ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT
THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG LỰC

Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT
THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG LỰC
Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lý luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

giảng dạy, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Xin đƣợc gởi lời cảm ơn đến:
Đại học Huế, Trƣờng Đại học sƣ phạm và phòng Đào tạo sau Đại học - Đại
học sƣ phạm Huế
Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh trƣờng THPT
Trần Phú, Trƣờng THPT Thanh Khê, Trƣờng THPT Hoàng Hoa Thám và Trƣờng
THPT Thái Phiên (Thành Phố Đà Nẵng) đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra,
khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn.

Demo Version - Select.Pdf SDK

Gia đình, bạn bè, những ngƣời thân yêu luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ
để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu.
Xin nhận ở nơi tôi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt. Xin cảm ơn!
Tác giả
(Chữ ký)

ĐINH THỊ NGA

iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA ...................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................ii
LỜI CẢM ƠN .......................................................................................................... iii
MỤC LỤC .................................................................................................................. 1
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ .................................................... 5
DANH MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................ 6
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 8

1.3.4. Quá trình hình thành năng lực ......................................................................... 25
1.3.5. Các năng lực cốt lõi của học sinh THPT......................................................... 26
1.3.6. Các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí ....................................................... 27
1.3.7. Các mức độ của năng lực sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí
lớp 12 theo định hƣớng năng lực .............................................................................. 28
1.3.8. Mối quan hệ giữa kiến thức, kĩ năng, thái độ.................................................. 28
1.4. Chƣơng trình và sách giáo khoa Địa lí THPT.................................................... 29
1.4.1. Chƣơng trình Địa lí 12 trung học phổ thông ................................................... 29
1.4.2. Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 12 trung học phổ thông. ............................... 31
1.5. Đặc điểm học sinh lớp 12 THPT ........................................................................ 33
1.5.1. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi .......................................................................... 33
1.5.2. Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ ................................... 34
1.5.3. Những đặc điểm nhân cách chủ yếu ............................................................... 34
1.6. Thực trạng sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hƣớng
năng lực ..................................................................................................................... 35
1.6.1. Tổ chức khảo sát điều tra. ............................................................................... 35
1.6.2. Kết quả khảo sát, điều tra ................................................................................ 36

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.6.3. Đánh giá thực trạng ......................................................................................... 40
1.6.4. Nguyên nhân ................................................................................................... 42
Chƣơng 2. PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG
NĂNG LỰC ............................................................................................................. 43
2.1. Một số nguyên tắc cơ bản khi sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp THPT
theo định hƣớng năng lực .......................................................................................... 43
2.1.1. Xác định rõ mục tiêu khi sử dụng BSLTK ..................................................... 43
2.1.2. BSLTK phải đƣợc cập nhật, phù hợp với nội dung kiến thức, kĩ năng và đặc
điểm nhận thức của HS ............................................................................................. 43

3.4.1. Phân tích kết quả trƣớc thực nghiệm .............................................................. 72
3.4.2. Phân tích kết quả sau thực nghiệm .................................................................. 76
3.4.3. Kết quả định tính ............................................................................................. 80
3.5. Kết luận chung về thực nghiệm ......................................................................... 81
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 82
1. Kết quả đạt đƣợc ................................................................................................... 82
2. Hạn chế của đề tài ................................................................................................. 83
3. Một số đề xuất, kiến nghị ...................................................................................... 83
4. Hƣớng mở rộng của đề tài ..................................................................................... 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 84
PHỤ LỤC ................................................................................................................ P1

3


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Chữ nguyên nghĩa

CNH - HĐH

:

Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

BSLTK

:


Học sinh

KT - XH

:

Kinh tế - xã hội

PPDH

:

Phƣơng pháp dạy học

PTDH

:

Phƣơng tiện dạy học

SGK

:

Sách giáo khoa

:

Trung học phổ thông


kiểm tra của lớp
TN4 và ĐC4 trƣớc TN ................ 73
Hình 3.5. Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra ...................................... 73
trƣớc TN4 trƣờng THPT ........................................................................................... 73
Hình 3.6. Biểu đồ sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN1 và ĐC1sau TN .................... 77
Hình 3.7. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN2 và ĐC2sau TN ............... 77
Hình 3.8. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN3 và ĐC3sau TN ............... 77
Hình 3.9. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN4 và ĐC4sau TN ............... 77
Hình 3.10. Tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra sau TN 4 trƣờng THPT .......... 77

5


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng1.1. Bảng mô tả các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí ............................... 27
Bảng 1.2. Số lƣợng và tỉ lệ các loại kênh hình trong SGK Địa lí 12 ........................ 33
Bảng 1.3. Bảng thống kê số trƣờng, số GV, HS tham gia điều tra thực tế ............... 35
Bảng 1.4. Thực trạng các phƣơng tiện dạy học Địa lí hiện nay ở trƣờng THPT ...... 36
Bảng 1.5. Nhận thức của GV và HS về việc sử dụng BSLTK theo định hƣớng năng
lực trong quá trình dạy học Địa lí 12 ở trƣờng THPT ............................................. 37
Bảng 1.6. Hình thức tổ chức dạy học với các BSLTK Địa lí ................................... 38
Bảng 1.7. Nhận định của GV về khả năng sử dụng BSLTK Địa lí của HS lớp 12
hiện nay ..................................................................................................................... 39
Bảng 2.1. Dân số Việt Nam qua các năm ................................................................. 44
Bảng 2.2. Cơ cấu diện tích các loại cây trồng ........................................................... 46
Bảng 2.3. Diện tích gieo trồng và năng suất lúa của nƣớc ta qua các năm............... 48
Bảng 2.4. Dân số trung bình và tỉ lệ phát triển dân số hàng năm ở Việt Nam thời kì
1951-2010. ................................................................................................................ 49

Demo

Bảng 3.3. Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra trƣớc TN của lớp ĐC
chứng và TN .............................................................................................................. 72
Bảng 3.4. Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các lớp TNvà ĐC ....... 74
Bảng 3.5. Bảng phân phối tần suất luỹ tích .............................................................. 74
Bảng 3.6. Kết quả kiểm định T Test trƣớc thực nghiệm ........................................... 75
Bảng 3.7. Phân phối tần suất điểm bài kiểm tra trƣớc thực nghiệm của lớp ĐC và
lớp TN ....................................................................................................................... 76
Bảng 3.8. Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra trƣớc thực nghiệm của
lớp đối chứng và thực nghiệm ................................................................................... 76
Bảng 3.9. Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các lớp TNvà ĐC ....... 78
Bảng 3.10. Bảng phân phối tần suất luỹ tích ............................................................ 78

Demo
Version
Select.Pdf
Bảng 3.11. Kết
quả kiểm
định T- Test
sau thực SDK
nghiệm ............................................ 79

7


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Nghị quyết số 29-QN/TW ngày 4/11/2013 về “đổi mới căn bản toàn diện giáo
dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa (CNH-HĐH) trong
điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã
định hƣớng cho sự nghiệp giáo dục : “phát triển giáo dục là đào tạo và nâng cao dân

sinh khai thác kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lí, là công cụ không thể thiếu trong
khâu kiểm tra đánh giá (từ kiểm tra thƣờng xuyên, kiểm tra định kì đến kì thi quốc
gia hay các kì thi học sinh giỏi các cấp), thông qua các bài tập về kĩ năng làm việc
với bảng số liệu nhƣ: kĩ năng phân tích, nhận xét bảng số liệu, kĩ năng vẽ biểu đồ và
rút nhận xét giải thích từ bảng số liệu đã cho…Tuy nhiên, qua quan sát thực tế
giảng dạy cho thấy, hiện nay nhiều giáo viên (GV) chƣa hiểu hết về tầm quan trọng
của bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí, chƣa có phƣơng pháp, kĩ thuật khai
thác, sử dụng phù hợp để đạt đƣợc hiệu quả dạy học, phần lớn giáo viên sử dụng
bảng số liệu thống kê nhƣ một công cụ để truyền thụ hay minh hoạ cho kiến thức lí
thuyết, mà chƣa thực sự chú ý đến kĩ năng tìm tòi, sáng tạo để phát huy năng lực
của học sinh. Do đó, việc rèn luyện kỹ năng địa lí (một bộ phận quan trọng không
thể thiếu của hệ thống tri thức địa lí ở nhà trƣờng phổ thông mà học sinh cần phải
có), việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh chƣa đƣợc quan tâm đúng
mức, chính vì vậy mà kĩ năng sử dụng bảng số liệu thống kê của học sinh trung học
phổ thông (THPT), nhất là học sinh lớp 12 còn nhiều yếu kém, các em rất dễ mất
điểm hoặc khó có thể đạt điểm tối đa khi làm bài thi ở phần kĩ năng này. Đây có thể

Demo Version - Select.Pdf SDK

là nguyên nhân dẫn đến giờ học địa lí giảm sự hứng thú và nhàm chán. Bảng số liệu
thống kê bị “thờ ơ” trong quá trình dạy học, dẫn đến chất lƣợng và hiệu quả dạy
học bộ môn chƣa cao, chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu và mục tiêu giáo dục đề ra.
Trƣớc yêu cầu đổi mới về nội dung, phƣơng pháp dạy học và kiểm tra đánh
giá theo hƣớng tích cực nhằm phát triển năng lực học sinh, trƣớc những vai trò quan
trọng của việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học, trƣớc những thực trạng
ở trƣờng THPT trong việc sử dụng bảng số liệu thống kê còn nhiều bất cập nhƣ hiện
nay, với tất cả những lí do nêu trên, tôi đã chọn đề tài nghiên cứu cho mình là:
“Phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học môn Địa lí lớp 12
THPT theo định hướng năng lực”. Với mong muốn góp phần giải quyết một số
vấn đề thực tiễn trong dạy học bộ môn địa lí nói chung và môn địa lí lớp 12 nói

- Đối tƣợng nghiên cứu: Phƣơng pháp sử dụng BSLTK theo định hƣớng năng lực
- Khách thể nghiên cứu: Dạy học địa lí 12
- Phạm vi nghiên cứu: Môn Địa lí lớp 12 ở một số trƣờng THPT trên địa bàn
thành phố Đà Nẵng.
- Nội dung nghiên cứu: Phƣơng pháp sử dụng BSLTK trong quá trình luyện
tập, ôn tập nội dung kiến thức cho học sinh.
- Thời gian nghiên cứu: Năm 2015 và 2016.

10


5. Lịch sử nghiên cứu.
* Trên thế giới
- Học giả N.N Baranxki (Liên Xô cũ) là ngƣời đầu tiên định hƣớng cho việc
sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí đƣợc thể hiện qua cuốn “ Phƣơng
pháp giảng dạy địa lí kinh tế”, sau khi nêu lên ý nghĩa lớn lao của các số liệu thống
kê trong quá trình dạy học, ông đã đƣa ra một số nguyên tắc về việc sử dụng số liệu
thống kê nhƣ :
Không nên lạm dụng số liệu, nhƣng cũng cần dạy cho học sinh có kỹ năng đọc
những bảng thống kê đơn giản khi học địa lí kinh tế nhƣ: biết phân tích ý nghĩa của
các con số, biết sử dụng những biểu đồ, đồ thị vì chúng là những phƣơng tiện cụ thể
hoá các biểu tƣợng về số lƣợng. Ông cũng lƣu ý các giáo viên không nên quá say
mê các số liệu thống kê dƣới dạng các cột, các bảng số, các hình tròn, hình quạt
(các dạng biểu đồ)…mà quan trọng hơn cả là làm cho các số liệu thống kê sống
động, giúp học sinh nhận xét đƣợc những đặc điểm của các hiện tƣợng, sự kiện địa
lí qua các số liệu.
- P.M pansetnhicova, tác giả cuốn “Phƣơng pháp giảng dạy địa lí kinh tế”

Version
Select.Pdf

liệu thống kê vào giảng dạy từng bài trong chƣơng trình địa lí kinh tế - xã hội cụ thể,
đƣa ra một số thí dụ vận dụng chúng trong quá trình truyền thụ kiến thức.
* Ở Việt Nam
Trƣớc đây việc dạy học với số liệu thống kê cũng đã đƣợc cập nhật trong các
giáo trình về phƣơng pháp giảng dạy ở phổ thông, cao đẳng, đại học trong các giáo
trình giảng dạy Địa lí nhƣ:
- Nguyễn Đức Chính và Phan Huy Chiểu ,Giáo trình giáo học pháp (NXB
Giáo dục, 1962).
- Nguyễn Dƣợc - Mai Xuân , Phương pháp giảng dạy địa lí (NXB Giáo dục, 1983).

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nguyễn Dƣợc - Nguyễn Trọng Phúc, Lí luận dạy học địa lí (NXB Giáo dục, 1993).
- Nguyễn Dƣợc (chủ biên), Nguyễn Trọng Phúc, Đặng Văn Đức, Lí luận dạy
học địa lí (phần đại cương) (Trƣờng ĐHSP Hà Nội I - 1991).
- Lê Đức Hải, Phát triển tư duy học sinh trong giảng dạy địa lí kinh tế. (NXB
Giáo dục, 1983)…
- Vũ Trọng Rỹ, Phương tiện dạy học với việc đổi mới phương pháp dạy học ở
trường phổ thông, TTKHGD, số 45/1994.
- Nguyễn Trọng Phúc (Luận án Phó Tiến sĩ), Sử dụng số liệu thống kê trong
dạy học địa lí kinh tế - xã hội ở trường phổ thông trung học. (Trƣờng ĐHSP Hà Nội
I - 1994).
- Các tài liệu hƣớng dẫn dạy sách giáo khoa, sách giáo viên… lớp 10,11,12
(Vụ giáo viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo).

12


Hiện nay, việc đổi mới sách giáo khoa, đổi mới giáo dục đang đƣợc thực hiện
triệt để, rộng khắp về cả nội dung, phƣơng pháp lẫn hình thức kiểm tra đánh


13


- Nguyễn Hoàng Tuấn, Phương pháp sử dụng một số phương tiện dạy học
môn Địa lí 10 theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, Luận văn Thạc sĩ
Giáo dục học, Đại Học sƣ phạm Huế, Đại Học Huế, 2007.
- Dƣơng Thu Hiền, Phương pháp sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 11
THPT, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, Đại Học sƣ phạm Huế, Đại Học Huế, 2009.
- Nguyễn Lâm Tới, Rèn luyện kĩ năng sử dụng BSLTK và biểu đồ trong dạy
học Địa lí 12 THPT ban cơ bản, Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại Học sƣ
phạm Thái Nguyên, Đại Học Thái Nguyên, 2010…
Tất cả các công trình và đề tài của các tác giả nêu trên mới chỉ tập trung đến
quan niệm, vai trò, chức năng, phân loại các phƣơng tiện dạy học (PTDH) nói
chung và BSLTK nói riêng; Các tài liệu trên chỉ trình bày một phần rất nhỏ liên
quan đến việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học mà chƣa trình bày một
cách độc lập, cụ thể về phƣơng pháp sử dụng loại phƣơng tiện này trong quá trình
dạy học trên lớp . Hơn thế nữa việc áp dụng dạy học theo định hƣớng năng lực với
việc kết hợp phƣơng pháp sử dụng BSLTK Địa lí 12 THPT thì chƣa có tác giả nào
đề cập tới.

Version
- Select.Pdf
SDK
Trên cơDemo
sở kế thừa
các nghiên
cứu về lí luận
của các tác giả đi trƣớc, chúng tôi
tiến hành nghiên cứu vấn đề “Phƣơng pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy

- Sƣ̉ du ̣ng các phƣơng pháp thố ng kê toán ho ̣c để xƣ̉ lí các số liê ̣u đã thu thâ ̣p
đƣơ ̣c tƣ̀ phiế u điề u tra , nô ̣i dung góp ý kiế n , kế t quả thƣ̣c nghiê ̣m sƣ pha ̣m . Trên cơ
sở đó, kiểm định giả thuyết thống kê về sự khác biệt trong kết quả học tập của hai
nhóm đối tƣợng TN và ĐC.

Demo Version - Select.Pdf SDK

15