quan
trọng trong đổi mới PP dạy học hiện nay.
Nội dung Sinh học 6 đề cập đến cấu tạo cơ thể thực vật từ cơ quan sinh
dưỡng đến cơ quan sinh sản cùng chức năng của chúng phù hợp với điều kiện sống;
sự đa dạng phong phú của thực vật qua các nhóm cây khác nhau; mối quan hệ giữa
thực vật và môi trường sống và vai trò của chúng đối với con người. Thành phần
kiến thức bao gồm các kiến thức về hình thái giải phẫu, về quá trình sinh lý, sinh
thái, kiến thức ứng dụng, liên hệ nhiều với thực tiễn trồng trọt, bảo vệ môi trường
và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Đây là những kiến thức gần gũi với HS, HS đã
được làm quen ở môn Khoa học ở cấp 1 nên rất thuận lợi cho việc thiết kế những

8

5. Đối tượng nghiên cứu
Các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH trong khâu hình thành kiến
thức mới và khâu củng cố, hoàn thiện kiến thức phần Thực vật, Sinh học 6.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận liên quan tới dạy học theo định hướng phát triển
NL, các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH.
- Điều tra thực trạng về PP dạy học Sinh học, dạy học theo định hướng phát
triển NL nói chung và phát triển NLTH nói riêng ở Trung học cơ sở (THCS).

9


- Phân tích mục tiêu, cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học 6 làm cơ sở
cho việc thiết kế các dạng HĐHT theo định hướng phát triển NLTH.
- Nghiên cứu quy trình thiết kế các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 6. Vận dụng quy trình để thiết kế các HĐHT theo định
hướng phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 6.
- Nghiên cứu quy trình tổ chức các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 6. Vận dụng quy trình để tổ chức các HĐHT theo định
hướng phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 6.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả việc sử dụng các HĐHT
theo định hướng phát triển NLTH đã xây dựng được trong dạy học Sinh học 6.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối lãnh đạo của Nhà nước về
công tác giáo dục.
- Nghiên cứu các tài liệu về đổi mới giáo dục như: dạy học theo tiếp cận
NLTH, HĐHT theo định hướng phát triển NLTH.
- Nghiên cứu Demo
các tài liệuVersion

Tổng số HS được thực nghiệm

8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Thiết kế và tổ chức các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 6, Trung học cơ sở
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
9. Những đóng góp mới của đề tài
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về NLTH và HĐHT theo định hướng phát triển
NLTH.

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Đề xuất quy trình thiết kế các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 6.
- Xây dựng các dạng HĐHT theo định hướng phát triển NLTH trong dạy học
Sinh học 6.
- Đề xuất quy trình tổ chức các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 6.
- Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá mức độ rèn luyện NLTH của HS trong dạy
học Sinh học 6.
10. Lược sử vấn đề nghiên cứu
10.1. Trên thế giới
Vai trò của tự học đã được quan tâm từ thời cổ đại.
Khổng tử (551 - 479 trước Công nguyên), nhà tư tưởng nổi tiếng và là nhà
giáo dục vĩ đại của Trung Quốc, về PP giáo dục ông đã đề cao việc tự học, tự luyện,

11


nhiên khi xét về phương hướng giáo dục của các nước trên thế giới về phát triển NL
cho HS nói chung và NLTH cho HS nói riêng thì PP dạy học tích cực có mầm
mống từ thế kỉ XIX và được phát triển từ những năm 20 ở Anh. Xu hướng này
nhanh chóng lan rộng ra Mỹ và các nước châu Âu.

12


Những nghiên cứu về dạy học phát triển NL bắt đầu từ năm 1920, ở Anh với
việc hình thành những “Nhà trường mới” nhằm khuyến khích các biện pháp tổ chức
hoạt động do chính HS tự lực, tự quản trong học tập, phát triển NL trí tuệ cho HS.
Đầu thế kỷ 20, nước Mỹ diễn ra một phong trào cải cách giáo dục rộng lớn. Tư tưởng
quan trọng của cuộc cải cách này là chuyển từ dạy học lấy người dạy làm trung tâm
sang quan điểm lấy người học làm trung tâm, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động
cho HS. Các quan điểm của các tác giả này là I.Deway, C.Roger, Skinner…
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ở Pháp, các “lớp học mới” được ra đời với
mục tiêu phát triển NL ở trẻ em và học tập tự quản. Tại một số trường trung học thí
điểm, mọi hoạt động đều tùy thuộc vào sáng kiến hứng thú, lợi ích, nhu cầu của HS.
GV là người giúp đỡ, phối hợp các hoạt động của HS, hướng HS vào sự phát triển
nhân cách.
Vào nửa sau của những năm 1950, đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục ở
một số nước như Liên Xô, CHDC Đức, Tiệp Khắc, Ba Lan… nhận thấy cần thiết
phải tích cực hóa quá trình dạy học. Trong đó cần có biện pháp tổ chức HĐHT, để
kiến thức không được cung cấp dưới dạng sẵn có mà phải dẫn dắt HS tự lực nghiên
cứu để nắm bắt kiến
thức. Điển
hình cho -hướng
nghiên cứu SDK
đó là: B.P Êxipop,
Demo

trong học tập và trong cuộc sống [10].
Như vậy, vấn đề đổi mới PP dạy học phát huy tính tích cực của HS, trong đó
nhấn mạnh đến phát triển NL nói chung và NLTH cho HS nói riêng là xu hướng phát
triển giáo dục của nhiều nước trên thế giới. Với những PP dạy học mới này đã góp
phần nâng cao khả năng lĩnh hội kiến thức của HS, đồng thời góp phần đào tạo con
người có đủ trình độ NL tham gia vào các hoạt động xã hội và lao động sản xuất.
10.2. Ở Việt Nam
Trong lịch sửDemo
phát triểnVersion
của nền giáo- dục
Việt Nam, vấn
đề tự học, tự bồi
Select.Pdf
SDK
dưỡng đã được chú ý từ lâu.
Thời kỳ thực dân Pháp đô hộ, giáo dục nước ta chậm đổi mới, hoạt động tự
học không được phổ biến nhưng thực tiễn giáo dục lại xuất hiện nhu cầu tự học có
tính tự giác rất cao ở nhiểu tầng lớp trong xã hội.
Hoạt động tự học thực sự được nghiên cứu nghiêm túc và triển khai từ khi
nền giáo dục cách mạng ra đời (1954) trong đó Chủ tịch Hồ Chí Minh, một tấm
gương sáng về tinh thần và PP tự học đã dạy: “Về cách học, phải lấy tự học làm
nòng cốt”.
Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một trong những học trò xuất sắc của chủ tịch
Hồ Chí Minh đã tiếp nhận và làm phong phú sự nghiệp giáo dục của người. Ông
quan niệm rằng PP giáo dục không phải chỉ là kinh nghiệm trong truyền thụ, tiếp
thu kiến thức mà còn là con đường để người học có thể tự học, tự nghiên cứu chứ
không bắt buộc phải ghi nhớ một cách máy móc.

14


Kỳ, Vũ Văn Tảo và Bùi Tường đã khẳng định rằng NLTH của trò dù còn đang phát
triển vẫn là nội lực quyết định sự phát triển của bản thân người học [35].
Ngoài ra còn nhiều tài liệu, luận văn thạc sĩ của nhiều tác giả cũng nghiên
cứu về tự học và phát triển NLTH trong dạy học.
Bùi Thị Thúy Phượng (2001) với nghiên cứu “Sử dụng câu hỏi, bài tập để tổ
chức HS tự lực nghiên cứu SGK trong giảng dạy Sinh thái học 11- Trung học phổ
thông”, Ngô Thị Mai Hương (2004) với nghiên cứu “Tổ chức HS hoạt động tự lực
với SGK trong dạy học chương Các quy luật di truyền” và Vũ Phương Thảo (2004)

15


với nghiên cứu “Sử dụng câu hỏi tự lực nhằm phát huy tính tích cực của HS khi dạy
học phần Sinh học tế bào lớp 10 - ban Khoa học tự nhiên” đã nêu và phân tích cơ
sở khoa học của hoạt động tự học. Các tác gỉa đã khẳng định rõ các yếu tố thuộc về
cá nhân có vai trò quyết định đối với kết quả học tập trong đó có NLTH, ngoài ra
các yếu tố bên ngoài như PP, phương tiện giảng dạy cũng đóng vai trò quan trọng
[22], [29], [37].
Đỗ Thị Phượng (2004) với nghiên cứu “Xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài
tập để tổ chức hoạt động tự lực của HS trong dạy học Sinh thái học 11- Trung học
cơ sở” đã đề xuất các nguyên tắc xây dựng câu hỏi, bài tập để tổ chức hoạt động tự
lực của HS và đã xây dựng được bộ câu hỏi, bài tập để tổ chức hoạt động tự lực của
HS trong dạy học Sinh thái học 11, áp dụng trong các khâu nghiên cứu tài liệu mới,
ôn tập, kiểm tra đánh giá [30].
Nguyễn Kim Dũ (2007) với đề tài nghiên cứu “Bồi dưỡng NLTH và liên hệ
thực tế của HS trong dạy học chương Dòng điện xoay chiều lớp 12 Trung học phổ
thông” đã thiết kế được quy trình tổ chức HĐHT gồm năm bước theo hướng bồi
dưỡng NLTH và liên hệ thực tế của HS [11].
Ngô Thị HoaDemo
(2009) vớiVersion

Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)

lựa chọn đề tài nghiên cứu về phát triển NLTH cho HS trong dạy học Sinh học 6 ở

Formatted: Vietnamese (Vietnam)

THCS bằng các HĐHT theo định hướng phát triển NLTH là một hướng nghiên cứu

Formatted: Vietnamese (Vietnam)

có ý nghĩa thực tiễn.

Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)
Formatted: Vietnamese (Vietnam)

Demo Version - Select.Pdf SDK

17